Aımaqtar • 09 Jeltoqsan, 2021

Alǵashqy qorytyndy: eki jınaq ázir

273 ret kórsetildi

Batys Qazaqstan oblysynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máseleleri jónindegi jumystyń alǵashqy qorytyndysy shyǵaryldy. Jaqynda baspadan eki jınaq jaryq kórmek.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máseleleri jónindegi Batys Qazaqstan oblysynyń óńirlik komıssııasy bıylǵy 20 qańtarda ákim qaýlysymen qurylǵan bolatyn. Búginde komıssııa quramynda 19 adam bolsa, onyń jeteýi – ǵylymı dárejeli tarıhshy, 2 adam – ólketanýshy, 1 adam – jýrnalıst eken. Komıssııa quramyndaǵy 9 ǵalymǵa vedomstvolyq arnaıy arhıvterde qupııa qujattarmen jumys jasaý úshin ruqsat berilgen.

О́ńirlik komıssııa sheńberinde 7 baǵyt boıynsha jumys toby qurylyp, jetekshiler bekitilgen. Sondaı-aq turǵyndar arasynda saýalnamalar uıymdastyrý, eldimekenderdegi aqsaqaldar men ólketanýshylardy, tarıhshy muǵalimderdi, kitaphana jáne mýzeı qyzmetkerlerin tarta otyryp, saıası qýǵyn-súrgin qurbandary esimderin, tyń derekter men faktilerdi anyqtaý boıynsha júıeli jumys bastalyp ketti.

Batys Qazaqstan oblysy Polısııa departamentiniń arnaıy memlekettik muraǵaty qorynda aqtaýǵa jatpaıtyn tulǵalardyń 566 isi, qýǵyn-súrginge ushyraǵan, sot organdary aqtaǵan tulǵalarǵa qatysty 7177 is jáne Germanııada áskerı tutqynda bolǵan jáne óz eline qaıta oralǵan burynǵy KSRO azamattaryna qatysty 851 is saqtaýly eken.

Al Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi Komıtetiniń BQO boıynsha basqarmasynyń arnaıy muraǵatynda «Arnaıy qonys aýdarý jáne jer aýdarylǵandardyń jeke ister kolleksııasy» saqtaýly. Onyń ishinde arnaıy qonys aýdarýshylardy esepke alǵan 1 437 qujat, jer aýdarylǵandardyń esepke alǵan 703 qujat, arnaıy qonys aýdarýshylardyń 199 jeke isi, jer aýdarylǵandardyń 1243 jeke isi bar eken.

Árıne, komıssııa qaraıtyn isterdiń basym bóligi Batys Qazaqstan oblysynyń memlekettik arhıvinde ekeni sózsiz. Munda meshitterdiń joıylýy boıynsha 20 qorda 25945 is, ujymdastyrý boıynsha 24 qorda 55483 is, bosqyndar boıynsha 5 qorda 1186 is, tárkileý boıynsha 8 qorda 3055 is, asharshylyq boıynsha 7 qor ishinde 150 is bar eken.

Kórip otyrǵanymyzdaı, atqarylatyn jumys aýqymy óte úlken. Bul aldaǵy birneshe jylǵa sozylatyn tynymsyz eńbek deýge bolady.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi qyzmetterdi tamyz aıynan beri «DANA» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júzege asyrýda. Sóıtip, jobaǵa qatysýshy ǵalymdarǵa oblystyq bıýdjetten bólingen qarajat sheńberinde eńbekaqy, issapar shyǵyndary tólenip, saıt jasaqtaý, izdestirý jumystary men kitap shyǵarý boıynsha jumys júrýde.

«Bıylǵy Joldaýynda Memleket Basshysy tarıhymyzdy túgendep, bolashaqqa kózqarasymyzdy aıqyndaı túsýimiz qajettigin aıtyp ótti. Sondyqtan bul komıssııaǵa óte úlken, aýqymdy mindet júktelip otyr. О́tken ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin bolshevıktik-stalındik bıliktiń kinásinen bastaý alǵan. Qýǵyn-súrginniń munshalyqty aýqymyn biletin adamzat buryn-sońdy bilgen emes. Qazaq dalasyndaǵy repressııa halqymyzǵa orasan zor adamı jáne ekonomıkalyq shyǵyn men zııan ákeldi. Onyń saldary osy kúnge deıin jadymyzdan ketpeıdi» dedi óńirlik komıssııanyń otyrysynda sóılegen sózinde Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev.

1

Ákimniń aıtýynsha, óńirlik komıssııalardy qurýdyń negizgi maqsaty – Memleket Basshysynyń Jarlyǵyn tolyq oryndap, usynystar ázirleýi úshin osy ýaqytqa deıin qupııa bolyp kelgen nemese áli belgisiz, umytylǵan derekterdi, faktilerdi tabý, jınaý, repressııanyń túrleri men mehanızmderin anyqtaý, aýyldardaǵy qýǵyn-súrgin ortalyqtary men oryndaryn, qurbandardyń sanyn, aty -jónin anyqtaý jáne zardap shekkender týraly osy máselege qatysty basqa da aqparat jınaý, taldap- saraptaý.

Batys Qazaqstan oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Darhan Qadyralıev saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi óńirlik komıssııanyń jumysyn uıymdastyrý boıynsha sóz alyp, alǵashqy nátıjelerdi jarııa etti. Máselen, jyl basynan beri óńirlik komıssııanyń 3 otyrysy, jumys tobynyń 8 jıyny ótkizilgen. Saıası qýǵyn-súrgin máselesine qatysty aqparat jáne jumys tájirıbelerimen almasý maqsatynda Aqtóbe, Atyraý, Qostanaı, Mańǵystaý oblystarymen aımaqtyq semınar uıymdastyrylsa, qyrkúıek-qazan aılary aralyǵynda respýblıkalyq Jobalyq keńse uıymdastyrylǵan 11 semınarǵa óńirlik komıssııa músheleri qatysyp, jetekshilik etetin jumys toby taqyryptary boıynsha baıandama jasaǵan.

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy bir erekshelik – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi qyzmetti júrgizý jobalyq keńse formatynda «Dana» ǵylymı-zertteý ortalyǵyna tapsyrylǵany der edik. Bul óte sátti sheshim boldy. О́ıtkeni bul ortalyq 2012 jyldan beri ǵylymı-zertteý jáne tarıhı tanymdyq jumyspen júıeli aınalysyp keledi. HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy óńir tarıhyna qatysty kóptegen zertteý eńbekteri jarııalanǵan «DANAqaz» tarıhı-tanymdyq jýrnalynyń búginge deıin 58 sany jaryq kórdi. Sondaı-aq, Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Ýfa, Orynbor qalalary arhıvterinen alynǵan materıaldar negizinde Kúnbatys Alashorda zııalylary men óńirdiń baspasóz tarıhyna qatysty 9 kitap jaryqqa shyqty. Al osy joba sheńberinde arnaıy málimetter bazasy júktelgen www.batysmura.kz tarıhı tanymdyq, ǵylymı-zertteý portaly iske qosyldy. Bul ınternet-resýrsta saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha 5 bólim jumys jasaıdy. Sonymen qatar, jergilikti turǵyndar men qyzyǵýshylyq tanytqan tulǵalarǵa portalǵa kirip onlaın saýalnama toltyrý múmkindigi jasalǵan.

О́ńirlik komıssııa jumysyna erekshe jan bitirgen bir oqıǵa – jergilikti ǵalym-mamandardyń Almaty qalasyna eki aptalyq issapary boldy. Oraldyq zertteýshiler Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Memlekettik komıssııanyń Almaty bólimshesi, Jańalyq aýylynda ornalasqan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń mýzeı kesheni, Prezıdent arhıvi, Ulttyq kitaphana, Almaty qalasynyń Polısııa departamenti men UQK-niń arnaıy arhıvteri, Almaty qalalyq memlekettik arhıvi syndy ortalyqtar men arhıvterde jumys jasap, óńir tarıhyna qatysty tyń derektermen tanysty. Ǵylymı issapar nátıjesinde almatylyq ǵalym-mamandarmen, arhıvıster izdenýshilermen óńir tarıhyn zerdeleý boıynsha baılanys ornatylyp, arhıvterden 4 000 betteı qujat kóshirmesi ákelindi.

Jalpy osy ýaqytqa deıin júrgizilgen ǵylymı izdenýshilik jumystar nátıjesinde san túrli saıası motıvter boıynsha repressııaǵa ushyraǵan jandardyń tizimi jasaqtalýda.

Atap aıtqanda, 1920-1930 jyldary oblys aýmaǵyndaǵy kóterilister men halyq narazylyqtaryna qatysqany úshin repressııaǵa ushyraǵan 170 adam, kúshtep ujymdastyrý kezinde qýdalanǵan 500-ge jýyq baı-kýlak pen sharýa, kúshtep qonys aýdarylǵan 3500 adam, qýdalaýǵa ushyraǵan 1001 din ókili (894 musylman, 107 hrıstıan), II dúnıejúzilik soǵys tutqyndary qatarynan 2939 adamnyń tizimi jasaldy. Bul tizimdi jumys toptary muqııat zerdelep, tolyq aqtaý úshin Memlekettik komıssııaǵa joldaıtyn bolady.

Sonymen qatar jumys toby ókilderi oblys aýmaǵynda saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń jerleý oryndaryn, NKVD lagerleri bolǵan jerlerdi izdestirýde. Bul baǵytta dalalyq ekspedısııalar men tanymdyq baǵyttaǵy izdestirý jumystary óńirdiń Terekti, Tasqala, Syrym, Qaratóbe, Bórli aýdandarynda júrgizildi.

- Qazaqstanda 1927-1953 jyldary 103 myń adam jazalanyp, 25 myńdaı adam atylǵan degen derek aıtylady. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jumystary barysynda osy derekterdiń naqtylyǵyna kóz jetkizip, tógilgen jas pen qannyń ádiletsizdikten ekendigin taǵy bir márte dáleldeımiz. Halyqty soǵyssyz-aq, óz bıligi mıllıondyp qyryp, jer betinen joıyp jibererdeı jasaǵan genosıd áreketi úshin kináli bolǵan ata-ájelerimizdi ar aldynda, bolashaq urpaq aldynda aqtaý jumystaryna at salysý biz úshin úlken qurmet, abyroı bolmaq. Osy qaıyrly isti atqarýdy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen pármen berilip bastalýy istiń nátıjeli aıaqtalar degen senimdi arttyra túsedi, - dedi Batys Qazaqstan tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵalym-hatshysy, «DANA» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Jantas Safýllın.

Joǵaryda aıtylǵandaı, óńirlik komıssııa Oral men Almaty qalalaryndaǵy arhıvterden kóptegen tyń derekter anyqtady. Jantas Nábıollaulynyń oıynsha, munyń bári barlaý, qaı jerde ne baryn baǵamdaý. Aldaǵy ýaqytta osy arhıvterdiń bárinde júıeli jumystaný qajet bolady.

Sapar barysynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń basshysy Zııabek Qabyldınov respýblıkalyq deńgeıdegi tanymal ǵalymdarmen birneshe semınar-keńes, kezdesý uıymdastyryp, kóp qoldaý kórsetti. Al Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıviniń dırektory Sábıt Shildebaı men «DANA» ortalyǵynyń basshysy Jantas Safýllın bolashaqta birlesken jobalardy júzege asyrýǵa shart jasasty. Bul kelisim nátıjesinde Ortalyq arhıv qorynda saqtalǵan tarıhı qujattar negizinde Batys Qazaqstan oblysy tarıhyna qatysty jınaqtar jaryqqa shyqpaq.

Endi óńirlik komıssııanyń az ýaqyt ishinde atqarǵan jumysyna sholý jasap kórelik.

Osy kezge deıin kópshilikke Batys Qazaqstan oblysynda 1930 jyly bolǵan Jańaqala kóterilisi ǵana belgili bolatyn. О́ńirdegi halyq kóterilisterine qatysqany nemese qoldaǵany úshin saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy zertteý tobyna jaýapty toptyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Esqaırat Haıdarov oblystyq polısııa departamentiniń arnaıy muraǵatynan buryn kópshilikke beımálim bop kelgen halyq narazylyqtary men baskóterýlerin anyqtady. Mysaly, 1930 jyly Jympıty aýdanynyń №15 jáne №19 aýylynda Ǵabbas Dosmuhamedov bastaǵan 16 adam tutqyndalyp, beseýi – atý jazasyna, 11 adam – 3-10 jylǵa konslagerlerge jabylǵan. Osyndaı aıyp 1930 jyly Orda aýdanyna qarasty Súıindik jáne Qasymtaý aýyldarynyń 9 turǵynyna da taǵylyp, 5-10 jyl merzimderge konslagerge jiberilgen. Sol sııaqty ujymdastyrý saıasatyna qarsy shyqqan Shyńǵyrlaý aýdany №16 aýylynyń 16 turǵyny 1933 jyly 3-8 jylǵa sottalsa, 1930 jyldary Qaztalov jáne Fýrmanov aýdandarynda ustalǵan «kontrrevolıýsııalyq uıymnyń» 2 múshesi – ólim jazasyna, qalǵan 6-y 10 jyl merzimge eńbekpen túzeý lagerine kesilgen.

1

Kýlaktar, baılar, jartylaı feodaldar men sharýalardyń aqtalmaǵan qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý boıynsha da jańalyq kóp. Qazaqstan boıynsha 1928 jyly júrgizilgen baılardy tárkileý Oral okrýginen 71 baı tizimge engen bolatyn. Osy 71 baıdyń 11-ine qatysty qosymsha qylmystyq is kóterilip, olar 1929 jyldyń kókteminde Penza qalasyna jer aýdarylǵany anyqtaldy. Qazirgi tańda Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik muraǵatynda joǵaryda aıtylǵan 71 baıdan bólek tárkileýge ushyraǵandar tizimderi anyqtalýda. 1929-1932 jyldary tárkilengender tizimi tabyldy. Bolashaqta arhıv qujattarymen biriktirip, jınaq shyǵarýdy josparlandy.

Kúshtep ujymdastyrý jáne 1930 jyldardaǵy asharshylyqtan joıylǵan nemese japa shekkenderdi anyqtaý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaeva tapqan derekter el ishinde kúshtep kolhozdastyrý, ujymdastyrý jáne memleketke et, astyq daıarlaý naýqandary kezinde asyra silteýshilik, burmalaýshylyq, ozbyrlyq, qorqytý, dórekilik kórsetý ádisteri qoldanylǵanyn dáleldeıdi. Mysaly, qazaq aýyldarynda baı, kýlaktardy tap retinde joıý kezinde Azǵyr aýdany, Jıdeli aýylyndaǵy Qutalıev Jubaly, Nurmuhametov Dúısekesh, Jolın Baımukat t.b. kedeıler tutqyndalyp, mal-múlki tárkilengen. Tipti áıelderdiń ish kıimderi, as qasyqtaryn túgel tartyp alyp, balalarynyń kıimderin sypyryp, tyr jalańash qaldyryp ketken. Osy syndy ozbyrlyqtar kesirinen Qaratóbe aýdanynda Qulǵazıev Muhamedııar, Dıbarova Kúlsana, Saıdýshev Sultan bastaǵan 19 muǵalim jumystan bas tartyp, ózge okrýgke ketetinin málimdegen. Ujymdastyrýǵa qarsy shyqqany úshin tutqyndalǵan Azǵyr, Jıdeli aýyldarynyń 131 turǵynyna túrli sot úkimi shyǵarylǵan. Ujymdastyrýǵa qarsy shyqqan Zaýral, Kamen, Teplov aýdandarynyń 320 turǵyny ( balalarymen birge) Azǵyr, Orda, Jańaqala aýdandaryna qum toqtatý, balyq aýlaý jumystaryna jiberilgen. Bul adamdaryń keıingi taǵdyry belgisiz, zertteýdi qajet etedi.

Alash partııasy, Alashorda úkimeti ıdeıasy úshin memlekettik qýdalaýǵa jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardy anyqtaý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Alfııa Baıbolsynova BQO Ishki ister departamentiniń arhıv qoryndaǵy Alashorda úkimetine qatysty qupııa qujattarmen, Májıt Shombalov, Ǵabbas Dosmuhamedov, Salyq Omarov, Aron Qarataev, Tólegen Imanǵazıev, Aıtqalı Ablaevtyń isterimen tanysty. Alaıda bul isterdiń áli qupııa bolýyna baılanysty ashyp aıtýǵa, ne jazýǵa múmkindik joq.

Jumys tobynyń múshesi, Jympıty mýzeıiniń meńgerýshisi Aınagúl Oıshybaeva 1929-1956 jyldary Syrym aýdany boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵan 224 adamnyń aty-jónin anyqtaǵan.

Sonymen qatar Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵyndaǵy jazalaý lagerleri oryndaryn anyqtaý jumysy da júrýde. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, Batys Qazaqstan oblysy boıynsha Saıası tutqyndar lagerleri GÝLAG júıesinde qyzmet jasaǵan. Oral okrýginde Kamenlag, Bezymıanlag jáne Salavat lagerlerinde 2-5 myńǵa deıin tutqyn ustalǵan. Atap aıtsaq, Kamenlag qazirgi Saratov oblysymen shektes Tasqala aýdany aýmaǵynda bolǵan. 1940 jyly qurylǵan Bezymıanlag BQO men Samara oblysy shektesken aýmaǵynda ornalasqan. Al ALJIR júıesiniń Oraldaǵy bólimshesi Salavat lageri Oral qalasyndaǵy ortalyq qalalyq túrme janynda qyzmet jasaǵan. Munda 1937 jylǵy 15 tamyzdaǵy arnaıy buıryq boıynsha «Otanyn satqandardyń» otbasy múshelerin qamaǵan.

Búginde oblys aýmaǵynda NKVD-nyń aıyptaý jáne jazalaý úkimi oryndalǵan birneshe oryn anyqtaldy. Olar – Qaztalov aýdanynda Shılnaıa Balka aýyly, qazirgi Báıterek aýdanynyń Darııan, Shapov, Iаnaıkın poselkeleri, Aqjaıyq aýdanynyń Býdarın, Jańabulaq aýyldary, Shyńǵyrlaý aýdanynyń Ashysaı eldimekeni, Bórli aýdanynyń Bórli poselkesi, Terekti aýdanynyń Fedorovka poselkesi, Tasqala aýdanyń ortalyǵy burynǵy Kamenka poselkesi. Bul jerlerde qylmystyq is júrgizý prosesteri ótkizilip, úkim sol jerde oryndalǵan.

Jantas Safýllın osyndaı úkim júrgizildi degen oryndarǵa arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýdi usynyp otyr. Eger bozdaqtar súıegi tabylyp, naqty anyqtalsa, ol jerlerdi qorǵaýǵa alyp, eskertkish belgi ornatý qajet.

Dástúrli din ókilderi – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin zertteý, usynystar daıyndaý jónindegi jumys toby da sońǵy birneshe aı ishinde myńnan asa din ókiliniń aty-jónin anyqtady. 1920 jyldan bastalǵan qýdalaý kezinde «Sovet úkimetine jat elementter» tizimine kirgen din qyzmetkerleri saılaý pursatynan aıyrylyp, jer aýdarylǵan. Birazy shetelge (negizinen Reseıge) bas saýǵalaǵan. Al 1930 jyldardyń basynda «bosqyndardy elge qaıtarý» baǵdarlamasymen elge oralǵan bul tulǵalardyń kóbi 1937-1938 jyldary repressııanyń ekinshi tolqynyna ushyrap, qatań jazaǵa (kóbine atý jazasy) ushyraǵan. Osy derekter jınaqtalǵan «Senim úshin sergeldeń» atty kitap osy jyldyń sońyna deıin jayq kórmek.

1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa jáne basqada Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan áskerı tutqyndardy aqtaý boıynsha usynystar daıyndaý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi, ólketanýshy Ahmedııar Batyrhanov Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvinen «Pamıat naroda» men «Obd-Memorıal» saıttary arqyly 1941-1945 jyldary Uly Otan soǵysynda isti bolyp, aıyptylar rotasyna jiberilip, aldyńǵy shepte qaza tapqan 29 batysqazaqstandyqty, soǵys jyldary áskerı bólimderde júrip, isti bolyp, aýyr jazaǵa kesilgen (atý jazasy) 49 sarbazdy anyqtady. Sońǵy tizimdegi 46 adam aqtalmaǵan. Sondaı-aq soǵysta tutqynǵa túsip, keıin bosatylǵan 572 batysqazaqstandyq anyqtaldy. Soǵys jyldary maıdanda isti bolyp, sottalǵan batysqazaqstandyq 110 adamnyń qujaty tabyldy. Bul sarbazdardyń taǵdyry tym aýyr. Mysaly, Jympıty aýdany boıynsha soǵys jyldary tutqynǵa túsken 68 adamnyń 57-si tutqynda qaıtys bolǵan. Terekti aýdanynan tutqynǵa túsken 35 adamnyń 32-si konslagerde qaza tapqan. Burynǵy Taıpaq aýdanynan tutqynǵa túsken 64 adamnyń 49-y tutqynda qaıtys bolǵan. Al nemis konslagerlerinen aman qalyp, elge kelgen jerlesterdi taǵy bir tozaq kútip turdy. 1946 jyly soǵysta tutqynda bolǵany úshin 613 oraldyq Ońtústik-Oral áskerı trıbýnalynyń úkimimen 7-25 jyldar aralyǵyna sottalǵan. Olardyń arasynda da áli kúnge aqtalmaǵandar bar.

Ahmedııar Qýanuly aıyptylar rotasynda qaza tapqan 29 adam, atý jazasyna kesilgen 49 adam, sottalǵan 110 adam jáne 253 soǵys tutqynyn – barlyǵy 441 adamdy aqtaýǵa usyný qajet dep sanaıdy. Bul toptyń alǵashqy nátıjeleri de jyl sońyna deıin jeke kitap bolyp jaryq kórmek.

Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgenderdi anyqtaý, 1920-1940 jyldar aralyǵynda memlekettiń jazalaýshy áreketterinen Qazaqstannan ketýge májbúr bolǵan bosqyndardy aqtaý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi, ólketanýshy Aıbolat Qurymbaev Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasy quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi Komıtetiniń BQO boıynsha basqarmasynyń arnaıy muraǵatynda otyryp, ondaǵy «arnaıy qonys aýdarý jáne jer aýdarylǵandardyń jeke ister kolleksııasyn» súzip shyqqan. Munyń ishinde  arnaıy qonys aýdarýshylardyń 1437 esepke alý qujaty, jer aýdarylǵandardyń 703 esepke alý qujaty, arnaıy qonys aýdarýshylardyń 199 jeke isi, jer aýdarylǵandardyń 1243 jeke isi saqtalǵan. Qazir basqarma qyzmetkerleriniń kómegimen jasalǵan saraptamalyq keste boıynsha tizimde aqtalmaǵanyn tulǵalardy aqtaýǵa usynys ázirlenýde.

Jantas Safýllın saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń kóbi Batys Qazaqstan oblysy shektesetin Reseıdiń oblystaryna jáne Bashqurtstan aýmaǵyna bosyp ketýge májbúr bolǵanyn, ol bosqyndarǵa qatysty saqtalǵan aýyzsha derekterdi jınaqtaý úshin arnaıy issapar uıymdastyrý qajettigin aıtady. Bul usynysty oblys basshysy da qoldap otyr.

Sondaı-aq oblystyq Polısııa departamenti, Ulttyq qaýipsizdik komıteti muraǵattaryndaǵy qupııa qujattarymen jumys jasaý tártibin zertteýshilerge yńǵaıly etý úshin ózgerister jasaý kerek. Zertteýshi qupııa qujattarmen jumystanǵanda jazǵan dápterin tapsyryp ketedi. Ondaǵy málimetterdi qaıta qolǵa alyp, aqtaýǵa usynys berý úshin kóp ýaqyt ketýde. «Osyǵan baılanysty mamandarymyz ázirge bul arhıvpen jumys jasaýǵa qulyqsyz. Jalpy zertteýshilerge arhıvtiń qupııa qujattarymen jumys jasaıtyn mamandarǵa ruqsat berý tártibin ózgeris qajet» dedi Jantas Safýllın.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń bir baǵyty - «1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa jáne basqa Eýropa elderinde qamaýǵa alynǵan qazaqstandyq áskerı tutqyndardy aqtaý» dep atalady. Osy oraıda taýqymeti fashızm konslagerlerinen artyq bolmasa, kem túspegen bolshevıktik konslager tutqyndaryn nazardan tys qaldyrmaý kerek dep sanaıdy «DANA» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy Jantas Safýllın.

Minekı, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tikeleı tapsyrmasynan bastaý alǵan komıssııanyń aldynda turǵan mindetter san alýan. Sovettik repressııa qurbandary qýdalanǵan barlyq bapty anyqtaý, óńirde 1920-1930 jyldar arasyndaǵy naýqan qurbandarynyń jalpy sanyn naqtylaý, olardy aqtaý máselesin kóterý mańyzdy ekenin oblys basshysy Ǵalı Esqalıev te eskertti. Bul úshin oblysqa qatysty izdestirý-zertteý jumystaryn elimizdiń barlyq óńirlerinde, shekaralas Reseı aýmaǵynda júrgizý, sanattar boıynsha statıstıkalyq málimetterdi tolyqtyrý jáne qaıtalap tekserý qajet. Eń bastysy, respýblıkalyq aýqymda da, jergilikti deńgeıde de tolyq qoldaý bar.

 

Batys Qazaqstan

Sońǵy jańalyqtar

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Ult saýlyǵyn ulyqtaǵan megapolıs

Elorda • Búgin, 08:18

Baǵdaryń qalaı, bas qala?

Elorda • Búgin, 08:17

«Astana Operamen» dos bolaıyq

Teatr • Búgin, 08:15

Dımash pen Djekson

О́ner • Búgin, 08:10

Utqanymyz shamaly bolyp tur

Qoǵam • Búgin, 08:05

Irikteýdiń ekinshi kezeńine ótti

Sport • Búgin, 08:02

Egizder festıvali

Qoǵam • Búgin, 08:00

Elordanyń damý dańǵyly

Elorda • Keshe

«Nur-Sultan kitaphanasy»

Elorda • Keshe

Qattalǵan tarıh qazynasy

Elorda • Keshe

Ahańnyń adaldyǵy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaraly kezeń kartınasy

Qazaqstan • Keshe

Parıjge syımaǵan Pol

О́ner • Keshe

Qarttar úıindegi vals

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar