Nursultan Nazarbaev – eýrazııalyq ıntegrasııanyń bas arhıtektory

Qazaqstan Prezıdenti Nur­­sul­tan Nazarbaevtyń reseı­lik ǵylymı qoǵamdastyq deg­dar­larynyń aldynda bedeldi min­berden al­ǵash ret jurtshylyq nazaryna «Memleketterdiń Eý­ra­zııalyq odaǵyn qurý týraly jo­bany» (MEO) usynǵanyna 20 jyl tolyp otyr. KSRO ydyraǵannan keıingi post­keńestik keńistikte qalyp­tasqan áleýmettik-ekonomıkalyq baılanystar jibi byrt-byrt úzilip, tipti, áskerı qaqtyǵysqa deıingi kóptegen janjaldar paıda bolǵan tusta, munyń aıtar­lyqtaı úlken oqıǵa bolǵanyn búginde biz jaqsy túsinemiz. Adamdar ultaralyq ahýaldyń nasharlaýyna baılanysty bir-birinen irge ajyratýǵa deıin barsa, osynyń saldarynan bosqyndar da paıda bolyp, ómir súrý deńgeıi de kúrt quldyrap ketti. Sol kezderi jańa táýelsiz memleketter óz­deriniń arasyndaǵy kóptegen qarym-qatynas problemalaryn sheshý jolynda aıtarlyqtaı qa­rama-qaıshylyqtarǵa da bardy. Al olarǵa saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń múlde jańa strategııasyn quryp, ózgeriske ushyraǵan geosaıası shyndyqqa sáıkes keletin ózara is-qımyldyń qaǵıdatty turǵydan múldem jańa tetikterin qalyptastyrý qajet boldy. 1994 jyldyń naýryz aıyn­da ótken MMÝ-degi tarıhı kez­de­sýdiń qatysýshysy bola otyryp, men osynaý batyl da adýyndy ıntegrasııalyq jobaǵa qatysty tańdanystaryn jasyra almaǵan belgili Reseı ǵalymdarynyń bet-júzderin kórdim. Beınelep aıtqanda, bul Qazaqstan Pre­zı­dentiniń bolashaqqa kóregen kózqarasy edi. Álem tarıhynda ǵalamat kóripkeldik orasan ról atqaratynyn da atap ótken jón. Saıasatkerdiń oıy men erik-jigeri ýaqyttan ozyp, qorshaǵan álemdi ózgerte, qalyptasqan stereotıpterdi buza otyryp, múm­­kindiktiń shegin keńeıte ala­dy. Osy turǵydan kelgende, Nur­sultan Nazarbaev bas­tama­synyń qundylyǵy óziniń zamandastaryna qaraǵanda, kóp nárseni kóre bilýine baılanys­ty bolyp otyr. Elbasynyń eýrazııalyq ıntegrasııany damytý jáne tereń­detý baǵytyndaǵy usy­nysy postkeńestik ómir shyn­dyǵyna qatysty syn-qaterlerge tıimdi jaýaby bolyp tabyldy. Asa qıyn jaǵdaılarda Qazaqstan basshysy ózin tek asa kórnekti memleket qaıratkeri retinde ǵana emes, son­daı-aq, oıshyl-strateg retinde de kórsete bildi. Sol kúni Nursultan Ábishuly Máskeý merııasynda isker toptar aldynda sóz sóılep, sodan keıin Jýrnalısterdiń ortalyq úıinde jetekshi Reseı BAQ-tary basshylarymen dóńgelek ústel ótkizdi.

Bul kezdesýlerge bizdiń el­de­ri­miz­degi jaǵdaılar týraly tolyq aqparattarǵa ıe talas­syz kásipqoılar jınaldy. Tany­­mal sarapshylar, jetekshi elek­­tron­dy jáne baspasóz mass­medıanyń redaktorlary Pre­zıdenttiń emeýrininen-aq onyń ıntegrasııalyq ıdeıasy men tú­begeıli jańalyǵynyń mánin aına-qatesiz túısindi. Sondyqtan da bolar, aýdıtorııanyń bul ıdeıaǵa qyzyǵýshylyǵy jedel arta tústi. Sol sátte men Nursultan Ábishulynyń óziniń ıdeıasyn jetkizýge qajetti jalǵyz ǵana durys joldy dál taba bilgenin búkil bolmys-bitimimmen aıqyn sezindim. Osylaısha búkil jınal­ǵan­dar atalǵan taqyryptaǵy ashyq áńgimege kóshti. Bul sol kez­degi jańa táýelsiz memleketter arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı baǵyt alady degen turǵydaǵy bú­kil qoǵamdy tolǵandyrǵan ót­kir másele edi. Osy kezdesýge qaty­sýshylardyń barlyǵy tarıhı oqıǵaǵa kýágerler bolyp otyr­ǵandaryn naqty túsindi. Al bul bizdiń elderimizdiń «órkenıetti ajyrasý ıdeologııasy» sekildi haos­ty almastyratyn qazirgi zamanǵy eýrazııalyq ıntegrasııanyń naqty jınaqtalǵan jáne oılastyrylyp negizdelgen ıdeıany belsendi ilgeriletýdiń basy bolatyn. Reseı BAQ-tary jetekshileriniń kóptegen jyldar boıy qalyptasqan zor tájirıbeleri men sezimtaldyǵy Nursultan Ábishulynyń tarıhı bastamasyn laıyqty deńgeıde baǵalaýǵa múmkindik berdi. 1994 jyldyń 8 maýsymynda Eýrazııalyq odaq (EAO) jobasy bas redaktory belgili saıasattanýshy jáne baspager Vıtalıı Tretıakov bolǵan sol kezdegi tanymal jáne yqpaldy «Nezavısımaıa gazetada» jarııalandy. Osy jarııa­lanymnyń arqasynda joba naqty taldaý men jan-jaqty talqy­laýlarǵa qoljetimdilik alyp, saıa­satkerler, ǵalymdar, dıplomattar, shyǵarmashyl ıntellıgensııa ózderiniń únqosýlaryn gazetke joldap jatty. EAO jobasy 1994 jyldyń 14 maýsymynda Reseı Memlekettik dýmasynyń parlamenttegi frak­­­sııa­sy men Reseı SIM-iniń Dıp­­­lo­matııalyq akademııasy bir­­lesip uıymdastyrǵan «Eý­ra­­zııa­lyq ıntegrasııanyń pers­pek­tı­valary» dep atalǵan dóń­gelek ústelde, 18 maý­symda «Eý­ra­zııa­lyq qoǵamdastyq: ártúr­li­lik­tegi ortaqtyq» konferensııa­synda, 5 shildede Mem­dý­mada ót­ken «Táýelsiz Memle­ket­ter Dos­tastyǵynyń paıda bolýy, onyń qazirgi jaǵdaıy men damý pers­pektıvalary» taqy­ry­byn­daǵy parlamenttik tyń­daý­da talqylandy. Bul sharalarǵa qaty­sý­shylar, postkeńestik keńis­tikti saıası jáne ekonomıkalyq or­­nyqtyrýdyń perspektıvalaryn keıde, tipti, qarama-qaıshy turǵyda kórgenderine qaramastan, EAO jobasy sol kezde usynylǵan ıntegrasııalyq ıdeıalardyń ishin­degi asa negizdelgeni ekendigimen kelisýge májbúr boldy. О́ıtkeni, EAO qurý kópshilikke aıtarlyqtaı ońtaıly kórindi, sebebi, bul ıdeıa TMD elderi turǵyndarynyń kóp­shi­liginiń tilek-talaptaryna jaýap berdi. N.Á.Nazarbaevtyń paıymynsha, memleketterdiń Eýrazııalyq odaǵy ár qatysýshy eldiń ulttyq-mem­lekettik múddesi júzege asyrylatyn teń quqyly táýelsiz mem­leketterdiń odaǵy bolýy tıis jáne árqaısysynyń jıyntyq áleý­eti tolyqtaı paıdalanylýy qajet. Buǵan qosa, Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵynan aıyr­ma­shylyǵy, birlesý negizi basqa emes, ekonomıkalyq ózara baılanystar bolýy shart. EAO elderiniń naryqtyq jań­ǵyr­týlar júrgizýdegi, ult­tyq qaý­ip­sizdik salasyndaǵy qadam­dary úılesimdiligimen ári álem­dik ekonomıkalyq júıege ortaq kiri­gýimen erekshelenýi kerek. Mun­daı mindet óńir mem­le­ket­teriniń birtutas ekonomıkalyq, kedendik, saýda jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq keńistik qurý jolymen júzege asýy tıis. EAO-ny resimdeý egemendikke nuqsan kelmeıtindeı, memleketterdiń ishki isine aralaspaý, óz eliniń memlekettik qurylym tártibin aı­qyndaǵan ár halyqtyń quqyna qurmetpen qaraý jaǵdaıynda júrgizilýi kerek. Integrasııaǵa prag­matıkalyq kózqaras, ekono­mıkalyq maqsatkerlik pen bir­les­tiktiń erkindigi bolýy qajettigi EAO qalyptastyrýdaǵy basym qa­ǵı­dattar retinde moıyndalýy tıis-tin. Eýrazııa memleketteri ınte­grasııasynyń basty maqsattary re­tinde turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý, óńirdi áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý qajettigi aıtyldy. Sondaı-aq, jobada EAO-da Eýropalyq odaq úlgisindegi ult­­ústilik organ qurylatyny atap ótilse, ol memleketterdiń túrli salalardaǵy ózara qarym-qaty­nastaryn retteý fýnksııasyn ózine alýy tıis boldy. Eýrazııalyqtyń negizin qa­laý­­shylar men teoretıkteri – P.N.Sa­vıskıı, G.V.Florovskıı, N.S.Trý­beskoı, G.V.Vernadskıı, S.M.Solovev, L.N.Gýmılev – Eý­ra­zııa keńistiginiń ortaqtyǵyn tabı­ǵattyń ózi aıqyndap bergen dep eseptese, onyń tarıhı da­mýyndaǵy sheshýshi negizdi tabı­ǵı-geografııalyq jáne áleý­met­tik-mádenı faktorlardyń ózara tyǵyz is-qımylynan kórdi. Eýra­zııashylardyń seniminshe, Eýrazııa halqy básekelester emes, kerisinshe, odaqtastar. О́ıtkeni, naq osy Eýrazııa keńistiginde halyq­tar baýyrlastyǵy buryn eshqaı­da kezdespegen deńgeıde qanat jaısa, olardyń saıası, eko­no­mıkalyq, mádenı birlestik­terge degen umtylystary da sol deńgeıde kórinis tapty. G.V.Ver­nads­kııdiń memleket quraýshy úde­rister týraly teorııasyna súıe­­netin bolsaq, elderdiń Eýra­zııa keńis­tiginde ózara paıda men erkindik qaǵıdattaryna negiz­delgen búkileýrazııalyq birlestigi paıda bolatyny shyǵar kúndeı aqıqat. Qazirgi ómir shyndyǵy jaǵ­daıynda Qazaqstan basshysy N.Á.Nazarbaevtyń EAO qurý ıdeıa­­sy eýrazııalyqtyń is júzin­degi jańa kezeńiniń bastaýy boldy. Bul oraıda, Nursultan Nazar­baevtyń erekshe eńbegi mynada: ol eýrazııalyq teorııasyn saıası tájirıbe arqyly kúsheıtýge qol jetkizip, sol arqyly eýrazııalyq tujyrymdamasyn ómirge qabiletti jáne tıimdi ete tústi. Osylaısha, Qazaqstan Prezıdenti usynǵan eýra­zııalyq ıntegrasııalyq stra­tegııa HH ǵasyrda túrli qur­lyqtarda júzege asyrylǵan óńir­lik ıntegrasııalardyń álemdik úlgilerine negizdeldi. EAO jobasy ıntegrasııalyq modeldiń álemdik qoǵamdastyq tarapynan moıyndalǵan klassıkalyq úlgisine de arqa súıedi. Bul mo­del­di ıntegrasııalyq evolıýsııa teo­rııasynyń avtory, amerıkalyq ekonomıst B.Balasha óziniń ar­qaý­ly eńbegi – «Ekonomıkalyq ınte­grasııanyń teorııasy» (1961 j.) kitabynda usynǵan bolatyn. B.Balasha halyqaralyq ekonomı­kalyq ıntegrasııanyń bes formasyn bólip kórsetti: erkin saýda aımaǵy, keden odaǵy, ortaq naryq, ekonomıkalyq odaq jáne tolyq ekonomıkalyq ıntegrasııa. Eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy 1995 jyldyń 20 qańtarynda Belarýs, Qazaqstan jáne Reseıdiń Keden odaǵy týraly kelisim jasasýymen praktıkalyq turǵyda júzege asyrylsa, oǵan 1996 jy­ly Qyrǵyzstannyń, 1999 jyly Tájikstannyń qosylýymen qazyǵy bekı tústi. 1996-1998 jyl­dary Keden odaǵy týraly keli­simdi damytý maqsatynda taǵy da birqatar memleketaralyq keli­simder qa­byldandy. Biraq olar ju­mys istep jarytpady, óıtkeni, sol kez­deri dezıntegrasııalyq úrdis­ter áli de aıtarlyqtaı kúshti bolatyn. 1999 jyldyń 26 aqpanynda Keden odaǵy jáne Birtutas ekono­mıkalyq keńistik týraly shartqa qol qoıyldy, biraq ortaq syrtqy shekarasy men ortaq basqarý júıesi bar birtutas keden aýmaǵyn qalyptastyrý jospary taǵy da júzege aspady. Sondyqtan 2000 jylǵa deıingi kezeńdegi eýra­zııalyq ıntegrasııalyq úderister barysyn tıimdi ıntegrasııalyq modelderdi tájirıbeler men qatelikter ar­qyly izdeý ýaqyty boldy dep sı­pattaǵan jón. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń taǵ­dyrsheshti kezeńi 2000 jylǵy 10 qazanda Astanada bes memleket basshysynyń (Belarýs, Qa­zaq­stan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan) Eýrazııalyq ekono­mıkalyq qoǵamdastyq (EýrAzEQ) – naqty jazylǵan fýnksııalyq qurylymdary men qyzmetiniń tıimdi tetikteri, anyq ta aıqyn maqsattary bar halyqaralyq uıym qurýy boldy. EýrAzEQ ja­nyndaǵy baqylaýshy mártebesin Armenııa, Moldova jáne Ýkraına aldy. 2006-2008 jyldary Qoǵamdastyq quramyna О́zbekstan endi. Qoǵamdastyq óziniń aıasynda Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik (BEK), sondaı-aq, EýrAzEQ-tiń álemdik ekonomıka men halyqaralyq saý­da júıesine ıntegrasııalanýyn úılestirý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Qoǵamdastyq elderi qyzmetiniń strategııalyq baǵyty olardyń yrǵaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn, tabıǵı, ekonomıkalyq, ǵylymı jáne adamı áleýetiniń jıyntyǵyn tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Bul qoǵamnyń progressıvti damýy men adamı ári bıologııalyq resýrstaryn qamtamasyz etip, bizdiń elderimiz turǵyndarynyń ekonomıkalyq turǵydan ósýi men ómir súrý deńgeılerin joǵarylatady. EýrAzEQ qurý týraly shart­qa qol qoıylǵan sátten beri 13 jyldan astam ýaqyt ótti. Osy ýaqyttyń bárinde ol aldyna qoıylǵan mindetterdiń bárin tabysty oryndap keledi. О́z qyzmetiniń bastapqy kezeńinde-aq Qoǵamdastyq kásiporyndar men uıymdar arasyndaǵy isker­lik baılanystardyń tereńdeýin qamtamasyz etti. Erkin saýda aımaǵynyń arqasynda Qoǵam­dastyq qurylǵan segiz jyl ishinde EýrAzEQ elderi arasyndaǵy ózara saýda-sattyq kólemi tórt eseden astamǵa ósti. Osy tabys­tar nátıjesinde 2010 jyldyń 1 qańtarynan Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı arasyndaǵy Keden odaǵy qyzmetine kirisip, 2011 jyldyń 1 shildesinen ol barlyq halyqaralyq standarttar boıynsha tolyq pishindi rejimde jumys isteı bastady. Osy kezeńde Qoǵamdastyqtyń bes múshesiniń úsheýi Keden odaǵyna ótti. Bul úderis teń deńgeıli ıntegrasııanyń tujyrymdamasyna sáıkes júzege asty. Sóıtip, Keden odaǵy­nyń tolyq pishindi jumysy koo­pera­sııalyq baılanystardyń keńeıýine, kásiporyndar men turǵyndardyń shyǵyndaryn jáne qarjysyn qysqartýǵa múmkindik berdi. Ná­tı­jesinde, múshe elderdiń ózara taýar aınalymy 2010 jyly 29 paıyzǵa, 2011 jyly – 34, al 2012 jyly 7,5 paıyzǵa ósti. Keden odaǵy bizdiń elderimizdiń aza­­mattaryna ne berdi degenge ke­letin bolsaq, búginde Qazaq­stan men Reseı arasyndaǵy 7,5 myń shaqyrymǵa sozylyp jat­qan shekarada myńdaǵan reseı­lik jáne qazaqstandyq keden­shi­lerdiń qajeti bolmaı qaldy. Osynyń arqasynda shekaralas ob­lystardyń mıllıondaǵan adamy (Reseı jaǵynan 26 mıllıon turǵyny bar 12 óńir, Qazaqstan jaǵynan 6 mıllıondaı turǵyny bar 7 óńir) kedendik resimderdi oryndamaı-aq shekarany erkin kesip ótip júr. Bul úsh eldiń bir­tutas keden aýmaǵy ishinde er­kin qozǵalystaǵy taýarlar týraly aıtpaǵannyń ózinde Keden odaǵynyń basty tabystarynyń biri bolyp tabylady. Integrasııadaǵy aıtarlyqtaı serpinge 2010 jyly qol jetki­zildi. Rekordty qysqa merzim ishinde – bar-joǵy bir jyl bede­rinde – joǵary kásibı deńgeı­de Birtutas ekonomıkalyq keńis­tikti qalyptastyratyn 17 negiz­gi kelisimder paketi daıyndal­dy. Bul taraptardyń vıse-pre­merleri, mınıstrlikter men vedomstvolardyń basshylary apta saıyn beınekonferensııalardyń kómegimen arqaýly qujattardy sáıkestendirgen óte kúrdeli de jan­keshti jumystar kezeńi edi. Onyń ústine, memleketter basshy­larynyń tapsyrmasy boıynsha ár kelisimniń sońyna ony jasaý­da jeke jaýapkershilik arqa­laǵan vıse-premerler men mı­nıs­trler bekitilgen bolatyn. Bul qujattardy sarapshylar deńgeıinde úılestirýdiń kópte­gen aılarǵa sozylatyn ádettegi áreketterinen arylýǵa da múm­kindik berdi. Osylaısha memleket basshylary 17 kelisimniń bárine 2010 jyldyń qarasha-jel­toqsan aılarynda qol qoıyp úlger­se, 2011 jyly tolyqtaı ra­tıfı­kasııalandy. 2012 jyldyń 1 qańtarynan BEK-ti qurýdyń prak­tıkalyq kezeńi bastalsa, ol tolyq pishinde 2015 jyldan bastap jumys isteýi tıis. 2012 jyldyń 1 qańtarynan Keden odaǵy men BEK-tiń turaqty jumys isteıtin ultústilik ret­teýshi organy – Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq komıssııa qyzmetine kiristi. Bul jerde bıznes pen turǵyndar úshin negizgi róldi uıymdastyrýshy qurylymdar retinde Keden odaǵy men BEK-tiń ózderi ǵana emes, birtutas naryq qurýmen baılanysty saýda-óndiristik úderister men zańnamalyq ózgerister atqarady. Osylaısha, kásiporyndardyń iskerlik belsendilikteri kúsheıip, memleketaralyq óndiristik jáne saýda birlestikteri, birlesken kásiporyndar qurylady. Úsh el­diń birtutas narqy ózara jáne she­teldik ınvestısııalar men ınnovasııalar úshin tartymdyraq bola túsedi, kásipkerler ekonomıkany jedel damytý men jańa jumys oryndaryn qurýdy qamtamasyz etetin qosymsha resýrstarǵa ıe bolady. Sondaı-aq, BEK-ke múshe elderdiń orasan zor tranzıttik áleýeti burynǵydan da tıimdirek paı­dalanylady. Azamattar úshin transshekaralyq baılanys­tar aıtarlyqtaı jeńildep, olar ózderiniń kúsh-jigerleri men eńbek mashyqtaryn eńbektiń or­taq narqyna sala alady. Bul ara­da eńbek mıgranttarynyń zań­men qorǵalatynyn, olarǵa jáne olardyń otbasy múshelerine min­detti medısınalyq jáne bilim berý qyzmetteri qoljetimdi bolatynyn atap kórsetken jón. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zarbaev óziniń 2011 jyldyń 25 qa­zanynda «Izvestııa» gazetinde jarııalanǵan «Eýrazııalyq odaq: ıdeıadan bolashaqtyń tarı­hyna» dep atalatyn irgeli maqalasynda: «Keden odaǵy – bul ıntegrasııanyń búkil TMD keńistigindegi shyn máninde alǵashqy erikti jáne teń quqyly formasy. Ol elde­ri­miz tarıhynda tuńǵysh ret ha­lyq­tarymyzdy ózara qurmet, ulttyq bolmys-bitimdi saqtaý men ortaq bolashaqtyń bólshektenbeıtinin seziný negizinde jaqyndastyrady. Keden odaǵynyń BEK-ke, ýaqyt óte kele, men buǵan naqty senimdimin, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa birizdilikpen transformasııalanýy bizdiń halyqtarymyzdyń ósip-órkendeýi úshin qýatty yntalandyrýshy kúsh bolyp qana qoımaı, elderimizdi jahandyq álemde jetekshi shepterge shyǵarady», dep atap kórsetti. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń ıadrosy dep Reseı men Qazaqstandy atap aıtqan jón, ol bizdiń memleketterimiz basshylarynyń sheshimdi ıntegrasııalyq is-qımyldarynyń arqasynda júzege asty. Onyń ústine, V.V.Pýtın men N.Á.Nazarbaevtyń ekonomıkalyq pragmatızm, teńdik, ózara paıda jáne ár eldiń múddesine qurmet qaǵı­dattaryna negizdelgen ınte­gra­sııalyq úderisterge kóz­qa­rastary is júzinde óte-móte uq­sas. Máselen, Reseı Prezıdenti V.V.Pýtın 2013 jyldyń shil­de­sindegi N.Á.Nazarbaevpen Asta­na­daǵy kezdesýinde bylaı dep atap kórsetti: «Siz, is júzinde, biz­diń Keden odaǵynyń negizin salýshy – ákesiz, bul Sizdiń ıdeıa­ńyz bolatyn jáne biz ony dáıek­tilikpen damytyp kelemiz. Munyń postkeńestik keńistikte ıntegra­sııa baǵytyndaǵy eń úlken qadam ekeni sózsiz. Jáne biz qazir onyń tıimdilik bere bastaǵanyn aıqyn sezinip otyrmyz». Búgingi tańda júktemeni syrtqy suranys emes, Keden odaǵyndaǵy ishki su­ranys qamtamasyz etýde. Bul úsh eldiń túrli ónerkásip salalarynda, aýyl sharýashylyǵynda, qyzmet kórsetý salasynda aıqyn kórinis taýyp otyr. Belarýs pen Qazaqstannyń «úshtik» sheń­berindegi saýdasynyń úles sal­maǵy ulǵaıyp keledi. Keden oda­ǵy jumys isteı bastaǵan ýa­qyt­ta ózara saýdadaǵy shıkizat re­sýr­synyń úlesi 40 paıyzdan 33 paı­yzǵa deıin tómendedi, ıaǵnı taýar aınalymynyń qurylymy jaqsardy. Buǵan qosa, Keden odaǵy men BEK-tiń basty máni – bul úsh el áleýetin biriktirýden sınergııalyq tıimdilik alý, ıaǵnı birge jumys isteı otyryp, árqaısysynyń jekeden góri kóbirek tıimdilik alýy degen sóz. Salaaralyq balanstyń esebine sáıkes, 10 jyldaǵy ın­te­grasııalyq jıyntyq tıimdilik Keden odaǵyna múshe ár el úshin IJО́-niń qosymsha 17 paıyzdan 20 paıyzǵa deıingi ósimin quraýy múmkin. Tutastaı alǵanda, onyń jalpy somasy shamamen, 700 mlrd. dollardy quraıdy. Asa ótkir problemalardy sheshken jaǵdaıda Qoǵamdastyqta ózara is-qımyldyń tıimdi tetikteri jasalatynyn atap kórsetemin. Máselen, 2009 jyly Qoǵamdastyqqa múshe memleketter tarapynan álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysty eńserý boıynsha qabyldanǵan Birlesken is-sharalar jospary tabysty oryndalǵanyn aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, osy maqsattarda EýrAzEQ-tyń Daǵdarysqa qarsy qory men Joǵary tehnologııalar ortalyǵy qurylǵan-tyn. EýrAzEQ halyqaralyq már­te­bege ıe jáne BUU-nyń baqy­laý­shysy bolyp tabylady. EýrAzEQ-tyń birlesip birqatar mańyzdy jobalardy júzege asyryp kele jat­qan basty halyqaralyq áriptesteri qatarynda BUU EEK, ESKATO, IýNIDO, IýNESKO, BUU Da­mý baǵdarlamasy, MAGATE, Mıg­ra­sııa jónindegi halyqaralyq uıym, Ortalyq Azııa elderi ekonomıkasy úshin arnaıy baǵdarlama, Dú­nıe­júzilik saýda uıymy, EQYU, EO О́kildigi, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes bar. TMD, UQShU, ShYU se­kil­di óńir­lik qurylymdarmen yn­ty­maq­tastyq ta erekshe oryn alady. Qoǵamdastyqtyń jal­py­qu­qyq­tyq keńistik qalyp­tastyrý boı­yn­sha mindet­terin oryndaý­da EýrAzEQ Parla­ment­arlyq As­sam­bleıasynyń da alar orny aıtar­lyqtaı. 2012 jyldyń qań­tarynda Qoǵamdastyq pen Keden odaǵyndaǵy ekonomıkalyq talastardy sheshý úshin EýrAzEQ-tyń jańa Soty quryldy. Qoǵamdastyq elderi birlesip memleketaralyq maqsatty baǵdar­lamalar jasaýda jáne olar tabys­ty júzege asyrylýda. Eýrazııa da­mý banki men Eýrazııalyq is­kerler keńesi belsendi jumys is­tep tur. Saýda-ekonomıkalyq ın­­tegrasııadaǵy tabystarmen qa­tar, áleýmettik, eńbek jáne mıg­ra­sııa saıasaty, bilim berý, den­saý­lyq saqtaý, mádenıet, sport jáne ekologııa salalaryndaǵy áleý­mettik-gýmanıtarlyq bloktyń asa mańyzdy máseleleri de jemisti sheshilip keledi. «EAO qurý jobasynda» eýra­zııalyq ıntegrasııalyq qury­lymdardy qalyptastyrýda Eýro­odaqtyń tájirıbesin paıdalaný qarastyrylǵanyn atap kórsetken jón. Máselen, EO-da sońǵy kezderi ultústilik organdardyń qyz­metimen, ınstıtýttyq jáne fýnksııalyq problemalarmen, sondaı-aq, EO-nyń keńeıýimen jáne bul odaqtaǵy ishki mıgrasııa­men baılanysty aıtarlyqtaı qıyndyqtar boı kórsetip otyr. Osynyń barlyǵy EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne BEK qurý barysyndaǵy praktıkalyq jumystarda jan-jaqty eskerildi. Onyń ústine, EO tájirıbesi synı súzgiden ótkizilip, bizdiń elderimizde qalyptasqan jaǵdaılarǵa beıimdendirildi. 2011 jyldyń 18 qarashasynda úsh el prezıdenti Eýrazııalyq eko­nomıkalyq ıntegrasııa týraly deklarasııaǵa qol qoıdy. Bul qujatqa sáıkes, taıaýdaǵy ınte­grasııalyq mindet Keden oda­ǵy men BEK-tiń áleýetin to­lyq júzege asyrý, al odan ári osy negizde Eýrazııalyq ekono­mı­ka­lyq odaq qurý bolyp tabyla­dy. Bul Odaqta naryqtar ǵana emes, sondaı-aq, múshe elder ekono­mıkasyn damytýdyń strate­gııa­lyq josparlary men perspek­tı­valary da biriktiriletin bola­dy. Jańa birlestik ǵylym jáne bilim salalaryndaǵy tehno­lo­gııa­lyq, modernızasııalyq, ın­no­va­sııalyq kooperasııanyń tıim­­diligi úshin qosymsha múmkin­dik­ter ashady dep kútilýde. Taǵy da qaıtalap aıtatyn bol­sam, ıntegrasııalyq úderister biz­diń memleketterimizdi geosaıa­sı megajoba – Prezıdent N.Á.Na­zarbaev osydan 20 jyl bu­ryn málimdegen eýrazııalyq joba – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa josparly negizde jetelep keledi. Úsh memleket basshysy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa osy jyly-aq qol qoıýdy josparlap otyr. Bul jerde EýrAzEQ pen onyń aıasynda qurylǵan ıntegrasııalyq qurylymdar barlyq TMD elderi men basqa da shekaralas memleketter úshin ashyq ekenin atap kórsetken abzal. Keden odaǵyna kirý týraly resmı ótinimdi Qyr­ǵyz Respýblıkasy 2011 jy­ly berdi. Bul eldiń Keden odaǵy men BEK-ke qosylýy týraly «jol kartasy» boıynsha jumys aıaqtalyp keledi. 2013 jyl­dyń qyrkúıeginde Keden odaǵy men BEK-ke kirgisi keletinin Arme­nııa málimdese, onyń da «jol kartasy» 2013 jyldyń 24 jeltoq­sanynda ótken Joǵary Eýra­zııalyq ekonomıkalyq keńestiń májilisinde bekitip úlgerildi. Tájikstan da Keden odaǵyna qo­sy­lý máselesin zerdeleý ústinde. Qazirgi zamanǵy eý­ra­zııalyq ıntegrasııa sońǵy 20 jyl bederinde tarıhı ólshem boıynsha qalyptasý men damýdyń jedel jolynan ótti. Eýrazııalyq ıdeıasyn «qoǵamdyq jobaǵa» aınaldyra jáne ony búgingi ómir shyndyǵyna beıimdeı otyryp, N.Á.Nazarbaev postkeńestik keńis­tiktegi ekonomıkalyq ınte­grasııaǵa halyqaralyq-saıası tur­ǵydan jańasha serpin berdi. Bul ıdeıany júzege asyrý EýrAzEQ-qa múshe memleket basshylarynyń, eýrazııalyq ıntegrasııa úderisine barlyq qatysýshylardyń saıası erik-jigeri nátıjesinde múmkin boldy. Biraq bul úderisterde qazirgi zamanǵy eýrazııalyqtyń belsendi jolbasshysy retinde Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń róli erekshe ekeni esh kúmán týǵyzbaıdy. Máselen, Reseı Prezıdenti V.V.Pýtın bylaı dep atap kórsetedi: «N.Á.Nazarbaev qa­shanda ıntegrasııalyq úderis­ter­diń dáıekti jaqtaýshysy retinde kórinip keledi. Keden odaǵyn qurýdaǵy, tutastaı alǵanda, TMD keńistigi men EýrAzEQ-taǵy ózara is-qımyldy nyǵaıtýdaǵy onyń róliniń qanshalyqty joǵary eke­nin baǵalamaý múmkin emes. Ol ShYU-da, EQYU-da, basqa da ha­lyq­aralyq uıymdarda asa zor jeke bedelge ıe». Belarýs Prezı­denti A.G.Lýkashenkonyń piki­rin­she, «Nursultan Ábishuly bizdiń bárimizdiń EýrAzEQ-taǵy qarym-qa­tynasymyzdyń motory boldy». Sońǵy 20 jyl qazirgi zamanǵy eýrazııalyq ıntegrasııa bıigine kóterilýdiń qıyn da tabysty eki on jyly boldy. Bárimiz Prezıdent N.Á.Nazarbaevty EAO jobasyn der kezinde ilgeriletip, ony is júzine asyrýǵa qol jetkizgenimen quttyqtaımyz. Bul Qazaqstan Prezıdenti óziniń erik kúshiniń, naqty ustanymynyń, dáıekti de maq­satkerlik jigeriniń, shy­ǵar­mashylyq qýaty men entý­zıazm­ynyń arqasynda qol jetkizgen asa úlken jetistik bolyp tabylady. Bul arada Reseı jáne Belarýs prezıdentteri tarapynan laıyqty qoldaý kórsetilgenin de atap kór­setken oryndy. N.Á.Nazarbaevtyń kúmánsiz kósh­basshylyq faktory men pas­­sıo­narlyq tulǵasy bizdiń ta­rıhy­myzdaǵy taǵdyrsheshti kezeń­de jarqyraı kórindi. Qazaq­stan Prezıdentiniń naq osy pas­sıo­­nar­lyǵy ótken jyldar­dyń bárin­de eýrazııalyq ıdeıasyn jańa­shyldyqpen qaıta salmaq­tap, EAO jobasyn keıin júzege asatyndaı etip túbegeıli jasaý­ǵa múmkindik berdi. Buǵan qosa, Qazaqstan basshysy shyǵar­ma­shylyq tulǵa retinde barlyq postkeńestik elderdiń ári qaraıǵy yntymaqtastyǵy pers­pektıvalaryn árkez izdestirýmen keledi. Qoryta aıtqanda, Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti bú­kil álemde kórnekti saıasatker, strateg jáne eýrazııalyq joba­sy­nyń bas arhıtektory retinde tanylǵan keń aýqymdy tarıhı qaı­ratker bolyp tabylady. Al bul joba – jańa Eýrazııada ba­qýat­ty da baqytty ómir súrgisi ke­le­­tin­derdiń bári úshin basty baǵdar. Taıyr MANSUROV, EýrAzEQ-tyń bas hatshysy.