Aıtysta aqıqat ashylady. Belgili ǵalym Asqarbek Qusaıynovtyń 12 jyldyq mekteptiń bastaýysh bilim berýdiń jalpyǵa mindetti standarty týraly talasty maqalasyn osy oımen oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. «Talasty maqalasy» deıtinimiz – talqylaýǵa salynǵaly turǵan standarttyń jobasyn jasaýshylar da bul máselege jan-jaqty qaraǵanyna, álemdik praktıkany eskerýge tyrysqandaryna senemiz. Sondyqtan ǵalym pikirin asa mańyzdy máselege oıtamyzdyq retinde, mamannyń óz kózqarasy dep sanaǵan jón. Qalaı bolǵanda da bul maqalany Úkimet nazarǵa alǵany, osy máselege Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tıisinshe kóńil bólgeni, maqala avtorynyń sózimen aıtsaq, standartty taǵy bir salmaqtap sarapqa salǵany artyq etpeıdi dep oılaımyz.
Bilim berý deńgeıi – ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń bastaý kózi, memleket pen qoǵamnyń tabysty damýynyń kepili. Bilim berý salasynda kenjelep qalý eldiń básekege qabilettiligine, ult bolashaǵyna jáne memlekettiń qaýipsizdigine tikeleı áser etedi.
Bilim berýdiń sapasy Bilim berý standartyna tikeleı táýeldi bolady. Sebebi, osy standarttyń negizinde oqý baǵdarlamalary jazylyp, sol negizde oqýlyqtar men oqý ádistemelik keshender jasalady, bilimniń negizi qalanady.
Qazirgi ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrligi daıyndaǵan, eki aıdan keıin, mamyr aıynda bekitýdi kózdep otyrǵan 12 jyldyq mekteptiń bastaýysh bilim berýdiń memlekettik jalpyǵa mindetti standarty pedagogıkalyq ortada keń kólemde talqylanýda.
Qazaqstan Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynda ótken talqylaýǵa beldi ýnıversıtetterde dáris berip, bilim berý salasyn jetildirý problemalarymen shuǵyldanyp júrgen 20-dan asa tanymal pedagogıka ǵylymdarynyń doktorlary men professorlar qatysty.
Ǵalymdar daıyndalǵan standarttyń sapasyna úlken alańdaýshylyq bildirdi. Onyń sheteldik standarttarǵa negizdelip jasalǵany, onda Qazaqstannyń erekshelikteri esepke alynbaǵany, bilim berý – kez kelgen memlekette eń aldymen ulttyq qundylyqtarǵa, memlekettik tilge negizdelýi tıis ekeni nazardan tys qalǵany basa aıtyldy.
Bul standart bastaýysh bilim berýdiń standarty bolǵandyqtan, onda bastaýysh synyptardaǵy tárbıe jáne bilim berý problemalary naqtyly kórsetilýi kerek edi, olar kórsetilmegen, onda jalpy orta mekteptiń qundylyqtary men maqsattary ǵana kórsetilgen.
Bastaýysh synyp oqýshylarynyń jas ereksheliginiń kezeńi olardyń rýhanı-adamgershilik qasıetterin tárbıeleýge erekshe turǵydan qaraýdy talap etedi. Oqý pánderiniń mazmunyna qatysty materıaldardy zerdelegenimizde, 1-shi synypta ótetin «О́tpeli taqyryptar» qazaqstandyq shynaıylyqty eskermeıtini anyqtaldy. Mysaly: «Býterbrod pen pıssa daıyndaýdy» úırený qajettiligi kórsetilgen. Mundaı mysaldar kóptep kezdesedi. Sonda bizdiń maqsatymyz, qaı eldiń azamattaryn tárbıeleý?
Biz bilim sapasyn anyqtaıtyn dúnıejúzilik PISA, TIMSS jáne PIRLS zertteýleriniń nátıjelerin taldaǵan bolatynbyz. Sonda oqýshylary turaqty túrde joǵary nátıjeler kórsetetin elder Fınlıandııa, Gonkong (Qytaı), Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Taıvan, Kanada, Jańa Zelandııa jáne Shanhaı (Qytaı) ekeni anyqtaldy. Olardyń kópshiligi órkendep damyp otyrǵan «Ońtústik-Shyǵys Azııa barystary» elderi, ıaǵnı azııalyq elder.
Osy elderdiń mektepte bilim berýdegi joǵary tabystylyǵy men nátıjeligin qamtamasyz etetin negizgi faktorlardy anyqtaǵanymyzda, bul elderdiń bilim berý saıasatynyń basty maqsaty ulttyq erekshelikterdi, ózderiniń dástúrli mádenıetin, Shyǵystyń dástúrli qundylyqtary men baǵdaryn saqtaýǵa baǵyttalǵany anyqtaldy. Mysal retinde Japonııany ǵana alyp qarastyraıyq.
Japondyq úzdiksiz bilim berý júıesi japon qoǵamynyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn kórsetetin negizgi 3 ómirlik ustanymdy nasıhattaıdy. Olar:
Oılanyp úıren, óz betińmen sheshim qabylda, problemalardy sheshýdiń eń jaqsy joldaryn izde jáne tap;
Ádemilikti túsin, ózińde sulýlyq sezimin tárbıele, janyń sulý bolsyn, meıirimdi bol, aıaýshylyq bildire bil;
Deniń saý, tózimdi, kúshti bol.
Japondyq bilim júıesin muqııat zerttegenimizde osy ustanymdardyń ómirde, oqý úrdisinde, qoǵamda naqty júzege asyp otyrǵanyn baıqadyq.
Japonııada bilim berý, tárbıeleý, adamdy qalyptastyrý fılosofııalary ózara tyǵyz baılanysty. Japon mektebinde dástúrli oqytý maqsaty bilim berýge qaraǵanda, tárbıege kóp mán beredi.
Japondardyń mektepke, ustazǵa degen dástúrli qurmeti, qarym-qatynasy syılaýǵa laıyq. Ustaz oqýshylar úshin adamgershiligi joǵary tulǵa modeli, úlgi tutarlyq mysal bolyp tabylady. «Ustaz – ult ıgiligi» dep esepteıdi japondar. «Úsh qadam artqa shegin, biraq muǵalimniń kóleńkesin baspa» deıdi ejelgi danalyq.
Japonııa – óziniń búkil tarıhy boıynda jas urpaqty tárbıeleýge zor kóńil bólgen el. «Qytaı bilimpazdyǵy jáne japon rýhy» (kansaı-vakon) urany «Japon rýhy jáne batys tehnologııasy» (vakon-esaı) uranyna aýystyryldy. «Vakon-esaı» – «sheteldikter jasaǵan bilimdi alý, biraq olarǵa japon rýhy men japondyq oılaý qalpynyń negizderin álsiretýge múmkindik bermeý» degendi bildiredi. Osy kúnge deıin «vakon-esaı» ustanymy Japonııadaǵy bilim berýdi damytý strategııasyn anyqtaıdy.
Biz japondyq ǵasyrlyq dástúri bar balalardy rýhanı-adamgershilik tárbıeleý júıesi men sondaılyq ǵasyrlyq tarıhy bar, tamyry tereńde jatqan qazaq halqynyń dástúrli halyqtyq tárbıesi arasynda kóptegen uqsastyqtardy taba alamyz. Biraq, ókinishke qaraı, bizdiń kóptegen qundylyqtarymyz joǵalyp, umytylǵan jáne ıdeologııalyq qysymǵa ushyraǵan. Endigi jaǵdaıda nege sol qundylyqtarymyzdy zaman talabyn eskere otyryp jandandyrmaımyz, nege Eýropaǵa jaltaqtaı beremiz? Qazirgi ýaqytta Amerıka men Eýropa elderiniń ǵalymdary jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berýde Shyǵys elderiniń ozyq ekenin moıyndap, onyń bilimdiliktiń túp qazyǵy bolatynyn eskertip, úlgi tutyp otyr. Biz nege muny moıyndamaımyz?
Sanaly tárbıe negizinde alynǵan bilim ǵana sapaly bilim bolatyny haq. Olaı bolsa bastaýysh bilimniń basty maqsaty bala tárbıesi bolý kerektigin moıyndap, standartta osy maqsattyń oryndalýyn basty nazarǵa alǵan jón.
Japon eliniń 6 jyldyq bastaýysh synyptarda balalarǵa rýhanı-adamgershilik jáne dene tárbıesi pánderi barlyq júktemeniń 51 paıyzy kóleminde oqytylatyn bolsa, qarastyrylyp otyrǵan standartta tek 30 paıyz kóleminde ǵana oqytý josparlanǵan.
Mysaly, Japonııa mektepterinde 1-2 synyptarda qorshaǵan ortany zertteý, mýzyka, sýret salý jáne syzý, deneshynyqtyrý, adamgershilik tárbıesi pánderi mol saǵatpen oqytylatyn bolsa, bekitilýge usynylyp otyrǵan standartta dúnıe taný, ózin-ózi taný, óner, deneshynyqtyrý pánderin az ǵana saǵatpen oqytý josparlanǵan. Kerisinshe, kúrdeli pánderdi oqytýǵa mol saǵat bólingen. Bul durys emes.
Elimizde osy ýaqytqa deıin qoldanylyp kelgen standarttan bul standarttyń bir ózgesheligi, 1-shi synyptan bastap kiriktirilgen «О́ner» pánin oqytýdyń engizilýi. Bul pánniń maqsaty «Beıneleý óneri», «Mýzyka» jáne «Tehnologııa» pánderin kiriktire oqytý. Bizdiń oıymyzsha, bul pánderdi kiriktire oqytý durys emes. Ár pánniń balaǵa estetıkalyq tárbıe berýde ózindik baǵyt-baǵdary bar. Bul pánderdiń arasyndaǵy ıntegrasııa baılanysy álsiz. Atalmysh úsh pándi kiriktirip oqyta alatyn ustazdar daıyndaý máselesi de áli qolǵa alynǵan joq. Sonda bul fýnksııany kim jáne qalaı oryndaıdy?
Oqytylatyn pánderdiń kúrdeliligi jaıly aıtar bolsaq, pánderdiń mazmunyn anyqtaýda oqýshylardyń jas erekshelikteri men bilim deńgeıi eskerilmegen. Mysaly, «Ǵylymǵa kirispe» pániniń bilim mazmunynda «Elektr tizbegin kompıýterlik baǵdarlama arqyly modeldeý» dep kórsetilgen. Elektr tizbegi – elektr qozǵaýshy kúshi, toq jáne kerneý túsinikteri negizinde anyqtalatyn kúrdeli elektromagnıttik prosess ekeni belgili. Al ony kompıýterlik baǵdarlama arqyly modeldeý úshin balalar olardyń kúrdeli sıpattamalaryn bilýi kerek. Olardy bastaýysh mektep oqýshylary qaıdan biledi?
Ár oqý pániniń bilim mazmunynda bastaýysh synyp oqýshylary ıgere almaıtyn osyndaı taqyryptar kóptep kezdesedi. Mundaı tapsyrmalar balalardyń psıhologııalyq-fızıologııalyq densaýlyǵyna keri áser etedi.
Standarttyń qoǵamǵa aýyr oı salyp, úlken alańdaýshylyq týdyryp otyrǵan taǵy bir máselesi – 1-shi synyptan bastap úsh tildi qatar oqytýdy engizý.
Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda kórsetken «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda mektep túlekteriniń qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin meńgerý qajettiligi atap kórsetilgen bolatyn. Biz Elbasynyń ıdeıasyn tolyq qoldaımyz. Alaıda, Elbasy aǵylshyn tilin birinshi synyptan bastap oqytý týraly tapsyrys bergen emes. Maqsat – mektep bitirgen túlekterdiń 3 tilde erkin sóıleýine qol jetkizý.
Biz osy maqsatta ǵalymdardyń pikirleri men damyǵan elderde shet tilderin oqytý tájirıbesin zerttedik.
Álemdik tájirıbede basqa tilderdi ana tili negizinde oqýdyń tıimdiligi ǵylymı negizde dáleldengen. Asa kórnekti pedagog K.D.Ýshınskıı men belgili psıholog L.S.Vygotskıı shetel tilin oqyp-úıretýdi bastamas buryn, bala ana tilin jetik bilý tıis ekenin ǵylymı túrde dáleldegen bolatyn. Sonymen birge, 1-shi synyptan bastap úsh tildi qatar oqytý bilim mazmunyn aıtarlyqtaı kúrdelendiretini jáne balanyń álemdi paıymdaý birtutastyǵyna qol jetkizýin qıyndatatyny da dáleldengen.
Fınlıandııa, Gonkong (Qytaı), Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Taıvan, Kanada, Jańa Zelandııa, Shanhaı (Qytaı), Nıderlandy, Germanııa, Irlandııa, Belgııa, Ulybrıtanııa, Fransııa, Italııa, Lıýksembýrg, Grekııa, Ispanııa, Qytaı elderiniń oqý josparlaryn qaraǵanymyzda, bul elderde 1-shi synypta negizinen bir ǵana til oqytylatynyn, tek Gonkong (Qytaı), Sıngapýr, Jańa Zelandııa, Irlandııa elderinde 2 til, 2-shi synypta Lıýksembýrgte 2-shi til, 3-shi synypta Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa, Taıvan, Shanhaı (Qytaı), Belgııa elderinde ekinshi til oqytyla bastaıtynyn anyqtadyq.
Biz 1-shi synyptan bastap úsh til qatar oqytylatyn dúnıe júzinde qandaı el bar ekenin taba almadyq.
Elimizde 2013/2014 oqý jylynan bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń sheshimimen 1-shi synypta aptasyna bir saǵat úshinshi til retinde aǵylshyn tilin oqytý engizilgen. Qazirgi tańda úsh tildiń barlyq mektepterde qandaı deńgeıde ótkizilip jatqany jáne onyń nátıjesiniń qandaı ekeni belgisiz.
12 jyldyq bilim standartynda 1-synyptan bastap birinshi tildi – 5 saǵat, ekinshi tildi – 3 saǵat, úshinshi tildi – 2 saǵat oqytý josparlanǵan. Onyń nátıjesi qandaı bolmaq? Bul belgisiz.
Ázirge bir ǵana tujyrym jasaýǵa bolady. 2011 jyly elimizdiń Úkimet qaýlysymen bekitilgen sanıtarlyq erejege sáıkes qazaq, orys, shetel tilderi men Aqparattyq kommýnıkasııalyq tehnologııalar (AKT) páni eń kúrdeli pánder retinde kórsetilgen. Standartta 1-shi synypta osy pánderdi oqytýǵa 11 saǵat ýaqyt bólingen. Bul barlyq júktemeniń 48 paıyzyn quraıdy. Al Japonııada bastaýysh synypta bir ǵana japon tili páni júktemeniń 34 paıyzy kóleminde oqytylady, al AKT páni múldem oqytylmaıdy. Bul mysal, oqytylatyn pánderdiń mazmunynyń kúrdeliligine qosa, standartta balalardyń meńgerýlerine úlken salmaq salatyn pánderdi shamadan tys kóp oqytý josparlanyp otyrǵanyn kórsetedi.
Bastaýysh synypta balalarǵa kúrdeli pánderdi shamadan tys kólemde oqytý olardyń oqýǵa degen yntasyn tómendetip, psıhologııalyq-fızıologııalyq densaýlyqtaryna keri áser etedi.
Qazaqstannyń 4-shi synyp oqýshylary dúnıejúzilik TIMSS 2007 jylǵy zertteýinde matematıkadan 5-oryn, jaratylystanýdan 11-oryn ıelengen bolatyn. TIMSS 2011 jylǵy zertteýde 4-shi synyp oqýshylary matematıkadan 24-oryn, al jaratylystanýdan 32-oryn aldy. Al sol 4-shi synyp oqýshylary 2011 jyly 8-shi synypta oqyǵanda osy pánderden 17-shi jáne 20-shy oryndardy ıelendi. Bul kórsetkishterden biz oqýshylardyń bilim sapasy tórt jyl ishinde qatty quldyraǵanyn baıqaımyz.
PISA-2009, PISA-2012 zertteýlerinde de qazaqstandyq 15 jastaǵy oqýshylar 65 eldiń ishinde eń tómengi nátıjeler kórsetti.
Al sońǵy jyldardaǵy elimizdegi UBT nátıjesin taldaıyq. 2011/2012 oqý jylynda 125 576 oqýshy mektep bitirgen. Osy oqýshylardyń 25 paıyzy UBT tapsyrýǵa qatynaspaǵan. Onyń sebebi, mektep basshylyǵy olardyń tapsyra almaıtynyn bilgendikten, mektep kórsetkishin tómendetpes úshin UBT-ǵa qatystyrmaǵan. Tapsyrǵan oqýshylardyń 36,8 paıyzy mindetti deńgeıden óte almaǵan. Bul mektep bitirgen barlyq oqýshylardyń 27,6 paıyzyn quraıdy. Sonymen, UBT qorytyndysy boıynsha mektep bitirgen barlyq túlekterdiń 52 paıyzynyń bilimi qanaǵattandyrarlyqsyz deńgeıde bolǵanyn kóremiz. Al 2012-2013 oqý jyly mektep bitirgen 138 406 túlektiń 31 paıyzy UBT tapsyrýǵa jiberilmegen, tapsyrǵan túlekterdiń 28,8 paıyzy mindetti deńgeıden óte almaǵan. Sonymen, UBT qorytyndysy mektep túlekteriniń 51 paıyzynyń bilimi qanaǵattandyrarlyqsyz ekenin kórsetti. Bul osy jyldary mektep bitirgen árbir ekinshi balanyń bilimi qanaǵattandyrarlyqsyz ekenin kórsetedi.
Eger 2015/2016 oqý jylynda osy standart engizilip, 1-shi synyp oqýshylary joǵaryda kórsetilgen aýyr júktememen úsh tildi qatar oqıtyn bolsa jáne AKT páni oqytylsa, onda olardyń bilim sapasy odan ári tómendep, mundaı júkteme olardyń densaýlyqtaryna keri áser etedi.
Máńgilik El ıdeıasynyń basty maqsaty – jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berý. Al ondaı tárbıe aldymen tek ana tili arqyly ǵana beriledi. Qazirgi ýaqytta qalalyq jerde turatyn qazaq balalarynyń óz ana tilin nashar biletinderi jasyryn emes. Olarǵa ony meńgertý úlken problemaǵa aınalyp otyr. 1-shi synyptan bastap úsh til qatar oqytylatyn bolsa, onda qazaq tilin meńgerý sapasy kúrt tómendeıtin bolady degen pikirdemiz.
Kez kelgen bilim berý reformasyn nátıjeli júrgizý úshin pedagogıkalyq eksperıment júrgizý kerek. Álemniń barlyq jetekshi elderinde bilim berý salasyndaǵy reformalar tek eksperıment negizinde ǵana júzege asyrylady. Mysaly, Germanııada bilim berý júıesin perspektıvalyq damytý josparyn ázirlegen kezde, qabyldanyp jatqan sheshimder durystyǵyn anyqtaý úshin 2000-ǵa jýyq eksperıment júrgizilip, onyń nátıjeleri qoǵamdyq keńesterde talqylanyp otyrǵan.
Biz Almaty qalasy jáne Almaty oblysynyń Qarasaı, Jambyl aýdandarynyń 8 mektebinde joǵaryda aıtylǵan pikirlerge baılanysty bastaýysh synyptarda sabaq beretin 103 ustazǵa saýaldama júrgizdik. Saýaldamanyń nátıjesinde osy ustazdardyń 83,97 paıyzy bizdiń joǵaryda standartqa qatysty aıtqan pikirlerimizdiń durystyǵyn tolyq dáleldep otyr.
Joǵaryda keltirilgen dálelderdiń negizinde biz Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetinen osy standartty bekitý máselesin keıinge qaldyrýdy ótinemiz. Standarttyń bilim jáne tárbıe sapasyn kóterýge tıimdiligi eksperıment negizinde dáleldengen soń ǵana bekitilýi kerek dep esepteımiz. Osyǵan baılanysty 2015/2016 jáne 2016/2017 oqý jyldarynda Astana, Almaty qalalary men barlyq oblystardyń bir ákimshilik aýdandarynda kópshilikke arnalǵan qazaq, orys jáne shaǵyn komplektili mektepterinde osy standart negizinde eksperıment júrgizýdi usynamyz. Eksperımenttiń qorytyndysyn shyǵarý úshin Úkimet janynan arnaıy komıssııa qurý qajet dep esepteımiz.
Standartty sarapqa salaıyq.
Asqarbek QUSAIYNOV,
Qazaqstan Pedagogıkalyq ǵylymdar
akademııasynyń prezıdenti,
QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.
__________________________________
Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS.
Bilim berý deńgeıi – ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń bastaý kózi, memleket pen qoǵamnyń tabysty damýynyń kepili. Bilim berý salasynda kenjelep qalý eldiń básekege qabilettiligine, ult bolashaǵyna jáne memlekettiń qaýipsizdigine tikeleı áser etedi.
Bilim berýdiń sapasy Bilim berý standartyna tikeleı táýeldi bolady. Sebebi, osy standarttyń negizinde oqý baǵdarlamalary jazylyp, sol negizde oqýlyqtar men oqý ádistemelik keshender jasalady, bilimniń negizi qalanady.
Qazirgi ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrligi daıyndaǵan, eki aıdan keıin, mamyr aıynda bekitýdi kózdep otyrǵan 12 jyldyq mekteptiń bastaýysh bilim berýdiń memlekettik jalpyǵa mindetti standarty pedagogıkalyq ortada keń kólemde talqylanýda.
Qazaqstan Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynda ótken talqylaýǵa beldi ýnıversıtetterde dáris berip, bilim berý salasyn jetildirý problemalarymen shuǵyldanyp júrgen 20-dan asa tanymal pedagogıka ǵylymdarynyń doktorlary men professorlar qatysty.
Ǵalymdar daıyndalǵan standarttyń sapasyna úlken alańdaýshylyq bildirdi. Onyń sheteldik standarttarǵa negizdelip jasalǵany, onda Qazaqstannyń erekshelikteri esepke alynbaǵany, bilim berý – kez kelgen memlekette eń aldymen ulttyq qundylyqtarǵa, memlekettik tilge negizdelýi tıis ekeni nazardan tys qalǵany basa aıtyldy.
Bul standart bastaýysh bilim berýdiń standarty bolǵandyqtan, onda bastaýysh synyptardaǵy tárbıe jáne bilim berý problemalary naqtyly kórsetilýi kerek edi, olar kórsetilmegen, onda jalpy orta mekteptiń qundylyqtary men maqsattary ǵana kórsetilgen.
Bastaýysh synyp oqýshylarynyń jas ereksheliginiń kezeńi olardyń rýhanı-adamgershilik qasıetterin tárbıeleýge erekshe turǵydan qaraýdy talap etedi. Oqý pánderiniń mazmunyna qatysty materıaldardy zerdelegenimizde, 1-shi synypta ótetin «О́tpeli taqyryptar» qazaqstandyq shynaıylyqty eskermeıtini anyqtaldy. Mysaly: «Býterbrod pen pıssa daıyndaýdy» úırený qajettiligi kórsetilgen. Mundaı mysaldar kóptep kezdesedi. Sonda bizdiń maqsatymyz, qaı eldiń azamattaryn tárbıeleý?
Biz bilim sapasyn anyqtaıtyn dúnıejúzilik PISA, TIMSS jáne PIRLS zertteýleriniń nátıjelerin taldaǵan bolatynbyz. Sonda oqýshylary turaqty túrde joǵary nátıjeler kórsetetin elder Fınlıandııa, Gonkong (Qytaı), Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Taıvan, Kanada, Jańa Zelandııa jáne Shanhaı (Qytaı) ekeni anyqtaldy. Olardyń kópshiligi órkendep damyp otyrǵan «Ońtústik-Shyǵys Azııa barystary» elderi, ıaǵnı azııalyq elder.
Osy elderdiń mektepte bilim berýdegi joǵary tabystylyǵy men nátıjeligin qamtamasyz etetin negizgi faktorlardy anyqtaǵanymyzda, bul elderdiń bilim berý saıasatynyń basty maqsaty ulttyq erekshelikterdi, ózderiniń dástúrli mádenıetin, Shyǵystyń dástúrli qundylyqtary men baǵdaryn saqtaýǵa baǵyttalǵany anyqtaldy. Mysal retinde Japonııany ǵana alyp qarastyraıyq.
Japondyq úzdiksiz bilim berý júıesi japon qoǵamynyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn kórsetetin negizgi 3 ómirlik ustanymdy nasıhattaıdy. Olar:
Oılanyp úıren, óz betińmen sheshim qabylda, problemalardy sheshýdiń eń jaqsy joldaryn izde jáne tap;
Ádemilikti túsin, ózińde sulýlyq sezimin tárbıele, janyń sulý bolsyn, meıirimdi bol, aıaýshylyq bildire bil;
Deniń saý, tózimdi, kúshti bol.
Japondyq bilim júıesin muqııat zerttegenimizde osy ustanymdardyń ómirde, oqý úrdisinde, qoǵamda naqty júzege asyp otyrǵanyn baıqadyq.
Japonııada bilim berý, tárbıeleý, adamdy qalyptastyrý fılosofııalary ózara tyǵyz baılanysty. Japon mektebinde dástúrli oqytý maqsaty bilim berýge qaraǵanda, tárbıege kóp mán beredi.
Japondardyń mektepke, ustazǵa degen dástúrli qurmeti, qarym-qatynasy syılaýǵa laıyq. Ustaz oqýshylar úshin adamgershiligi joǵary tulǵa modeli, úlgi tutarlyq mysal bolyp tabylady. «Ustaz – ult ıgiligi» dep esepteıdi japondar. «Úsh qadam artqa shegin, biraq muǵalimniń kóleńkesin baspa» deıdi ejelgi danalyq.
Japonııa – óziniń búkil tarıhy boıynda jas urpaqty tárbıeleýge zor kóńil bólgen el. «Qytaı bilimpazdyǵy jáne japon rýhy» (kansaı-vakon) urany «Japon rýhy jáne batys tehnologııasy» (vakon-esaı) uranyna aýystyryldy. «Vakon-esaı» – «sheteldikter jasaǵan bilimdi alý, biraq olarǵa japon rýhy men japondyq oılaý qalpynyń negizderin álsiretýge múmkindik bermeý» degendi bildiredi. Osy kúnge deıin «vakon-esaı» ustanymy Japonııadaǵy bilim berýdi damytý strategııasyn anyqtaıdy.
Biz japondyq ǵasyrlyq dástúri bar balalardy rýhanı-adamgershilik tárbıeleý júıesi men sondaılyq ǵasyrlyq tarıhy bar, tamyry tereńde jatqan qazaq halqynyń dástúrli halyqtyq tárbıesi arasynda kóptegen uqsastyqtardy taba alamyz. Biraq, ókinishke qaraı, bizdiń kóptegen qundylyqtarymyz joǵalyp, umytylǵan jáne ıdeologııalyq qysymǵa ushyraǵan. Endigi jaǵdaıda nege sol qundylyqtarymyzdy zaman talabyn eskere otyryp jandandyrmaımyz, nege Eýropaǵa jaltaqtaı beremiz? Qazirgi ýaqytta Amerıka men Eýropa elderiniń ǵalymdary jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berýde Shyǵys elderiniń ozyq ekenin moıyndap, onyń bilimdiliktiń túp qazyǵy bolatynyn eskertip, úlgi tutyp otyr. Biz nege muny moıyndamaımyz?
Sanaly tárbıe negizinde alynǵan bilim ǵana sapaly bilim bolatyny haq. Olaı bolsa bastaýysh bilimniń basty maqsaty bala tárbıesi bolý kerektigin moıyndap, standartta osy maqsattyń oryndalýyn basty nazarǵa alǵan jón.
Japon eliniń 6 jyldyq bastaýysh synyptarda balalarǵa rýhanı-adamgershilik jáne dene tárbıesi pánderi barlyq júktemeniń 51 paıyzy kóleminde oqytylatyn bolsa, qarastyrylyp otyrǵan standartta tek 30 paıyz kóleminde ǵana oqytý josparlanǵan.
Mysaly, Japonııa mektepterinde 1-2 synyptarda qorshaǵan ortany zertteý, mýzyka, sýret salý jáne syzý, deneshynyqtyrý, adamgershilik tárbıesi pánderi mol saǵatpen oqytylatyn bolsa, bekitilýge usynylyp otyrǵan standartta dúnıe taný, ózin-ózi taný, óner, deneshynyqtyrý pánderin az ǵana saǵatpen oqytý josparlanǵan. Kerisinshe, kúrdeli pánderdi oqytýǵa mol saǵat bólingen. Bul durys emes.
Elimizde osy ýaqytqa deıin qoldanylyp kelgen standarttan bul standarttyń bir ózgesheligi, 1-shi synyptan bastap kiriktirilgen «О́ner» pánin oqytýdyń engizilýi. Bul pánniń maqsaty «Beıneleý óneri», «Mýzyka» jáne «Tehnologııa» pánderin kiriktire oqytý. Bizdiń oıymyzsha, bul pánderdi kiriktire oqytý durys emes. Ár pánniń balaǵa estetıkalyq tárbıe berýde ózindik baǵyt-baǵdary bar. Bul pánderdiń arasyndaǵy ıntegrasııa baılanysy álsiz. Atalmysh úsh pándi kiriktirip oqyta alatyn ustazdar daıyndaý máselesi de áli qolǵa alynǵan joq. Sonda bul fýnksııany kim jáne qalaı oryndaıdy?
Oqytylatyn pánderdiń kúrdeliligi jaıly aıtar bolsaq, pánderdiń mazmunyn anyqtaýda oqýshylardyń jas erekshelikteri men bilim deńgeıi eskerilmegen. Mysaly, «Ǵylymǵa kirispe» pániniń bilim mazmunynda «Elektr tizbegin kompıýterlik baǵdarlama arqyly modeldeý» dep kórsetilgen. Elektr tizbegi – elektr qozǵaýshy kúshi, toq jáne kerneý túsinikteri negizinde anyqtalatyn kúrdeli elektromagnıttik prosess ekeni belgili. Al ony kompıýterlik baǵdarlama arqyly modeldeý úshin balalar olardyń kúrdeli sıpattamalaryn bilýi kerek. Olardy bastaýysh mektep oqýshylary qaıdan biledi?
Ár oqý pániniń bilim mazmunynda bastaýysh synyp oqýshylary ıgere almaıtyn osyndaı taqyryptar kóptep kezdesedi. Mundaı tapsyrmalar balalardyń psıhologııalyq-fızıologııalyq densaýlyǵyna keri áser etedi.
Standarttyń qoǵamǵa aýyr oı salyp, úlken alańdaýshylyq týdyryp otyrǵan taǵy bir máselesi – 1-shi synyptan bastap úsh tildi qatar oqytýdy engizý.
Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda kórsetken «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda mektep túlekteriniń qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin meńgerý qajettiligi atap kórsetilgen bolatyn. Biz Elbasynyń ıdeıasyn tolyq qoldaımyz. Alaıda, Elbasy aǵylshyn tilin birinshi synyptan bastap oqytý týraly tapsyrys bergen emes. Maqsat – mektep bitirgen túlekterdiń 3 tilde erkin sóıleýine qol jetkizý.
Biz osy maqsatta ǵalymdardyń pikirleri men damyǵan elderde shet tilderin oqytý tájirıbesin zerttedik.
Álemdik tájirıbede basqa tilderdi ana tili negizinde oqýdyń tıimdiligi ǵylymı negizde dáleldengen. Asa kórnekti pedagog K.D.Ýshınskıı men belgili psıholog L.S.Vygotskıı shetel tilin oqyp-úıretýdi bastamas buryn, bala ana tilin jetik bilý tıis ekenin ǵylymı túrde dáleldegen bolatyn. Sonymen birge, 1-shi synyptan bastap úsh tildi qatar oqytý bilim mazmunyn aıtarlyqtaı kúrdelendiretini jáne balanyń álemdi paıymdaý birtutastyǵyna qol jetkizýin qıyndatatyny da dáleldengen.
Fınlıandııa, Gonkong (Qytaı), Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Taıvan, Kanada, Jańa Zelandııa, Shanhaı (Qytaı), Nıderlandy, Germanııa, Irlandııa, Belgııa, Ulybrıtanııa, Fransııa, Italııa, Lıýksembýrg, Grekııa, Ispanııa, Qytaı elderiniń oqý josparlaryn qaraǵanymyzda, bul elderde 1-shi synypta negizinen bir ǵana til oqytylatynyn, tek Gonkong (Qytaı), Sıngapýr, Jańa Zelandııa, Irlandııa elderinde 2 til, 2-shi synypta Lıýksembýrgte 2-shi til, 3-shi synypta Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa, Taıvan, Shanhaı (Qytaı), Belgııa elderinde ekinshi til oqytyla bastaıtynyn anyqtadyq.
Biz 1-shi synyptan bastap úsh til qatar oqytylatyn dúnıe júzinde qandaı el bar ekenin taba almadyq.
Elimizde 2013/2014 oqý jylynan bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń sheshimimen 1-shi synypta aptasyna bir saǵat úshinshi til retinde aǵylshyn tilin oqytý engizilgen. Qazirgi tańda úsh tildiń barlyq mektepterde qandaı deńgeıde ótkizilip jatqany jáne onyń nátıjesiniń qandaı ekeni belgisiz.
12 jyldyq bilim standartynda 1-synyptan bastap birinshi tildi – 5 saǵat, ekinshi tildi – 3 saǵat, úshinshi tildi – 2 saǵat oqytý josparlanǵan. Onyń nátıjesi qandaı bolmaq? Bul belgisiz.
Ázirge bir ǵana tujyrym jasaýǵa bolady. 2011 jyly elimizdiń Úkimet qaýlysymen bekitilgen sanıtarlyq erejege sáıkes qazaq, orys, shetel tilderi men Aqparattyq kommýnıkasııalyq tehnologııalar (AKT) páni eń kúrdeli pánder retinde kórsetilgen. Standartta 1-shi synypta osy pánderdi oqytýǵa 11 saǵat ýaqyt bólingen. Bul barlyq júktemeniń 48 paıyzyn quraıdy. Al Japonııada bastaýysh synypta bir ǵana japon tili páni júktemeniń 34 paıyzy kóleminde oqytylady, al AKT páni múldem oqytylmaıdy. Bul mysal, oqytylatyn pánderdiń mazmunynyń kúrdeliligine qosa, standartta balalardyń meńgerýlerine úlken salmaq salatyn pánderdi shamadan tys kóp oqytý josparlanyp otyrǵanyn kórsetedi.
Bastaýysh synypta balalarǵa kúrdeli pánderdi shamadan tys kólemde oqytý olardyń oqýǵa degen yntasyn tómendetip, psıhologııalyq-fızıologııalyq densaýlyqtaryna keri áser etedi.
Qazaqstannyń 4-shi synyp oqýshylary dúnıejúzilik TIMSS 2007 jylǵy zertteýinde matematıkadan 5-oryn, jaratylystanýdan 11-oryn ıelengen bolatyn. TIMSS 2011 jylǵy zertteýde 4-shi synyp oqýshylary matematıkadan 24-oryn, al jaratylystanýdan 32-oryn aldy. Al sol 4-shi synyp oqýshylary 2011 jyly 8-shi synypta oqyǵanda osy pánderden 17-shi jáne 20-shy oryndardy ıelendi. Bul kórsetkishterden biz oqýshylardyń bilim sapasy tórt jyl ishinde qatty quldyraǵanyn baıqaımyz.
PISA-2009, PISA-2012 zertteýlerinde de qazaqstandyq 15 jastaǵy oqýshylar 65 eldiń ishinde eń tómengi nátıjeler kórsetti.
Al sońǵy jyldardaǵy elimizdegi UBT nátıjesin taldaıyq. 2011/2012 oqý jylynda 125 576 oqýshy mektep bitirgen. Osy oqýshylardyń 25 paıyzy UBT tapsyrýǵa qatynaspaǵan. Onyń sebebi, mektep basshylyǵy olardyń tapsyra almaıtynyn bilgendikten, mektep kórsetkishin tómendetpes úshin UBT-ǵa qatystyrmaǵan. Tapsyrǵan oqýshylardyń 36,8 paıyzy mindetti deńgeıden óte almaǵan. Bul mektep bitirgen barlyq oqýshylardyń 27,6 paıyzyn quraıdy. Sonymen, UBT qorytyndysy boıynsha mektep bitirgen barlyq túlekterdiń 52 paıyzynyń bilimi qanaǵattandyrarlyqsyz deńgeıde bolǵanyn kóremiz. Al 2012-2013 oqý jyly mektep bitirgen 138 406 túlektiń 31 paıyzy UBT tapsyrýǵa jiberilmegen, tapsyrǵan túlekterdiń 28,8 paıyzy mindetti deńgeıden óte almaǵan. Sonymen, UBT qorytyndysy mektep túlekteriniń 51 paıyzynyń bilimi qanaǵattandyrarlyqsyz ekenin kórsetti. Bul osy jyldary mektep bitirgen árbir ekinshi balanyń bilimi qanaǵattandyrarlyqsyz ekenin kórsetedi.
Eger 2015/2016 oqý jylynda osy standart engizilip, 1-shi synyp oqýshylary joǵaryda kórsetilgen aýyr júktememen úsh tildi qatar oqıtyn bolsa jáne AKT páni oqytylsa, onda olardyń bilim sapasy odan ári tómendep, mundaı júkteme olardyń densaýlyqtaryna keri áser etedi.
Máńgilik El ıdeıasynyń basty maqsaty – jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berý. Al ondaı tárbıe aldymen tek ana tili arqyly ǵana beriledi. Qazirgi ýaqytta qalalyq jerde turatyn qazaq balalarynyń óz ana tilin nashar biletinderi jasyryn emes. Olarǵa ony meńgertý úlken problemaǵa aınalyp otyr. 1-shi synyptan bastap úsh til qatar oqytylatyn bolsa, onda qazaq tilin meńgerý sapasy kúrt tómendeıtin bolady degen pikirdemiz.
Kez kelgen bilim berý reformasyn nátıjeli júrgizý úshin pedagogıkalyq eksperıment júrgizý kerek. Álemniń barlyq jetekshi elderinde bilim berý salasyndaǵy reformalar tek eksperıment negizinde ǵana júzege asyrylady. Mysaly, Germanııada bilim berý júıesin perspektıvalyq damytý josparyn ázirlegen kezde, qabyldanyp jatqan sheshimder durystyǵyn anyqtaý úshin 2000-ǵa jýyq eksperıment júrgizilip, onyń nátıjeleri qoǵamdyq keńesterde talqylanyp otyrǵan.
Biz Almaty qalasy jáne Almaty oblysynyń Qarasaı, Jambyl aýdandarynyń 8 mektebinde joǵaryda aıtylǵan pikirlerge baılanysty bastaýysh synyptarda sabaq beretin 103 ustazǵa saýaldama júrgizdik. Saýaldamanyń nátıjesinde osy ustazdardyń 83,97 paıyzy bizdiń joǵaryda standartqa qatysty aıtqan pikirlerimizdiń durystyǵyn tolyq dáleldep otyr.
Joǵaryda keltirilgen dálelderdiń negizinde biz Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetinen osy standartty bekitý máselesin keıinge qaldyrýdy ótinemiz. Standarttyń bilim jáne tárbıe sapasyn kóterýge tıimdiligi eksperıment negizinde dáleldengen soń ǵana bekitilýi kerek dep esepteımiz. Osyǵan baılanysty 2015/2016 jáne 2016/2017 oqý jyldarynda Astana, Almaty qalalary men barlyq oblystardyń bir ákimshilik aýdandarynda kópshilikke arnalǵan qazaq, orys jáne shaǵyn komplektili mektepterinde osy standart negizinde eksperıment júrgizýdi usynamyz. Eksperımenttiń qorytyndysyn shyǵarý úshin Úkimet janynan arnaıy komıssııa qurý qajet dep esepteımiz.
Standartty sarapqa salaıyq.
Asqarbek QUSAIYNOV,
Qazaqstan Pedagogıkalyq ǵylymdar
akademııasynyń prezıdenti,
QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.
__________________________________
Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS.
