Zertteý aýqymyn keńeıtý mańyzdy

Bıylǵy jyldyń jumys qo­ry­­tyndysy boıynsha qýǵyn-súrgin qurbandary kómilgen oryn­dar kartasy jobasy jasalyp, «Aqtóbe óńirindegi keńestik qý­ǵyn-súrgin zobalańy» dep atalatyn kóptomdyqtyń birinshi tomy jaryqqa shyqty.

Jaz kezinde komıssııa músheleri 1928-1938 jyldar aralyǵyndaǵy qylmystyq ister boıynsha oblys­tyq muraǵat pen oblystyq polısııa departamentindegi «asa qupııaly» belgisi bar qujattar boıynsha Yrǵyz, Baıǵanın, Temir, Oıyl aýdandarynda qaqtyǵys oshaqtary bolǵan oryndardy aralap, el ishinen qundy derekter jınady.

Aqtóbe oblystyq IID arhıvin­degi osy kezge deıin ashylmaǵan «asa qupııaly» belgisimen saq­tal­ǵan qujattarda asa aýyr qyl­mystyq jazaǵa tartylǵan jandar kóbinese Keńes ókimetiniń saıasatyna qarsy bolǵandyqtary úshin RSFSR Qylmystyq Kodeksiniń 58, 59, 73, 79,109-baptarymen aıyp­tal­ǵan eken. 1928 jyldan bas­tap «saıası senimsizdikteri» úshin Aqtóbe okrýginen baqylaýǵa alyn­­­ǵan 1 051 adamnyń 216-sy kontr­revolıýsııalyq top qurdy degen aıyppen (58-bap) qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp, beseýi atý jazasyna kesilgen. Olar Keńes ókimetiniń kúshtep tartyp alý saıa­satyna, dálirek aıtqanda astyq, et tapsyrýǵa, ujymdastyrýǵa, kolhoz qurylysyna qarsy shyq­qandar. Sol jyldary Aqtóbe okrýginen memlekettik tártipke qarsy turdy degen aıyppen (59-bap) sotqa tartylǵan 23 adam­nyń bireýi atylǵan. Memleket­tik ýákilderge qarsylyq kórset­ken 10 adam 73-bappen aıyptalyp, bir jyldan kem emes merzimge bas bostandyqtarynan aırylǵan. Memlekettik múlikke zııan keltirgeni úshin (79-bap) 8 adam, taýar baǵasyn kótergeni jáne jasyrǵany úshin 67 adam aıyptalǵan. Memlekettik qyzmet­te qylmys jasaǵany úshin 109-bap­pen 43 adam uzaq merzimge sottalǵan. Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıver­sıtetiniń dosenti, tarıhshy Dáýlet Ábenov qıyn-qystaý jyldary túrmege aıdalyp, jer aýdarylyp ketken adamdardyń ári qaraıǵy derekterin kórshiles oblystardan izdestirý kerek deıdi. О́ıtkeni muraǵatta aıyptal­ǵan adamǵa qatysty derek túgel emes. Máselen, qylmystyq is boıyn­sha qozǵalǵan árbir iste sottyń bir nemese birneshe adamǵa taǵaıyndaǵan jazasy jazylady da, osy kisilerdiń qaı jaqqa jer aýdarylýǵa ne túrmege jiberilgeni týraly deregi jazylmaıdy. Osylaısha, adamnyń ári qaraıǵy taǵdyry belgisiz kúıinde qalady. Ol kisi jazasyn ótegennen keıin aýyly­na qaıtyp oraldy ma nemese jer aýdarylǵan jaǵynda turaqtap qaldy ma, álde túrmede qaıtys boldy ma? Bul jaǵynan muraǵatta derek joq dep aıtýǵa bolady.

 Sol jyldary Aqtóbe okrýginiń ákimshilik aýmaǵy birneshe ret ózgerdi. Qostanaı, Qyzylorda ob­lys­­tarynyń birneshe aýdany kirip, birer jyldan soń osy aýdandar qaıta bólinip shyqty. Aqtóbe oblysynyń Aqbulaq aýdany 1939 jyly Orynbor oblysyna qaratyldy. Jazyqsyz qýdalanǵan azamattardyń deregin respýblıkalyq komıssııaǵa usyn­ǵanda, osy jaǵdaılar eskerilip, sáıkestendirý jumystaryn júrgizý arqyly ortaq derekter bazasy túzilmekshi. Sondaı-aq ashtyq jyldary bosyp ketken adamdardyń ólgen jerlerin, olardyń kómil­gen jerlerin anyqtaý da óte mańyzdy bolyp tur. Komıssııa múshesi, ólketanýshy Bekarystan Myrzabaıuly 1921, 1932-1933 jyldary ashtan ólgen adamdar kómilgen jerlerdi aýyldardaǵy eski meshit oryndary janynan jáne burynǵy jetimder úıiniń qasynan izdeý kerek degen usynys aıtty. О́ıtkeni 1921, 1932-33-tiń ashtyǵynda bosqan el kóbinese temir jol beketteri men meshitterdiń mańaıyna jınalǵan.

Oblys ákimi komıssııa múshe­le­riniń bıyl atqarǵan jumystaryna alǵysyn bildirip, aldaǵy jyly zertteý aýqymyn keńeıtýge tapsyrma berdi. Reseı Federasııasy Astrahan, Orynbor oblystyq muraǵattaryndaǵy 1928-1934 jyl­dar aralyǵyndaǵy jazba derekterdi zertteýge, alys shetelderdegi mura­ǵat­tarmen jumys isteýge shaqyrdy. Bú­gin­de ǵalymdardyń saparyn qarjylandyrý, shetel muraǵat­tarynan málimetter jınaý qyrýar qarjyǵa kelip tireledi. Qazirgi kezde shetel muraǵattaryndaǵy qujattardyń kóshirmesin jasaý da qymbattap ketti. Kóp jaǵdaıda osy memlekettik aýqymdy sharaǵa dıplomattardyń da aralasqany jón sııaqty. О́ńir basshysy jıyn qorytyndysynda osy usynystar boıynsha keshendi jumys josparyn ázirleýge tapsyrma berdi.

Aqtóbe oblysy