Avtorıtarızmniń kúsheıýimen kúresý úshin AQSh prezıdenti Djo Baıden jaqynda 100-den astam memleket basshysyn jahandyq deńgeıde demokratııany nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan vırtýaldy sammıtke shaqyrdy. Men qatarlas ıspandar úshin demokratııanyń qundylyǵyn kórsetýge jetkilikti sebep bar. О́mirimniń bir bóligi Fransısko Frankonyń dıktatýrasy tusynda ótkendikten, el úshin ashyqtyq pen órkendeýdi tańdaýdyń mańyzyn jaqsy túsinemin. Ispanııadaǵy La Transición dep atalatyn rejimdi dıktatýradan konstıtýsııalyq demokratııaǵa ózgertken saıası prosess jańa ókildi ınstıtýttardyń qurylýyn, áleýmettik memlekettiń damýyn jáne Eýropamen tize qosýǵa bastaǵan tarıhı erlik edi.
Biraq demokratııany moraldyq, ádil jáne praktıkalyq saıası júıe retinde qorǵaý halyqaralyq arenada demokratııa men avtokratııa arasynda qaqtyǵys bar dep qarastyrýǵa májbúrlemeýi kerek. О́ıtkeni ártúrli saıası júıesi bar elderdiń naqty jahandyq máselelerdi sheshý úshin bas qosýynyń esh aıyby joq. Eń bastysy, mundaı jıyndar túıtkilderdi sheshýge úles qosady.
Demokratııa Sammıtine qatysýshylar adam quqyqtaryn qorǵaý sekildi asa mańyzdy máselelerde tabandylyq tanytýǵa ýáde bergenimen, bul sharanyń nátıjesinen góri sımvoldyq máni erekshe. Buǵan Baıdenniń Taıvandy jıynǵa shaqyrý týraly sheshimi dálel. Bul qadam Qytaımen shıelenisti kúsheıtpese, azaıtqan joq.
Ekinshi jaǵynan, qazirgideı boljam jasaý qıyn, qaýipti álemde tıimdi jahandyq basqarý qajettiligi burynǵydan da ózekti. О́tken ǵasyrda paıda bolǵan ıadrolyq qaýipten bólek, qazir kıbershabýyl, mıgrasııalyq qarýlaný, áskerı tehnologııaǵa ınvestısııanyń artýy jáne jasandy ıntellekttiń zııany sekildi qıyndyqtarmen kúresýimiz kerek.
Baıden uıymdastyrǵan sammıt sekildi álemdi ıdeologııalyq jaǵynan bir-birine qarama-qarsy eki lagerge bólý úlken geosaıası táýekel ákeledi. Erkin elder men avtokratııalyq memleketter arasyndaǵy bóliný jahandyq máselelerdi sheshý nemese basqarýǵa arnalǵan negizgi halyqaralyq uıymdarǵa da áser etýi múmkin.
Mysaly, Dúnıejúzilik saýda uıymy túrli ekonomıkalyq júıelerdi qabyldaıtyn halyqaralyq saýda erejelerin qura almaýynyń saldarynan burynǵydaı jumys isteýin toqtatty. DSU-ǵa múshe elderdi demokratııalyq jáne demokratııalyq emes dep ıdeologııalyq turǵyda bólý sheshim tabýdy qıyndatady.
Amerıka Qurama Shtattary men Qytaı arasyndaǵy ekonomıkalyq taıtalastyń aýyr saldaryn boldyrmaý úshin bul daýlardy sheshý óte mańyzdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kópjaqty júıeni qurý tarıhı jetistik edi. Biraq onyń ınstıtýttarynda ózara táýeldi, kúrdeli jáne dınamıkalyq álemmen kúresý úshin quraldar joq.
Koronavırýs daǵdarysy muny anyq kórsetti. Adamzat indetpen kúresýge daıyn emes. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna qarjy jetispedi. AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp AQSh-ty Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynan shyǵaratynyn jarııalaǵanda, uıymnyń eń iri salymshysy Bıll jáne Melında Geıts qory ǵana bolatyn edi.
Demek demokratııalyq elder basqa memlekettermen ıdeologııalyq aıyrmashylyǵyn atap kórsetýdiń ornyna, olardyń ózderi jáne álem aldyndaǵy jaýapkershiligin moıyndaýy kerek. Atap aıtqanda, olar ózderiniń ishki jáne halyqaralyq zańdylyǵyn qalpyna keltirý úshin eki mańyzdy mindetti sheshýi kerek.
Birinshi mindet – ishki ekonomıkalyq teńsizdikti azaıtý. Demokratııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ekonomıkalyq ósý men qoǵamnyń birtutastyǵyn qamtamasyz etýge kómektesken ál-aýqat memleketin qurý arqyly ózin kórsetti. Biraq bul keıingi kezde úlken sátsizdikterge ushyrady. 2008 jylǵy jahandyq qarjy daǵdarysy men koronavırýs pandemııasynan qatty álsiredi.
Qoǵamymyzdy sıpattaıtyn áleýmettik-ekonomıkalyq teńsizdikter demokratııaǵa qaýip tóndiredi. О́ıtkeni barǵan saıyn bólek ómir súrý ujymdyq saıasatty qıyndatady. Saıyp kelgende, teńsizdik azamat retinde áreket etý qabiletimizdi buzady. Kóptegen eldegi demokratııanyń álsireýi azamattardyń narazylyǵyn týyndatady. Olar saıası júıeniń ekonomıkalyq qaýipsizdik pen ómir súrý deńgeıiniń quldyraýyn qalpyna keltire alatynyna senimin joǵaltqan. Sonyń saldarynan saıası kóńilsizdik popýlıstik ultshyldyqty qoldaýdyń negizine aınalady.
Demokratııalyq elderdiń ekinshi mindeti – damýshy memleketterdiń odan ári damýy úshin qajetti áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılardy jasaýǵa jetekshilik etý. Bul damýshy elderde demokratııalyq qundylyqtardy ustanýdy jeńildetýi múmkin.
Jańa Omicron nusqasynyń jyldam taralýy kórsetkendeı, koronavırýs vaksınalaryn álemde teń taralýyn qamtamasyz etýge moraldy da, praktıkalyq ta múmkindigimiz bar ekenin kórsetti. Afrıkada vaksınalaý deńgeıi óte tómen. Baı demokratııalyq elderdegi kóptegen azamattar qazir vaksınanyń úshinshi dozasyn ala alady. Biraq afrıkalyqtardyń tek 8 paıyzy ǵana tolyq vaksına saldyrǵan.
Onyń ústine, eń osal elderdegi adamdarǵa ekpeni jyldam jetkizýden ótken demokratııanyń jarnamasy joq. Álem halqynyń 70 paıyzyn vaksınalaý G7 elderi ishki jalpy ónimi kóleminiń 0,13 paıyzyn ǵana quraıtynyn eskersek, baı demokratııalyq elderde halyqaralyq arenadaǵy abyroıyn arttyrýdyń erekshe múmkindigi bar.
Demokratııalyq memleketter damýshy elderge «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýge bólgen qarjylaryn tolyqtaı berý arqyly odan ári bedelin nyǵaıta túsedi. 2009 jyly Kopengagende ótken Birikken Ulttar Uıymynyń Klımattyń ózgerýi jónindegi konferensııasynda eń baı memleketter damýshy elderge zardaptardy azaıtý jáne beıimdelý shyǵyndaryn óteýge kómektesý úshin jylyna 100 mıllıard dollar bólýge ýáde berdi. Biraq ekonomıkasy damyǵan elder sózinde turǵan joq.
2020 jylǵy prezıdenttik saılaý naýqanynda aıtqan Demokratııa sammıtin shaqyrý týraly ýádesin oryndaý arqyly Baıden óziniń Tramp emes ekenin kórsetti. Biraq bul jetkiliksiz bolýy múmkin. Ideologııalyq turǵydan pikirles adammen jumys isteý óte kúrdeli. Dúnıetanymy basqa, tipti óz kózqarasyna qaıshy keletin adammen muny isteý áldeqaıda qıyn.
Demokratııany nyǵaıtý qajetti ekenine qaramastan, irgeli qundylyqtarymyz eń ózekti jahandyq syn-qaterlerdi sheshý úshin basqa eldermen jumys isteýge kedergi bolmaýy kerek. Demokratııa osyny talap etetinine shyn júrekten senemin.
Haver SOLANA,
EO-nyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi burynǵy joǵary ókili, NATO-nyń bas hatshysy jáne Ispanııanyń syrtqy ister mınıstri qyzmetin atqarǵan, EsadeGeo – Jahandyq ekonomıka jáne geosaıasat ortalyǵynyń prezıdenti jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń qurmetti qyzmetkeri
