Biz Farızanyń kitaptaryna, óleńderine jıi úńiletin boldyq. Onymen sol tilde ǵana sóılesýge úırenip kelemiz. Jaıshylyqtaǵy óz daýysy, telefon qońyraýy úzilip qalǵanmen, aqyn jyrlary oıymyz ben sezimimizdi qozǵap, oǵan degen saǵynyshymyzdy, qurmetimizdi arttyryp jatqany anyq. Farızamen qaı jyly, qaı kúni, qandaı jaǵdaıda kezdeskenim esimde joq. Biraq onyń jyrlaryn alǵash ret gazet betine usynyp, alǵysóz jazǵan Ábdilda aqynnan bastap onyń talantyna rızalyqpen qaraǵandardyń ishinde bolǵanym ras. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, Almatyǵa alǵash kelgende, odaqta bolǵan bir jınalystan soń Ábishke erip kelgen úıi – bizdiń úı bolypty. «Sondaǵy siz ben apamnyń jyly qabaǵy maǵan búkil Almatynyń jyly qabyldaýy sııaqty kórinip edi», deıtin. Sodan bastalǵan aǵaly-qaryndasty syılastyǵymyz ol ómirden ótkenshe úzilgen joq. Sońǵy kúnderi de onyń qasynan tabyldyq. Men – onyń aqyndyǵy jaıynda alǵash maqala jazǵandardyń birimin. О́tken jyly «Bir jyl – bir kitap» mádenı sharasy boıynsha onyń «Daýa» atty (1985) jınaǵy talqyǵa tústi. Meniń «Muń men sezimniń aqyny» atty maqalam sol kitap shyqqannan keıin-aq jaryq kórip edi. Sóıtip, bizdi Farızanyń óleńi týystyrdy.
Farızanyń uly talanty keshegi zamannyń aıasynda máýelep ósti. Oǵan óz zamandastary men aǵa býyn aqyndar jyrlaǵan ýaqyt syry, onyń qýanyshy men qaıǵysy da jat emes. Ol da basqa aqyndar sııaqty, Otanyn, týǵan jerin, ózi týyp-ósken ólkeniń keshegi jáne búgingi ómirin, revolıýsııa men erlikti, adam eńbegin, ákesi men anasyna degen uly mahabbatyn, dostyq pen súıispenshilikti jyrlady. Sol arqyly basqanyń aıtqanyn qaıtalamaı, óz sózin, óz túsinigin, óziniń sezinýin tanytýǵa umtyldy. Aqyn qalamynyń tegeýrindiligin, onyń boıynda bulqynǵan kúsh baryn ol osy dástúrli taqyryptardy jyrlaý arqyly-aq baıqatty. Aty aýyzǵa ilige bastaǵan tusta Farıza eki-úsh shaǵyn jınaqtardyń avtory edi. Alaıda, Memlekettik syılyq jónindegi komıssııa aqynnyń alǵashqy sezimtal jyrlaryna emes, patrıottyq, otanshyldyq óleńderine mán berdi. «Úıim – meniń Otanym», «Mańǵystaý monologtary», «Revolıýsııa jáne men» dep atalatyn toptama óleńderiniń Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn alýynyń ózi oǵan tyndyrǵan isinen góri aldaǵy úmitine senýden týǵan sheshim sııaqty edi.
Farıza bul úmitti aldaǵan joq, úzdiksiz izdenýmen, qudaı bergen darynyn durys jolda, shyn poezııaǵa arnap damyta alýymen az jyldarda úlken aqyn bolyp qalyptasty. Urandaýdan, zamannyń sózin qaıtalaýdan aýlaq, shyn úlken aqyndarǵa tán kóńilimen súıip, súısingen nemese kóńili qalyp jeringen sezimderin ashyq ári batyl aıtýǵa, ony kórkemdikpen beıneleı tanytýǵa, keıde tipti sýretke aınaldyryp kóz aldyńnan ótkizýge qabiletti, óleńderi oımen órilgen uly talanttardyń tobyna kirdi. О́leńniń kórki – oı men sezim bolsa, osy ekeýi toǵysyp aqynnyń «menin» bıikke kóterdi. Farızanyń otansúıgishtiginiń, patrıottyǵynyń ózi patetıka emes, jany názik adamnyń týǵan jerin nemese naqty bir geografııalyq obektiniń ádemi sýretin tanýdan týǵan oıdy sezimmen syrlaýy, ol jerdiń tarıhy men halyq ómirindegi dástúrli sıpatyn túsinýi. Aqyn óleńderiniń lırıkalyq keıipkeri – elimen, jerimen rýhanı týysyp ketken sezimtal, baýyrmal jan.
Ol qazaq dalasyn bólmeı, rýlyq nemese jynystyq uǵymmen shektemeı, tutas súıedi. Saýmalkóldiń samaly, Oqjetpestiń basyndaǵy saǵym-munar, Úshqaranyń bıigi, dalanyń aq túni – bári de aqyn oıyn qozǵady, jyryna azyq berdi. Qınalǵan, sharshaǵan shaǵynda ol qyrǵa shyǵyp, janyna shıpa izdedi, saýmal ıisinen daýa tapty. Sol dalanyń darqan, jany shýaqqa baı adamdary da ana súti sińgen tirshilik ıisin saqtaýshylar bop elestedi. Bulardaǵy oılar men sýretter tek el, tabıǵat syryn túsiný úshin ǵana emes, tarıh jolyn júrek kózimen saralar shyndyqqa júginedi. Sondyqtan da ol «Qarataýdyń basynan kósh keledi» áninen qazaq tarıhynyń qaıǵyly únin estise, keıingi daladaǵy ózgeristerden el eńbeginiń kúshin tanydy. Eńbekqor halqyn batyr etip jatqan osy dala ekenin ótkir sezindi. Dala adamy men tabıǵatty tutastyra, keń kózben qarap sýrettegen Farıza jyrlary aqyndyq qýatty da, sezimtaldyqty da, kóńil kúıiniń ár qıly jaǵdaılaryn da solardan aldy. Adam boıyndaǵy rýh ta tabıǵat arqyly tolysty. Aqyn ózin sol tabıǵatpen egiz sezindi. Sondyqtan ol ashyq kúnge qýandy, jańbyrly aspanǵa qarap qamyqty, kóktemde shalqydy, daýylǵa qarap bulqyndy. Aqyn seziminiń kúrdeli bolatyny da osydan. Tabıǵattyń qupııa syrlary onyń janyna keıde ózi de túsinip bolmaıtyn ǵajaıyp sezim darytty. Muny Farıza jyrlaryn oqı otyryp qana túsine alasyz.
Keshe ǵana «Keýdesine jınalǵan zapyrandy jaǵaǵa laqtyrǵan tentek teńizdiń» minezi búgin ózgerip, teńizdiń buıyǵyp jatqan kúıin kóresiz. Keshegi «aǵyndy, jyrly aqynnyń» búgin qymyzy sarqylǵan torsyqtaı, dabyly, kegi bitip qalǵanyn uǵasyz. Biraq teńizdiń qaıtýy – tartylýy emes, asaý tolqyn taǵy da arpalysqa shyǵady, aqyn jany da burqanysty syrymen ásem, kórkemdikke ıe bolady. «Qońyraýlatyp kóktemder keldi maǵan», «Kóktem kúlip keledi» degen joldardyń ózi kóktemniń nurǵa bólengen ádemi kúıin elestetedi. «Balǵyn búrshikterimen sulý qaıyń tolyqsıdy bosanǵan jas anadaı», «tyrmysady jabysyp tasqa qyna», «Jan sezimin túnekke tasalamaı, tabıǵatqa qyzýyn shashady araı» – aqyn kóńil kúıiniń kýáleri sııaqty óleń joldary. Tasqa jabysqan qyna onyń kóńiline de úmittiń ıne sáýlesi bolyp qadalady, «Qanat qylyp janymnyń qýanyshyn, ushyp kelem aıaǵym jer janamaı», «án shyrqaǵym keledi bar ǵalamǵa shattyǵymdy sezdirer únimmenen» deıdi taǵy da onyń shat kóńili. Osynyń artynsha-aq jańbyrly aspan onyń kóńil kúıin buzǵanynyń kýási bolamyz. Tabıǵat – aqyn úshin tazalyqtyń, páktiktiń beınesi. Ol adam boıynan tazalyq izdese de tabıǵatqa júginedi. Ol kóz aldynda tarylyp bara jatqan tirshilik qysymyna tabıǵattyń keńdigin qarsy qoıady, shań-tozańǵa bylyqqan qara jerden móldirliktiń belgisi – aspanǵa umtylady, jaǵadan jıirkenip, teńizdiń tunyǵyn keshedi, qasań tartqan jandardyń keýdesin tazartar Arystandy-Qarabastyń daýylyn kútedi.
Adamdy súıý, adamǵa jaqsylyq tileý, ony jasaýǵa umtylý, osyǵan qaıshy uǵym, is-áreketterge qarsy batyl kúresý Farıza gýmanızminiń mólsherin anyqtaıdy. Ol adamgershilik úshin, ıgi minez úshin, adam janyn jylytar kún, shýaq úshin, qasańdyqqa qarsy tura alatyn shyndyq úshin kúresti. Jaqsylyq jasaý adam janyna nár beredi, «Kezinde etpegen jaqsylyq – qylmyspen keıde para-par», «Jasalmaı qalǵan jaqsylyq ishińdi jeıdi tyshqandaı», deıdi ol. Adamǵa jaqsylyq jasaı otyryp, onyń boıyndaǵy qasańdyqty jibitý, adamdy meıirim arqyly tárbıeleý máselesine aqyn adamdyqty, adaldyqty saqtaýdyń joly retinde qarady. Farıza adamdyq harakterdiń tutastyǵyn izdedi, tirshiliktiń usaq-túıegimen shektelýshilikti unatpady. Irilikti súıdi. Dalanyń jigitterin kúńkil men usaqtyqtan saqtaýdy tilep, olardan «at baptap, qyran salǵan, eldikti aıtyp uran salǵan» «dala kóńil halyqtyń urpaǵyna» laıyq minez kútti.
Farızanyń kóp óleńderi áıel taqyrybyna arnalǵan. О́zi de áıel zatynan bolǵandyqtan, ol áıel psıhologııasyn, onyń basyndaǵy ómir syrlaryn kóbirek bildi, aıqynyraq túsindi. Ol áıelge tán tózimdi, ótkir sezim kúılerin, keıde sol sezimge maltyǵyp qalatyn álsizdikti, kóńildiń náziktigin, adal mahabbatty tereńirek jyrlady. Onyń sezimi muńdy, oıly. Onyń óleńderinde qýanyshy men qaıǵysy aralas júretin azapty kúnderiniń sýretteri mol kezdesedi. Adam júreginiń tazalyǵy, súıýdiń saýdaǵa, esepke qurylmaýy, súıgeniniń janyn aýyrtpaýy – avtordyń oı qalaýy. Lırıkalyq keıipker seziminiń tazalyǵyn, áıelge tán adaldyqty, kóńil kúıiniń árqıly qaltarystaryn ol naqtylyqpen beıneledi. Jańbyr quıyp turǵanda qol shatyrdyń astyn jigitpen birge panalaǵan qyz seziminiń dir etýi, qos júrektiń tilsiz qımyldap, qabaqtan túsinisýi oqyrmannyń kóz aldyna jandy sýret alyp keledi. Ásheıinde tákappar qyz da osal tartyp, «Meniń tákapparlyǵymdy, erligimdi qoshtasqanda ózińmen ala kettiń» dep moıyndaıdy. Farıza sýretteıtin áıel osaldyǵy – mahabbat aldynda bas ııý, sezim náziktigi, súıýdiń azabyna kóný. Ondaı jaǵdaıda áıel: «baılyq emes, mansap pen ataq emes, mahabbatyń ózińniń – eń keregim» deı alady. Súıgeniniń sezimimen qanattanady.
Lırıkalyq keıipkerdiń osyndaı kóńil kúıin aqyn Qyz Jibektiń qońyraýly kúımesimen ómir kóshin bastap bara jatqan sýretten, Aısha bıbi, Baba áje sııaqty tarıhı eskertkishterden, áıeldiń adal sezimine degen búkilhalyqtyq iltıpattan tanydy. Sonymen birge, Farızanyń óleńderi – ol keshken úlken ómir mektebiniń sýretteri, oıy men kóńil kúıi. Onyń jastyq shaǵy soǵystyń órtine shaldyqty. О́tken kún aýyrlyqtarynyń sońyn úmitke arta bastaǵan shaǵynda, jalǵyz súıenishi – aǵasy qaıtys bolyp, úıdiń eresegi ózi bop qaldy. Jas balalarǵa ıe bolyp, solardy ósirý men asyraýǵa jegildi. Jastyq sezimi jarqyldap kele jatqan aqyn qyz muń men oıdyń sheńberine kirdi. Dúbirli dalanyń ár kórinisine ol óz turǵysynan qaraıtyn boldy. Bul onyń erlik pen erkindik ańsaǵan otty sezimine ójettik darytty. Tek qýanyshtan turmaıtyn ómirdiń muńy men sherin arqalaı júrip, aınalasyna syn kózimen qarady, «tirshiliktiń shabýylynan qorǵaný» úshin kúreske shyqty. Farıza óleńderi de onyń óz basynyń tirshiligimen, ózi arqyly búkil týǵan eliniń, halqynyń ómirimen, sol negizde búkil adamzattyń arman-múddesimen bite qaınasyp birikken. Onyń oılary men qýanyshy, júregin jaılaǵan muń saryny aqynnyń jeke basyn kúıtteýden týmaıdy, búgingi dáýirdegi jalpy adamǵa, adamzatqa tán shyndyqtan týady.
Osylardyń bárin óleńine syıǵyza otyryp, aqyn zaman únin, jyryn búginge arnaıdy, keleshek urpaqqa jetkizedi. Onda zamannan, halqynan, solardy jyrlaǵan óleńinen ózgeshe ómir joǵyn da sezesiń. Farıza aqyndyǵynyń óz zamandastarynan ózgeshe bir ereksheligi – onyń jyrlaryndaǵy oıshyldyq sarynnyń moldyǵy. Ol ne aıtsa da, ne jaıly oılansa da, ylǵı bir tolǵanysty kóńil kúıi áserine oraı aıtady. О́mir bar jerde kúres, tartys bar, al kúres, tartys azapsyz ótpek emes. Onyń qýanyshy, ákeler jeńisi men qaıǵyrtar, muńǵa bóler jeńilisi de bolady. Aınalańa qarap, ómirdiń usaq-túıegin panalap, bolymsyz tirshilik keshken adamdardy kórip te qaıǵyramyz. Keshegi Abaıdy qorshaǵan, aqynnyń ashy daýysyn shyǵarǵan ortanyń psıhologııasy búgin túgeldeı ózgerip ketpegenin kóresiń. Ýaqyt, zaman ózgerip jatqanmen, adam boıyndaǵy unamsyzdyqtar soǵan ilese ózindik túrin, syrtyn ózgertip, ishki berik uǵymyn saqtap ómir súrip jatqany janyńa tıedi. Qazirgi jaǵymsyz ádet-ǵuryptardyń, uǵym-túsinikterdiń kórinisi – bári de, sózsiz, aqyn júregin tyrnaıdy. Mundaıdy aqyn aldymen sezinedi. Qonǵan eken taǵdyrdyń qusy maǵan, Endi qalaı tóbemnen ushyra alam. Baqytym da, bolmasa azabym da, Bile almadym al biraq susy jaman, Taǵdyrymnyń jyr atty syıyna men Keziktim de, Jol tarttym qıyrǵa keń. Mańdaıyma osylaı jazylypty Ǵajap ta qıyn álem. Otaý – aıdyn, jasaýym – jasyl kemem, Oınaıdy aıdyn kóginde jasyl jebeń. Dýmandatqan jerlerde otyramyn, Kózde – muń, basymda – óleń. Kóp adamǵa kóktem de, qys ta araıly, Al men úshin altyn da – mys talaıǵy. Jaı qubylys sekildi qushsam Aıdy, Baqytym da, áıteýir, basqalardyń Baǵyna uqsamaıdy. Eltimeımin daýylsyz tań ǵumyrǵa, Túk emesteı shyńyń da, shalǵynyń da, Júrek emes, júregim – antennadaı Qabyldaıtyn álemniń án, muńyn da. Em izdeýim beker-aq, bul bolmysym Qanymda, taǵdyrymda! Osy bir óleńinde Farızanyń búkil aqyndyq bolmysy jatyr.
Eń aldymen budan biz aqyndyq taǵdyrdyń ǵajap qıyn tirshiligin, ony moınyna alǵan talanttyń azapty jolyn kóremiz. Ol óz basynyń qyzyǵyn kúıttemeıdi, álemniń muńy men ánine qulaq tosady, aqyn tilimen aıtqanda, onyń júregi antennadaı dúnıeniń ár buryshyndaǵy qýanysh-qaıǵyny qabyldaıdy. Dýmandy ortada kózine muń, basyna óleń oralyp, ońasha oı keshedi. Tynysh uıyqtap, Aıdy qushsa qýanyp, altyn kórse kóńili kóteriletin sezim oǵan jat. Osynyń bárin óz taǵdyrym dep túsinedi, basqanyń baqytyna uqsamaıtyn óz baqytyn maqtan tutady. О́leńdegi oı sezimmen órilip, tutas sýretke aınalyp, aqyn taǵdyryn jarqyn beıneleıdi. Farıza – bıik sezimniń aqyny. Onyń kóńil kúı yrqyna tez beriletini, jany tez jaralanatyny da osydan. Búgingi adam janyna, sezimine oqys áser etetin jaǵdaılardyń kóptigi ólgenderdiń ǵana janyn aýyrtpaıdy. Farıza kóńilin jaılaǵan adaldyq, ásemdik, jaqsylyqty ǵana murat tutqan arman-tilek kúndelikti ómir qaıshylyqtarymen úılesimge kelmeıdi de, aqyn sezimine keri áser etedi. Ol unamsyzdyqqa shydamaı kúıinedi. Únemi muńaıýdyń, kúırektiktiń nege aparyp soǵatynyn aqyn túsinbeıdi emes.
Keıde ol sezimine aqylymen toqtaý salǵysy keledi. Osydan baryp, onyń óleńderi, kóbinese, sezim men sananyń, oıdyń arpalysyna qurylady. Aqyldy shyńǵa qoıyp, óz janyn jaılaýda ustap, qumarlyq sezimge tusaý salýdy armandaıdy. Búgin sezim basyp tursa da, aqyl-dananyń túpki jeńisine kúmán keltirmeıdi. О́z boıynan azapqa qarsy turar kúsh te kórinedi. Osyndaı sezim men oıdyń tartysy aqyn jyrlarynda úlken sýretkerlikpen beınelenedi. Kóńilimde qursaýly qatpar muńdar, О́leńimde shattyq az, jatqan bir zar. Qaıran jiger, qaıdasyń, tileýles eń, Tunshyqtyrǵan keýdemdi batpan zildi al. Jarasym joq jalǵannyń sáni kemdeı, Anaý aspan, kún men aı – bári jerdeı. Kózi bitken qudyqtaı qaldy jurtta Sezimime sanamnyń áli kelmeı. Farıza uǵymynda, júrek tek sezimniń uıytqysy ǵana emes, aqyl-sananyń da kózi, negizi. Al taza sezim – ózimshildik dertimen ýlanǵan dushpan, tuman-qaıǵy. Sondyqtan ol júrekke jıi júginedi. Oǵan til qatyp, sezimniń yrqyna berilmeı, qajyr-qaırat kórsetýge qaıraıdy. Júrek pen aqyl – máńgilik taǵdyrlas. Biri ottaı ystyq sezim bolsa, ekinshisi – salqynqandy oılylyq.
Aqyl men júrektiń dıalogynda aqyl júrekke: «Kúıip janba, esińdi jı, kúńirenbe!» dese, júrek «Qurysyn keshken ǵumyrym, órtenbeı kúlmeı, ókinbeı», deıdi. Júrek júgingen sezimniń de ómirde ózindik úlken orny bar. Sezimsiz adam – qaıyrymsyz, tasbaýyr. Sezim adamdy jylytady, onyń boıyna qaıyrymdylyq, meıirbandyq beredi, súıýdi, súıispenshilikti oıatady. Endeshe, aqynnyń sezimtaldyǵy – ómirdiń ózinen alynǵan, adam boıyndaǵy jylylyqtyń, súıispenshiliktiń, gýmanızmniń belgisi. Aqynnyń júrekpen syrlasýlarynda bul jaılar anyq baıqalady. Meniń barlyq jek kórý, súıýlerim, Bastalady ózińniń lúpilińnen, – deıdi ol júrekke. Munda adam tirshiligindegi júrektiń qyzmeti kórkem beıneli tilmen órnekteledi. Aqynnyń júrek týraly uǵymy «Sensiz meniń ánim joq, joq arym da», «Seniń mahabbatyńsyz qunsyz mańaı», «Jaqsy kórgen jandarym, baıtaq elim – sonyń bárin syıǵyzyp tursyń qalaı?», «Torǵaı-uıa keýdemnen attamaı-aq kúlli álemmen tildesip otyrǵanyń», «Seni ot, sýǵa salyppyn shyryldatyp» degen óleń joldarynan anyq kórinedi. О́leń «Júrekti tútinderden qaıtyp saqtasam eken» degen oıly suraq týǵyzady. Farıza – ómir qaıshylyqtarynyń zańdylyǵyn, jaqsylyq pen jamandyqtyń almasý shyndyǵyn jaqsy túsingen aqyn.
Sondyqtan onyń óleńderi osy qaıshylyqty tirshilikten árdaıym ilgeri, ozyq turýǵa umtylysty beıneledi. Alaıda, bolmystan ozý ońaı is emes. Ol kúnge ǵashyq, biraq jer ony tez «shylbyrymen arqandap» qoıady. «Kún jaılaǵan qıyrdy» ala almaı, jerdiń azapty ómirin keshedi, ondaǵy «arsyz ben eptiniń» tirshiligin kóredi. «Kóterile berip em, men báribir – qara jerge qaıtadan kep quladym», degen túıinniń ózinde jer betinde ómir súrýdiń qıyndyǵy men zańdylyǵy kórinedi. Oı men sezimniń arpalysynda aqynnyń ózin jalǵyz sezinetin tustary da kezdesedi. Ondaıda ol tunshyǵyp, oıyn syrtqa shyǵara almaı, ishten tynyp qalady. «Sábı oılaryn shyryldatyp jutyp jatqan» júregin ol qanǵa, ólimge toıymsyz qara jerge teńeıdi. «Obalardan qaıysqan jer sekildi ólgen oılar siresken kókiregim», deıdi. Farızanyń ózin jalǵyz sezinýi – onyń qorshaǵan ortadan, týǵan halqynan, dostarynan bezinýi emes, oılarynyń qoldaý tappaı, tunshyǵýy. Onyń lırıkalyq keıipkeri – óz zamandastarynan oı-sanasy bıik adam, oı-armanyn jurtqa túsindire almaı ókinedi. Bul – óz ortasynan oza shyqqan adamnyń báriniń tragedııasy. Abaıdyń jalǵyzdyǵy da kezinde osydan týdy. Lermontovtyń «Odınochestvosy» da osyndaı jaǵdaıda jazylǵan. Biraq Farıza aqyndyǵy kúırektik sezimge boı aldyrýdan, dertke urynyp qalýdan aýlaq. Onyń jyry, úni óktem.
Ol qazaqtyń dalasyndaı jany keń, kóginen bult arylmasa da tarylýdy bilmeıtin aqyn kóńilin «baıaǵynyń qus qanat tulparyndaı» dúbirmen oıatyp, qobyzdyń sarynymen jubatady. «Oısyzdyqtan órekpip toıǵandardyń» qulaǵyna qaıǵy bop yzyńdap, eldik, erlik uǵymy «qalǵyǵandardy» dabyl qaǵyp dúrliktiredi. «Jaǵympazdy tý syrtynan tilgilep», zorlyq kórgenderge «ádilet sybaǵasyn áperedi». Aqynnyń boıyndaǵy bes qarýy – óleń-jyry. Ol – aqynmen birge neshe túrli qaterden ótken, sonyń bárinde onyń namysyn batyl qorǵaǵan, óner muhıtyn onymen birge keshken jan serigi. Enesin – elin izdegen qos qulyndaı ylǵı jelini aınalyp júretini de olardyń týǵan elge degen mahabbatynyń belgisi. Ol jalǵyz qalǵan kezderinde Abaımen syrlasyp, muńdasady. Mahambetshe qaırattanady. Shyǵarǵan shyndyq ardy esten, Zulymdyqtardy qan keshken, Mahambetten qalǵan narkesken – Aıbalta jyrmen shapsam dep, Shańyn bir súıtip qaqsam dep, Ádilettiń shańyn ǵalamǵa, Qaramaı qursaý – qalamǵa, Laýlatyp solaı jaqsam dep. Qaısarlardy jasqap shegergen Tasqyny tylsym tereńnen, Serigim – jyrym – jebemmen, Júregim – jelken, Jel kernep, Qarsy aǵystarǵa, seńge órlep. Qaǵylez, quıttaı denemmen Daýyldardy qushyp kelem men, – dep shamyrqanady. Bul – Farıza jyrlarynyń minezi.
Ol alǵashqy jastyq jyrlarynda da «Batyldyqpen aralas jatyr muńym» dep zamannyń muń-sherine boı aldyrmaıtynyn sezdirgen edi. Odan keıingi ómiriniń barlyǵynda da «Júrekterdiń qursaýyn aǵytar»jigerli jyrlar jazdy. Qandaı ómir keshse de, elimen, aǵalarymen, inilerimen birge boldy, qoldaý kórdi. О́z syry arqyly zamandastarynyń arman-muńyn aıtty. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynan bastalatyn qoǵamdyq damýdyń kezeńi alǵashqy biz sengen kommýnıstik rýhtyń álsirep, ádildik pen shyndyqty aınalyp ótip, áleýmet múddesinen óz maqsat-muratyn joǵary qoıatyndardyń, jaǵympazdyq pen dúnıequmarlyqtyń óristegen dáýiri bolǵany belgili. Osy tustan bastap Farıza óleńderinde keıin táýelsizdik kezeńindegi ádebıetke ulasqan, jańa, ózgeshe bir kúreskerlikke betalý kózge tústi. О́mir súrip júr ekem bekerge men, Keshsem de azap, armanǵa jetem dep em. Júretinmin kóńil toq – jyrym bar dep, Kári, jastyń júregin mekendegen. Búgin barlap qarasam: uıat qandaı! (О́lgen artyq ólekse sııaqtanbaı). Jyr jarysta júrippin júırikpin dep, О́rden órge shabatyn tuıaq qalmaı. Endi úńilsem: Jer basqa, aspan da erek, Kúshter de ózge júretin jasqap, jebep. Tegi maǵan azabyn, aqyretin – Bárin, bárin qaıtadan bastaý kerek. Bul jyrlar ádiletsizdik pen qoldan jaıma shýaq jalǵan tirshilik jasap, astarynda zamannyń rýhanı kúshin álsiretip jatqandarǵa qarsy aqyn seziminiń lap etip jarylýyna, órtenýge daıyn turǵanyn beıneledi.
Ol sóz arqyly adam janyn qozǵaıtyn sezimdi oıatýǵa qyzmet etti. Zamandy shiritýge baǵyttalǵan dertterge (otansyzdyq, opasyzdyq, jaǵympazdyq, ózimshildik, paıdakúnemdik, t.b.) qarsy batyl ún kóterip, sol arqyly adamdar boıynda áli de saqtalǵan ádiletti kúsh bolsa, sony qozǵalysqa túsirýge umtyldy. O, meniń ókinishterim! Ar aǵashyna asyńdar meni – Jalmasyn, jutsyn jasyndar meni. Qyzyqsyz, mánsiz ǵumyrym úshin, Mastanǵan, qunsyz qylyǵym úshin Taptasyn meni ǵasyrlar legi. Bul óleń – zaman boıyna jabysqan dertterge qarsy turý ǵana emes, solardyń qoǵamnan oryn alýyna sebepker jandardyń (sonyń biri esebinde ózin) ózin ózi qurbandyqqa shalýǵa baratynyn ańǵartady. О́zi arqyly keleńsizdikke qarsylyq tanytý jolyna ómirin de qııatyn kúreskerlik rýhqa kúsh beredi. Farızanyń ómiri – óleńi. Onyń osy attas óleńinde Farıza óziniń aqyndyq kredosyn tanytady. О́ziniń poezııamen shyn týysýy, qýanyshty da, qaıǵyly kúnderde de birge bolǵan dosy – óleń týraly uǵymy jetkizilip aıtylǵan. «Aqynǵa adamzattan dos bolmaıdy, tek qana syryn sóıler qalamyna», dep Maǵjan aıtqandaı, jaıshylyqta ekiniń birine syr asha bermeıtin Farıza da oıy men sezimine óleńin ǵana kýá etti. Jáne ony keremet shynshyldyqpen erkin tógilgen óleńdik formada óre bildi. Dara kúnderimniń, Nala túnderimniń Serigi bolǵanyń úshin, Senimi bolǵanyń úshin, Men seni aıalaımyn.
Bireýdiń pasyqtyǵynan, Bireýdiń jasyp muńynan, Júregim syzdaǵan kezde, Janym muzdaǵan kezde, Men seni saıalaımyn, – deıdi ol óleńge. Aqyndyq izdenisterinde Farıza qazaqtyń qara óleńi túrimen shektelip qalmaıdy. Ol aıtylar oıdyń mazmunyna sáıkes ıntonasııaǵa negizdelgen jyraýlardyń aq óleńin de, sheshendik úlgilerin de mol paıdalanady. Keıde tolǵap ta ketedi. Bárinde de jaýyngerlik rýh bar. Dástúrdi búgingi shyndyqpen jalǵastyra otyryp, tereń oı men talǵamnan týǵan tyń obrazdarmen, jańa teńeý, sóz oralymdarymen baıytady. Farıza jyrlary adamdyqty ardaq tutqan, kisilik pen kishilikti boıyna daryta bilgen, adamgershilik ıesi úshin kúres mektebi deýge laıyq. Sondyqtan ol «tirilermen tirilershe» sóılese bermek.
Serik QIRABAEV, akademık.
