– 1997 jyly ekrandalǵan «Vremıa tansora» dramasyndaǵy Katıa beınesi Chýlpan Hamatovany kez kelgen janrda da tosylyp qalmaıtyn aktrısa retinde tanytty, kıno ındýstrııasyndaǵy juldyzdy toptyń qataryna qosty: 15 jyl buryn, 30 jasyńyzda shyǵarmashylyǵyńyzdyń shyrqaý sheginde «О́mir syıla» qaıyrymdylyq qoryn ashýǵa sheshim qabyldadyńyz. Bul sheshimińizdi keıbir áriptesińiz rýhanı kemeldenýdiń basy dep qabyldady.
– Men bul salada jalǵyz emespin. Konstantın Habenskıı, Evgenıı Mıronovtyń qaıyrymdylyq qorlary bar. Sońǵy kezderi sýretshiler de osy baǵytqa den qoıa bastady.
«О́mir syıla» – onkogematologııalyq dertke shaldyqqan balalarǵa qarjylaı kómek berý úshin qurylǵan qor. Memlekettiń múmkindigi jete bermeıtin keńistikke qaıyrymdylyq qorlarynyń qoly jetedi. Men bul sheshimge siz aıtyp otyrǵandaı saıası mansap nemese jaqsy atty bolyp kórine bereıin dep barǵan joqpyn. Kıno nemese teatr álemindegi «Chýlpan Hamatova» degen bir aýyz sóz qajet dep tapqan kezde lıft mindetin atqarýǵa jeter edi.
Árbir jańalyqtan, tipti árbir sheshimnen «Ne úshin?» dep kúdikpen qarap, astar izdeı bersek, qoǵam qalaı alǵa jyljıdy? Men bul sheshimdi ózgeniń qasiretine beı-jaı qaraı almaıtynyma, kómek surap, qońyraý shalǵan árbir azamatqa «kóremiz» dep jyly jaýyp qoıýǵa dátimniń jetpeıtindigin túsingennen keıin baryp qabyldadym.
– Tanymaldylyq pen qaıyrymdylyqtyń ara-jigi týraly aıtyp berińizshi. Ekeýi bir-birine kedergi keltirmeı me?
– О́zime qatysty aıtaıyn, tanymaldylyǵymdy «О́mir syıla» qaıyrymdylyq qoryna kómek kórsetýdiń múmkindigi dep qabyldaımyn. Biraq tanymaldylyqtyń da múmkindigi shekteýli. Baq pen sordyń arasy bir-aq qadam.
– Syrt kózge ashyla bermeısiz. Jýrnalıstermen de sırek kezdesedi ekensiz. Qoǵamdyq jumys pen shyǵarmashylyǵyńyzdy qatar alyp júrý jeke ómirińizdi, egońyzdy jutyp qoımaı ma? Qarapaıym ómirde Chýlpan kim? Onyń qasynda kim bar?
– Aıaýly jannyń perzentimin, anamyn, ózim súıgen jannyń súıiktisimin.
Siz eske salyp otyrǵan mindetterimdi bir-birinen bólip jaryp nemese birinshi kezekke shyǵaryp jiberýge tyrysyp kórmeppin. О́mirimdi belgili bir tártipke baǵyndyrýǵa da, josparlaýǵa da tyrysyp kórmeppin. Bári sátimen kelip jatqan dúnıe.
Men úshin otbasym, teatr, kıno, men basqaryp otyrǵan qaıyrymdylyq qory orbıtany shyr aınalyp júretin, kúnnen qýat alatyn planeta tárizdi. Matematıka tilimen aıshyqtasam, qaıyrymdylyq qoryna ýaqytymnyń 90 paıyzyn, erteń qoıatyn spektaklime 150 paıyzyn jumsaımyn. Bul ólshemderdiń bir saǵattan keıin ózgerip shyǵýy da ábden múmkin. Eshkimniń basa-kóktep kirýine jol bermeıtin keńistikte menimen bir ómirdi súrip jatqan anam, perzentim jáne súıgenim qıyn jaǵdaıǵa tap bolsa, sońǵy eki mindetimniń bárin umytyp, qasynan tabylatynym anyq.
– Sizdiń keńistigińizde sizben birge ómir súrip jatqan adamdardyń sizdi tolyq túsinip, qoldaıtynyna senimdisiz be?
– Olar meni tolyq qoldap, túsinýge mindetti emes. Tipti ishten shyqqan perzentińniń de seni 100 paıyz túsinýi múmkin emes. Men jaqyndarymnan qoldaý emes, meni aıaǵanyn, basyma qıynshylyq tússe, qasymnan tabylǵanyn qalaımyn. Sebebi siz tárizdi jýrnalıster meniń beınemnen otqa salsa janbaıtyn, sýǵa salsa batpaıtyn termınator beınesin qalyptastyryp aldy. Biraq men názik jandy, bireýge erkelegisi keletin, bireýdi erkeletetin áıelmin. Men sııaqty áıeldiń jary bolý, anasy men perzenti bolý óte qıyn ekenin túsingenmin. Olar da muny túsinedi...
– Chýlpan, Reseı kınoındýstrııasy sııaqty qazaq kınoındýstrııasy da tarıhtan tirek izdeýge baǵyt aldy. Qazaq kınosy týraly ne aıtasyz.
– Halyqtyń qajettiligimen sanasqan kınonyń ómiri uzaq. Qazir tek qazaqtarda ǵana emes, keshegi KSRO elderinde bul baǵyt basymdyqqa ıe bola bastady. Reseı bul kezeńdi bastan keshti. Kınonyń ózegine aınalǵan taqyryptar ártaraptanyp, salmaqtana bastaǵanyn sezip júrgen shyǵarsyz. Ideıanyń psıhologııalyq astaryn ashýǵa talpynys bar. Men muny qoldaımyn.
– Qazaq rejısseri Satybaldy Narymbetov bir suhbatynda Mustafa Shoqaı fılmindegi bas keıipker Marııa Gorınanyń róline sizdi shaqyrǵysy kelgenin aıtqan edi.
– Ras, ondaı usynys boldy. Biraq ýaqytymnyń, jumys kestesiniń tyǵyzdyǵynan kelisim bere almadym. Mustafa Shoqaı tulǵasy qazaqtar úshin tarıhı-taǵdyrly tulǵa ekenin bilemin. Saıasatta da, ómirde de halyqtyń qalaýynan shyqqan qaıratkerlerdiń sońynda myqty, aqyldy áıel turady. Marııa Gorına da qaıratkerge laıyq áıel. Maǵan ony somdaý úshin onyń taǵdyryna tereń boılaýym kerek, qabyldaýym kerek. Bul úshin ýaqyt kerek. Menińshe, Karına Abdýllına Marııany jaqsy somdap shyqty.
– Sońǵy birer jylda Reseı kınoındýstrııasy orys ádebıetin ekrandaýǵa den qoıa bastady. Rejısser Egor Anashkın jazýshy Gúzel Iаhınanyń «Zýleıha otkryvaet glaza», Kırıll Serebrennıkov Andreı Salnıkovtiń «Petrovy v grıppe» shyǵarmasyn ekrandady. Ekeýinde de siz basty keıipker boldyńyz.
– Qazirgi kórkem ádebıettiń ekrandalýy kúrdeli prosess. Onyń jaýapkershiligi aýyr. Sebebi árbir kitaptyń óziniń kınosy, óziniń batyrlary bar. Árbir oqyrman ony ártúrli formada ózi jasap alady. Sodan soń jazýshynyń ıdeıasy, rejısserdiń qoltańbasy degen taǵy bar. Petrovtardy túsirer aldynda Kırıll meniń túsirilim barysynda ózgerister engizý, keıipkerdi ózimniń bolmysyma qarap beıimdeý týraly usynystaryma kelispeıtinin birden aıtty. Nátıjesinde, ózimdi umytyp, keıipkerlerimniń keńistigine kirýden ózge jol bolmady.
Degenmen, kelisim berdim, sátti shyǵýyna barlyq múmkindigimdi jumyldyrdym. Ázirge kórermenniń pikiri oń... Keıipkerlerdi oınaý barysynda óz kemshiligimdi ózim bilemin. Bul da meniń keńistigimnen shyǵarǵym kelmeıtin jeke qupııam.
– «Zýleıha otkryvaet glaza» serıalynda Zýleıha Valeevanyń rólinde ekranǵa shyqtyńyz. Osy attas kitaptyń avtory, jazýshy Gúzel Iаhına jýrnalıstermen kezdesken kezde basty rólge tek qana Sholpan Hamatovany kórgisi keletinin aıtypty.
– Túsirilim aldynda jazýshy Gúzel Iаhınanyń osy attas romanyn oqyp, balalyq shaǵyma oralǵandaı boldym. Bul kitaptyń maǵan erekshe áser etkenin, ulttyq bolmysyma áser etkenin aıtýǵa tıispin. Balalyq shaǵymnyń óte erte kezeńderinde sanamdy sáýlelendirip turǵan, menimen birge týǵan sezimderimniń keıbir bólshekterin joǵaltyp aldym, olar menen ketip qaldy deýshi edim. Bul sezim eshqaıda ketpepti. Kitaptyń sońǵy betin japqanda júrektiń bir qaltarysynan atoılap shyǵyp, ertegi keıpinde, jyp-jyly salt-dástúrler túrinde sanama quıylyp jatqandaı áserde boldym. Men umyttym desem de júrek umytpapty. Munyń bári meniń ómirimde bolǵan eken, tek qana sanamnyń bir qaltarysynda oıanýǵa ońtaıly sátti kútipti. Olar oıandy.
Kitap oqýǵa den qoısam, óz ómirimdi, maǵan jaqyn adamdardy da umytyp, kitaptaǵy keıipkerlermen birge ómir súrip ketetinim bar. Kitapty oqyp shyqqan soń tatar tilin bilmegenim úshin ókindim.
Balalyq shaǵym Keńes Odaǵynyń sońǵy jyldaryna týra keldi. Úıde de, dalada da, mektepte te orys tilinde sóıledik. Men somdaǵan keıipkerdiń egosy basqasha. Ol ózine tıesilini eshkimge bergisi kelmeıdi. Sondaı qasıet mende de bar. Keıde óz bolmysyńmen osylaısha kezdeısoq tabysady ekensiń. Bul – taǵdyr.
– Siz Qazan dalasynda týyp óstińiz. Máskeýde azamat, tulǵa bolyp qabyldańyz. О́zińizdi sheteldik azamat retinde sezinesiz be?
– О́zimdi eshqashan sheteldik nemese «bóten» dep eseptegen emespin. 17 jastan bergi ómirim osynda ótip kele jatyr. Bizde mýltımádenıet basym. Evreıler, grýzınder óziniń tym bolmaǵanda qonaq kútý, as daıyndaý ádebimen erekshelenedi, bir-biriniń salt-dástúrine qurmetpen qaraıdy. Mysaly, tatarlarda grýzınder sııaqty taǵamdy daıyndaý mádenıeti ózgeshe. Eger bir qonaq kelse de 10 adamǵa laıyqtap dastarqan jaıylmasa, úı ıesi úshin sóz basqasha bolady. Keıde úıge aldyn-ala kútpegen qonaq kelip qalsa da dastarqandaǵy as mázirine kóńilim tolmaı qaradan qarap otyryp qysylamyn. Bul ata-anamnan juqqan ádet. Báribir kez-kelgen tulǵada shyqqan tegin tanytyp turatyn bir belgi qalady eken. Mendegi belgi osy.
Degenmen, men máskeýlikterdiń qonaq kútý dástúrine beıimdelip qaldym. Al ákem, Máskeýdegi páterime kelgen kezde tońazytqyshymdy ashyp «jeıtin eshteńe joq» deıdi. Jańa jyl qarsańynda qonaqqa kelgende qonaqtardy birinshi jáne ekinshi tamaqpen shyǵaryp salatynymdy qabyldaı almaıdy...
– Árbir jeke tulǵanyń ón boıynda altyn arqaýdaı esilip turatyn mádenı-rýhanı kody bolady, keıde ol ulttyqtan da joǵary turady deıdi. Siz bul týraly ne deısiz? Sizdiń rýhanı kodyńyz neden qýat alyp tur.
– XIX- XX ǵasyrdaǵy orys ádebıeti ókilderiniń ishinde Marına Svetaevanyń prozasy, poezııasy jaqyn. Pasternak pen Svetaeva Hamatovaǵa kúsh berip turǵan negiz deýge bolady. Býlgakov, Harms, Vvedenskıı, Zaboloskıı, Ahmatova men Gýmılevterdiń shyǵarmalary janyma jaqyn.
– Siz keıipkerlerińizdi qalaı tańdaısyz?
– Men bul jaǵynan problemaly topqa jatamyn. Keıde jaqyn dostarym osy minezim úshin ursyp, renjip júredi. Keıipkerdi tańdaý – ssenarııdi oqýdan bastalady. Men úshin kınonyń strategııasy emes, maǵan usynylǵan keıipkerdi júregimniń qabyldaǵany mańyzdy. Júregiń qabyldamaǵan keıipkerdi kórermen qalaı qabyldaıdy...
– Reseılik kınorejısser Kırıll Serebrennıkovtiń «Petrovy v grıppe doselminde» siz somdaǵan keıipker – Petrova hanym kóp qyrly bolyp kórindi. Batyl hám qorqynyshty keıipkerdi túsiný kórermenge jeńil bolmaǵan tárizdi. Kınony san qaıtara kórsem de Petrovanyń bolmysyn boıyma sińire almadym. Al bul keıipkerdi siz qalaı qabyldadyńyz?
– Men úshin úlken-kishi nemese súıkimdi nemese súıkimsiz ról joq. Eń bastysy, sonyńa tabıǵatyńa ózińdi beıimdeý. Bul meniń qolymnan keletin sııaqty.
Keıipkerdi qabyldaý – rejısserdiń usynysyn qabyldaǵan kúnnen bastalady. Petrovany oınaýǵa daıyndyqty manıak, kisi óltirgishter týraly ózim biletin kınolardy qaıta kórip shyqtym. Keıipkerim kúrdeli tulǵa bolǵandyqtan ómirin ózgertýge sebepker bolǵan psıhologııalyq faktorlardy túsinýim kerek.
Ras, kórermen kınodaǵy «jańa bolmysymdy» birden qabyldamady. «Chýlpanǵa ne bolǵan, ol meıirimdi «doktor Lıza» emes pe edi?» degen pikirler aıtylyp qaldy.
Qazir túsirilimniń aıaqtalyp, montajdalǵanyna 1,5 jyl ótti. Kırıll ekeýmizdiń onyń ıdeıasy, tipti kınodaǵy túrli-tústi gamma týraly túsinigimiz eki túrli. Biraq bul onyń sońǵy núktesiniń sátti qoıylýyna kedergi keltirgen joq. Mysaly, men Andreı Salnıkovtiń osy kitabyn oqyp shyqqan kezde onyń kúngeı jaǵyna ǵana nazar aýdardym. Al Kırıll onyń ıdeıasyn Reseıdiń 1990 jyldardan bergi tarıhynyń bir bólshegi dep qabyldady.
– Fılm Andreı Salnıkovtiń «Petrovy v grıppe ı vokrýg nego» dep atalatyn kitaby boıynsha jazyldy. Oqıǵa jelisi – tumaý, karantın... pandemııany alǵash ret túısikpen sezgen, sony ashyp aıtqandaı áser qaldyrdy.
– Salnıkovtaǵy tumaý deısiz be? Bul taqyrypty ári qaraı tereńdetýdi kınosynshylardyń enshisine qaldyraıyqshy. Petrovtardyń otbasy – qarapaıym. Otaǵasy – avtoslesar, otanasy – kitaphanashy. Mektepte oqıtyn uldarymen birge turady. Syrt kózge qalypty jaǵdaıdan aýytqymaıtyn otbasynyń ómirin tumaý derti múldem basqa arnaǵa buryp, fantastıka, sıýrrealızmmen betpe-bet qalady. Keıipker onyń qaısysynyń tús, estelik nemese shyndyq ekenin ajyratyp alýdy kórermenniń enshisine aldyrady.
Meniń bul kıno talǵamy joǵary kórermenge arnalǵan deýimniń sebebi osy.
– Jalpy, bul kıno janry jaǵynan metaforalyq fılmderge kóbirek uqsaıdy eken.
– Dáp solaı. Ondaǵy árbir kórinistiń astarynan jańa ıdeıalar týyndap jatady. Men fılmdi eki ret kórdim, ekinshi ret sońǵy kadrlarda júgirip júrgen máıitti somdaıtyn Haskıdiń shyndyqtyń absolıýtti sımvolyna aınalǵanyn túsindim.
Jalpy, kúrdeli máseleni kórsetkisi kelgen sýretker odan shyǵatyn joldy da kórsetý kerek. Tipti ashyq kórsete almasa da onyń ıdeıasy aldaǵy jańa týyndylardyń ózegine aınalýy tıis. Al shyǵarmashylyq adamdary ózi ómir súrip jatqan ortanyń atmosferasyna beı-jaı qaraı almaıdy.
– Siz jasyraq kúnińizde Janna d’Ark rólin oınaýdy armandaıtynyńyzdy aıtypsyz. Keıin onyń qyzyqsyz ekenin aıtyp, armanyńyzdan op-ońaı bas tartypsyz. Qaıyrymdylyq qoryn ashýdy da jas kezden armandadyńyz ba?
– Ras, jas kúnimde Janna d’Arkty oınaýdy armandadym. Siz ben bizdiń balalyq shaǵymyz KSRO-nyń sońǵy jyldaryna týra keldi. Sol kezeńde onyń tulǵasyna kýmır retinde qaramaǵan jastar az boldy. Onyń beınesi – qyzyqty, taǵdyrly beıne. Biraq onyń tulǵasy zaman, saıasat ózgergen saıyn jańaryp, aýysyp otyrady. Bul endi qoǵamnyń kózqarasyna da baılanysty.
Al qaıyrymdylyq týraly armandaǵan kezim esimde joq. Men bul maqsatymdy oryndaýǵa sanaly túrde kiristim. Qor arqyly keıbireýlerdiń oryndalmaı qalǵan, tipti ózimen birge ketetindeı kórinetin armanyn kózi tirisinde oryndaǵym keldi. Qaıyrymdylyq qory arqyly bárin túzetýge bolady degen kózqaras ta eskirip barady. Bizdiń zamanymyz múldem jańa zaman. Mundaı óliara kezdi tek bizdiń tolqyn ǵana bastan keshýi múmkin. Sol sebepti biz tek qana SOS problemamen ǵana aınalysamyz. Biz balalar onkologııasyna, ony emdeýge qatysty júıeni ózgerte almaımyz. Qaterli isikti bastapqy kezinde emdeıtin dárilerdi satyp alý úshin qarjy kózin izdeımiz. On bes jyl buryn jaǵdaı osyndaı edi, áli ózgergen joq.
– Balalar onkologııasy problemasymen aınalysý shyǵarmashylyǵyńyzǵa qalaı áser etedi? Sebebi bul orta kúngeıi men kóleńkesi qatar júretin orta emes pe?
– Bul máselege pessımıstik kózqaraspen qaraýǵa bolmaıdy.Tipti qaıǵyrýdyń qajeti joq. Aýyr dertti jeńip shyqqan balalardy, olardyń ata-anasynyń qýanǵan sátin kórýdiń ózi bir baqyt. Tipti o dúnıelik bolǵandary da sońǵy demi úzilgenshe ómirin saqtap qalý úshin qoldan kelgen múmkindiktiń bári jasalǵanyn bilip ketkenin sezinýdiń ózi qýanysh. Adamnyń sanasy qaıǵyny emes, qýanyshty sátterdiń saqtalyp qalǵanyn qup kóredi eken. Men tipti dertti jeńe almaı ketken balalardyń da kóńildi sátterin jıirek oılaýǵa tyrysamyn.
Men ózimdi óte baqytty adammyn dep oılaımyn. О́mirimde, dostarymnyń ortasynda, shyǵarmashylyǵymda jáne otbasymda eshkimge kerek bolmaı qalǵan sátterdi sezindirmegeni úshin taǵdyryma rızamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
