Kesapat órkendeýge qaýip tóndiredi

Búginde eldi eleńdetetin bir-aq nárse bar: ol – memlekettiń órkendeýine tónetin qaýip. Al bul qaýip qaıdan shyǵady? Árıne, syrttan kelmeıtini anyq. Demek, ishten shyqqan jaý jaman degendeı, eldiń órkendeýine qater tóndiretin jalǵyz asa qaýipti kedergi – sybaılas jemqorlyq. Muny, ıaǵnı memleketti jaılaǵan asqynǵan dertti qurtýdyń joly týraly biz áńgimelesken Ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Marat ShABAQBAEV ta jasyrmaı aıtady. – Qurmetti Marat Nesipbekuly, Memleket basshysy halyqqa arnaǵan Joldaýynda sybaılas jemqorlyq máselesine erekshe nazar aýdardy. Osy oraıda Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes qandaı ıgi jumystar atqarylmaq? – Elbasy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda Qazaqstannyń aldaǵy onjyldyqtardaǵy basty maqsaty álemniń 30 damyǵan eliniń qataryna qosylýdy belgiledi. Árıne, ózińiz aıtqandaı, sybaılas jemqorlyq elimizdiń órkendeýine qaýip tóndirip, kedergi keltiretindigi daýsyz. Sondyqtan da Elbasynyń min­detterine sáıkes, Qarjy polı­sııa­sy óz qyzmetiniń basym baǵyttary retinde sybaılas jemqorlyqqa jáne kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy turý, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznesti qorǵaýdy qolǵa aldy. Sóıtip, sybaılas jemqorlyqtyń uıymdasqan nysandarynyń jolyn kesýge baǵyttalǵan «júıeli sybaılas jemqorlyqqa» qarsy jumystyń jańa tásilderi jasaldy. Bul baǵytta orasan jumystar atqarylyp jatyr. Máselen, ótken jyly uıymdasqan qylmystyq top­tarǵa basshylyq etý, sondaı-aq olar­dyń quramynda memlekettik organdardyń ýákiletti adamdary qatysqan alty deregi anyqtaldy. Al 2012 jyly mundaı qylmystar múldem anyqtalmaǵan bolatyn. Atap aıtar bolsaq, ótken jyly «Almaty qalasynyń jyljymaı­­­tyn múlik ortalyǵy» respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásip­­­ornynyń dırektory S.Orazaqynov bas bostandyǵynan aıyrylyp, múlki tárkilenip, 12,5 jylǵa sottaldy. Ol 2012 jylǵy tamyz-jeltoqsan aralyǵynda Jyljymaıtyn múlik ortalyǵy basshylarynan turatyn uıymdasqan qylmystyq topty quryp, jetekshilik etken. Olar aza­mattar men zańdy tulǵalardan jyl­­jymaıtyn múlikke kedergisiz teh­nıkalyq tólqujatyn daıyndaý, sondaı-aq turǵyn jaıdyń qaıta josparlaýyn zańdaý úshin para alǵan. Sóıtip, tutastaı alǵanda, 300-den asa adamnyń 100-den astam júıeli túrdegi jasaǵan sybaılas jemqorlyqtary anyqtaldy. – Qazirgi tańda qarjy polısııasy basqa memlekettik organdarmen birlese otyryp, 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy áreket etýdiń salaaralyq baǵdarlamasyn iske asyrýda. Iаǵnı, bul baǵdarlamaǵa sáıkes qandaı shara qabyldaısyzdar? – Bul baǵdarlamanyń sheńberinde ulttyq zańnamany jetildirýge, mem­lekettik organdardaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderdi azaıtý, kóleńkeli ekonomıkanyń deńge­ıin tómendetýge baǵyttalǵan uıym­das­ty­rý-quqyqtyq sharalar kózdelgen. Elba­synyń sybaılas jemqorlyqqa qar­sy strategııasynyń jańa tásil­derin jasaý týraly tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda agenttik Qazaq­stan Respýblıkasynyń sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy saıasatyn jetildirý jónindegi is-sharalar josparynyń jobasyna usynystar daıyndap engizdi. Usynystardy jasaý bary­synda agenttik halyqaralyq táji­rı­beni, elimizdiń sybaılas jemqor­lyq­­­­­­­­­qa qar­sy saıasatyna monıtorıng júr­gi­zetin halyqaralyq sarap­shyla­rynyń usy­nystaryn, quqyq paıdalaný táji­­rıbesinde týyndaıtyn keleli máse­le­lerdi qaperge aldy. Atap ótý qajet, basty nazar Qazaqstan áli iske asyr­maǵan Ystambul josparynyń usy­nystary men BUU Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy konvensııasy ere­jelerine, sondaı-aq 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy áreket etýdiń sala­aralyq baǵdarlamasynyń is-shara­laryna aýdaryldy. Mundaǵy is-shara­lardyń bir qatary Qazaqstan úshin kon­septýaldyq sıpatqa ıe degim keledi. – Qazir sybaılas jemqorlyq qylmystaryn jasaǵandar úshin jaýapkershilikti kúsheıtý kerek deıdi kópshilik. Qarjy polısııasynyń bul máselede ustanymy qandaı? – Sybaılas jemqorlyq jasaǵany úshin qatań jazalaý sharalaryna qaramastan, oǵan qosymsha mem­lekettik qyzmetkerlerdiń jaýap­kershiligin kúsheıtý jáne memlekettik qyzmette bolýǵa baılanysty taǵy da shekteýlerdi arttyrýdy biz de usynyp otyrmyz. Atap aıtqanda, eń mańyzdy bastamalardyń biri bolyp zańsyz baıý, para berýge ýáde etý jáne para usyný, olardy qabyldaý, úshinshi tulǵalardyń paıdasyna para berý jáne kommersııalyq satyp alý, yqpal etýdi saýdalaý (teris paıdalaný), paıda bolýyn túsindire almaıtyn múlikti tárkileý, jáne t.b. belgilendi. Osyndaı sharalar Eýropa, Ońtústik Shyǵys Azııa elderinde qoldanylady. Atalǵan jańalyqtardy engizý úshin jańa zańdardyń birqataryn daıyndaý men qoldanystaǵy zańnamany «túzeıtin» zańdardy qabyldaýdy kózdeıtin is-sharalar qosyldy. Bizdiń oıymyzsha, usynylǵan bastamalardy iske asyrý ulttyq zańnamany halyqaralyq standarttarǵa barynsha jaqyndatýǵa, sóıtip, Qazaqstandaǵy sybaılas jemqorlyqtyń deńgeıin is júzinde tómendetýge múmkindik beredi. – Aldynda aıtyp ótkenińizdeı, agenttik sybaılas jemqorlyqqa qarsy júrgizilip otyrǵan saıa­­sat­tyń tıimdiligin arttyrý úshin keshendi is-sharalar qabyl­daýda deısiz. Biraq qarjy polısııa­synyń 2012 jáne 2013 jyldar kórsetkishteri bir deńgeıde tur ǵoı. Buǵan ne deısiz? – Biz sandyq kórsetkishterdi qýýdan bas tarttyq. Bul bar kúsh-qýatymyzdy júrgizilip otyrǵan jumystyń sapa­syna baǵyttaýǵa múmkindik berdi. 2013 jyldyń 2012 jylmen salys­tyr­ǵanda, qylmystardy ashý kórset­kish­­teri bir deńgeıde qalǵanymen, jem­­qorlyq qylmystaryn jasaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartyl­ǵan tulǵalardyń sany úshten birge art­qan (784-ten 1121-ge deıin), al sotqa jiberil­genderdiń sany 1,5 esege (501-den 853-ke deıin) artqan. Jalpy, sybaılas qylmystardy jasaǵany úshin ártúrli deńgeıdegi 200-ge jýyq basshy­lar (respýblıkalyq deńgeıde – 17, oblys­tyq – 58, qalalyq – 36, aýdandyq 88) qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. – Sottalǵan burynǵy iri laýazymdy tulǵalardy atasańyz? – 2013 jyly qylmystyq jaýap­kershilikke Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri S.Shaıahmetov, Aýyl sharýa­shylyǵy vıse-mınıstri M.О́mirııaev, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ult­tyq kompanııa perzıdenti G.Myr­zaqulov, Pavlodar oblysy ákiminiń keńesshisi T.Bastenov, TJM Mem­lekettik materıaldy rezervter jónindegi komıtetiniń «Rezerv» RMK Paıdalaný jáne kapıtaldy qurylys basqarmasynyń bastyǵy M.Bilálov jáne t.b. bar. Memlekettik mindetterdi atqarýǵa ýákiletti jáne olarǵa teńestirilgen tulǵalarǵa qatysty barlyǵy 1445 qylmystyq is qozǵaldy. Onyń ishinde jartysyna jýyǵy 46 paıyz (660) – ákimshilik pen onyń qurylymdyq bólimsheleri qyzmetshilerine, 16 paıyz (232) – ishki ister organdary, 5 paıyz (70) – ádilet organdary, 5 paıyz (66) – Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qyzmetkerlerine, 3 paıyzdan salyq qyzmeti organdary men ákimderge (49 pen 47 sáıkes) qatysty qozǵalǵan. Bul osy vedomstvolar basshylarynyń tarapynan óz qatarlaryndaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıisti baqylaýdyń joqtyǵyn kórsetedi. – Qarjy polısııasy memleket múddesine qaýip tónetin jaǵdaıda, memlekettik qarjy bólingen jobalar aıasynda tekserý­ler júrgizýge quqyly deımiz. Biraq, qazir kóptegen aryzdar boıynsha tekserister júrgizý múldem toqtatyldy. Bul Qarjy polısııasynyń tekserý dármenin tómendetpeı me? – Biz qarjy polısııasynyń kásip­kerler arasyndaǵy azamat­tyq-quqyq­tyq daýlaryna arala­sý táji­rıbesin toqtattyq. Qarjy polısııasy organ­dary aramza sheneýnikter men eko­nomıkanyń «kóleńkeli» sektory arasyndaǵy sybaılas jemqorlyq baılanystaryn áshkereleýge baǵyttalǵan. «Memlekettik baqylaý men qadaǵa­laý» zańyna sáıkes Qarjy polısııasyna bıznes pen memlekettik organ­dar sýbektileriniń qarjy-sharýashylyq qyzmetin jeke tekserý ýákilettigi berilmegen. Biz tekseristerdi qozǵalǵan qylmystyq ister sheńberinde ǵana bizdiń qyzmetkerlerdiń qatysýynsyz salyq komıtetiniń, qarjylyq baqylaý jáne basqa organdardyń mamandarymen ótkizýge tapsyra alamyz. Olardyń túıindemesi negizinde jazyqtylardyń qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy týraly sheshim qabyldanady. – Sonda kásipkerlikti tekserý máselesi qandaı deńgeıde? – Jalpy, sońǵy eki jylda qabyl­­danǵan sharalardyń arqa­synda ýákiletti organdardyń Qar­jy polısııasynyń bastamasymen kásipkerlerdi tekserýi 5 esege azaıtyldy. Atap aıtqanda, 2011 jyly 1715 tekseris, 2012 jyly – 1009, al 2013 jyly Qarjy polı­sııasynyń bastaýymen baqylaýshy organdarmen barlyǵy 340 tekseris ótkizildi. Kerisinshe, Qarjy polısııasy qyzmetkerleri úshin basty baǵyt retinde baqylaýshy organ qyzmetkerleriniń zańdy kásipkerlikke bóget jasaý faktileriniń jolyn kesý belgilendi. Sońǵy 2 jylda biz bıznes isterine zańsyz qolsuǵýshylyqtyń 500-ge jýyq deregin anyqtadyq, qylmystyq jaýapkershilikke 325 laýazymdy adam tartyldy. – Durys eken. Al bul oraıda bıznespen ózara yntymaqtastyqty odan ári jaqsartý úshin qandaı sharalar qabyldap otyrsyzdar? – Qoǵamnyń, onyń ishinde kásip­kerlerdiń qarjy polısııasyna degen senimin arttyrý biz úshin óte mańyzdy jáne jumysymyzdyń bas­ty kórsetkishi. Jaqynda agenttik jáne Kásipkerlerdiń ulttyq palatasy bıznes sýbektilerdiń quqyǵyn qorǵaý máseleleri boıynsha ózara qarym-qatynas týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Qazirgi tańda kásipkerler – bizdiń teń quqyly seriktesterimiz, olar bizge qaýip-qateri kóp salalardy anyqtaýǵa jáne sybaılas jemqorlyq pen kóleńkeli ekonomıkanyń paıda bolý sebepterin joıýǵa járdemdesedi. – Sheteldermen sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúres boıynsha ózara áreket etý barysy qalaı? – Agenttik qurylǵannan beri eýro­palyq jáne azııalyq mem­leketterdiń quzyrly organdarymen tyǵyz ynty­maqtastyq jasalýda. Atalǵan ynty­maqtastyqtyń quqyqtyq negizi halyq­­aralyq kelisim bolyp tabylady. Sy­baılas jemqorlyqqa qarsy áreket etý máseleleri boıynsha Fransııa, Túrkııa, Qytaı, Italııa, Ispanııa jáne TMD memleketterimen 19 keli­simge qol qoıylǵan. Sonymen birge, Eýropanyń alaıaqtyqqa qarsy kúres jónindegi bıýrosymen kelisimge qol qoıý jóninde jumys júrgizilýde. Qazaq­stan osy jyldan bastap 2010 jyly halyqaralyq uıym retinde BUU qamqorlyǵymen qurylǵan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy halyqaralyq akademııanyń tolyq múshesi bolyp sanalady. Jalpy oıymyzdy túıindeı kele aıtqanda, Memleket basshysynyń Jolda­ýyndaǵy maqsattaryn eskere otyryp, Qarjy polısııasy agent­tigi sybaılas jemqorlyqqa qarsy jańa strategııa jobasyn daıyn­daýǵa qatysýda. Osyǵan baılanys­ty sybaılas jem­qorlyqqa qarsy jańa saıasatta otandyq zańna­many halyqaralyq standarttarǵa sáı­kes keltirý kózdeledi. Ásirese, qyl­mys­tylyqtyń bastapqy kezeńinde aldyn alý jáne áshkereleý, sybaılas jemqorlyqtyń paıda bolýyna sebep bolatyn jaǵdaılardy joıý, sondaı-aq saıasatqa qoǵamdy belsendi tartý qajet. Álbette, bul jumys qazaq­standyq erekshelikterge saı uıymdastyrylady, tıimdi sharalar ǵana qoldanylady. Al elimizdiń zańnamasy búkil memlekettik meke­melerdi jáne laýazymdy tulǵalardy sybaılas jemqorlyqqa qarsy turýǵa mindetteıdi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».