Azattyq pen elshildik murat

1993 jyly 14 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jappaı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» Zańy qabyldandy. Elbasy 1997 jyldy – «Jalpyulttyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly», 31 mamyrdy – «Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni» dep jarııalaǵany da jadymyzda. Sol 90-jyldary tarıh týraly aqparatymyz da, bolshevıktik qýǵyn-súrgindi zertteý jónindegi ádisnama men ádistememiz de endi qalyptasyp jatqan edi. Muny aıtasyz, derek qorymyzdyń da bir búıiri solǵyn tartyp turatyn. Odan beri shırek ǵasyr ótti. Azymyz kóbeıdi, kemimiz tolyqty. Sana da, parasat ta ósti. Keńestik qysylyp-qym­ty­rylý kelmeske ketti. Aǵa býyn bylaı tursyn, azattyq tusynda ómirge kelgen bala: «Bolshevızm de, sosıalızm de óz kórin ózi qazdy. Jańarý kóp nárseni oılantty. Keńes dáýirinde qosaq ortasynda jazyqsyzdan-jazyqsyz, túrli jalamen atylǵan, aıdalǵan, azaptalǵan, izdeýshisi joq beıbaq jandardy moraldyq turǵydan kim aqtaıdy? Osy qorlyqty halqymyz tilep aldy ma? Ony bizge kim, qaı júıe ákeldi?» dep ashyq suraq qoıa bastady. Týra halyq pálsapasyndaǵydaı: «Tań atpaımyn demeıdi, kún qoımaıdy; Syr shyqpaımyn demeıdi, shyn qoımaıdynyń» keri keldi.

Prezıdent Q.K.Toqaev 2020 jyly 24 qarashada «Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn tolyq aqtaý jó­nin­degi memlekettik komıssııa týraly» Jar­lyqqa qol qoıdy. Arnaıy mem­le­ket­tik komıssııa quryldy. Sol jyly 3 jeltoqsanda Memlekettik hatshy Q.E.Kósherbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken memlekettik komıssııanyń alǵash­qy otyrysynda atalǵan komıssııa qyz­me­tin uıymdastyrýdyń mindetteri, negizgi basymdyqtary, jumys jospary talqylanyp, qýǵyn-súrgindi zerttep-zerdeleýge qatysty salalyq jumys toptary aıqyndaldy. Munan keıingi respýblıkalyq jıyndarda Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa men onyń óńirlik fılıaldarynyń qyzmet jospary, ǵylymı-ádistemelik máseleler talqylandy. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan túrli toptaǵy azamattardy aqtaýǵa jumylǵan 11 jumys tobynyń is-sharalar jospary, taqyryptyq baǵdary, ǵylymı-ádistemelik tájirıbesi taldanatyn jańa formattaǵy alańdar jasaqtaldy. Ishki ister, qaýipsizdik, ádilet salalaryna qatysty ortalyq jáne jergilikti arhıvterde ǵylymı izdestirý jumystaryn júrgizýge meılinshe jaǵdaı týǵyzyldy. Mańyzdy jumysqa tartylǵan ǵalym­dar­dyń qyzmet oryndarynda negizgi jalaqysy saqtalyp, qosymsha yntalandyrý qarjy kózderi de retteldi. Eli­mizdiń ákimshilik-terrıtorııalyq bólinisine sáıkes 14 oblys ortalyǵy men respýblıkalyq dárejesi bar 3 qaladaǵy (Nur-Sultan, Almaty, Shymkent) óńirlik komıssııalar jumysy da bastalǵan memleketshil jumystardy qoǵamnyń meılinshe tolyq sezinýine oń yqpal etip otyr.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda: «Hal­qy­myz egemendiktiń qadir-qasıetin jan-júregimen sezinedi. О́ıtkeni biz azat­tyqtyń quny qandaı ekenin jaqsy bile­miz. Bostandyq jolynda talaı ba­tyr­la­rymyz qurban boldy. Qanshama qıyn kúnder basymyzdan ótti. Biraq halqymyz barlyq synaqty qaıyspaı kóterdi» degen edi. Osy «azattyqtyń quny», «bar synaqty qaıyspaı kóterý» máni tereń, maqsaty da aıqyn.

Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa men óńirlik komıssııalar Prezıdent Jarlyǵynyń tujyrym-ańsaryn, jań­ǵyr­ǵan eldiktiń jaýapkershiligin jaqsy túsinedi. Bul rette repressııa taǵylymyn zerdeleý boıynsha astana men oblystar arasyn jalǵastyryp otyrǵan ǵylymı-ádistemelik jumys tetigine toqtala ketkendi jón sanap otyrmyz.

Arnaıy qurylǵan memlekettik komıs­sııanyń qyzmetin súıemeldeý jónin­de­gi jobalyq keńse óz jumysyn talap deńgeıinde kezeń-kezeńmen atqaryp keledi. Muny Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, zańger-ǵalym, eks-senator S.A.Qasymov basqarady. Jobalyq keńse memlekettik komıssııanyń jumys toby jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵandar sanaty boıynsha óńirlik komıssııalardyń jumys toptary is-sharalaryn júıeli úılestirip otyr. Biz ǵalym retinde eki aradaǵy ǵylymı-ádistemelik, tájirıbelik pikir almasý men tujyrymdamany salalandyrýdyń tetigi – oflaın-onlaın formatyndaǵy toptyq (nemese ishki baǵyttar boıynsha) ǵylymı semınarlar ekenine kózimiz jetti. Buǵan osy jyly ótkizilgen birneshe sharany mysal etip kórsetýge bolady.

Ǵylymı semınardyń maqsaty – saıası qýǵyn-súrgin taqyrybyndaǵy ózek­ti máselelerdi ashyq, kásibı negiz­de tal­qy­laı otyryp, zertteýdiń ádisna­ma­lyq negizin, basty teorııalyq-ádistemelik erejelerdiń tájirıbedegi júıesin, izde­nis nátıjelerin saralaý, toptaý, baǵalaý, qo­ǵam tanymy men ǵylymı múdde arasyn úılestirý.

2021 jyly 29 qyrkúıekte respýb­lı­kalyq jobalyq keńse men Almaty oblysy óńirlik komıssııasy uıytqy bolǵan «Bolshevıktik-stalındik óki­met­tiń sharýalarǵa qatysty kúshtep ujym­­dastyrý, azyq-túlik daıarlatý t.b. saıası naýqandarynyń qurbandary bo­ıyn­sha materıal jınaý tájirıbesin bólisý» atty respýblıkalyq ǵylymı semınary ótti. Jıynda negizgi baıandamany UǴA qurmetti akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor marqum Talas Omarbekov jasap, óńirlik jumys tobynyń jetekshileri belsene qatysty. Osy semınarda bas baıandamashy máseleniń ǵylymı-ádisnamalyq, eldik jaýapkershilik sıpatyna aıryqsha nazar aýdaryp, jas ǵalymdar úshin saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jóninde ǵylymı ustanym boıynsha sheberlik synybyn ótkizdi desek te bolady.

6 qazanda respýblıkalyq jobalyq keńse men Jambyl oblysy óńirlik komıssııasy birlese uıymdastyrǵan «Qýǵyn-súrgin qurbandary – Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgen etnostar men arnaıy qonystanýshylarǵa qatysty materıaldar jınaý boıynsha tájirıbe almasý» atty respýblıkalyq ǵylymı semınardyń da bereri, tálimi kóp boldy. Jıynda máseleniń ǵylymı-zańdyq negizdemesine toqtalǵan Sabyr Ahmetjanuly «kúshtep kóshirilgen etnostar taǵdyry – náýbatty jyldardaǵy Qazaqstan taǵdyrynyń bir bólshegi» ekenin basa aıtyp, muny zertteýge túrli etnos ókilderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn jetkizdi. О́ńirlik komıssııa tóraǵasy, oblys ákiminiń orynbasary, saıasattanýshy-PhD Dáýlet Káribek osy baǵyttaǵy jumys tájirıbesin ortaǵa saldy. Bul oraıda tarıh ǵylymdarynyń doktory, tanymal professor Georgıı Kan, Nur-Sultan qalasy jumys tobynyń jetekshisi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Maqsat Alpysbes, Almaty qalasy jumys tobynyń jetekshisi, «Vozrojdenıe» nemister mádenı-etnostyq qoǵamdyq birlestiginiń sarapshysy, tarıh ǵylym­da­rynyń kandıdaty Iýlııa Podoprıgora, Qaraǵandy oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, E.A.Bóketov atyn­da­ǵy ýnıversıtettiń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Valerııa Kozına, t.b. ǵalymdardyń baıandamalarynda kóterilgen máseleler, usynylǵan baıyptamalar ózektiligimen erekshelendi.

Jalpy, memlekettik komıssııanyń jumys toby jáne óńirlik komıssııalardyń jumys toptary birlesip ótkizgen sharalarda ǵylymı dıskýssııa da, paıdaly kásibı keńes te qatar órilip jatady. Mysaly, 13 qazanda respýblıkalyq jobalyq keńse men Túrkistan oblysy óńirlik komıssııa­sy uıytqy bolǵan «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandary – dástúrli din ókilderi boıynsha materıaldar jınaý, tájirıbe almasý» semınaryn alaıyq. Bul taqyrypty da keıingi jyldary ǵana qozǵaýǵa múmkindik týdy. Sebebi maman qat, materıal tapshy. Endi oǵan da ǵylym men izdenis jaryǵy túse bastaǵandaı. Osyny aıtqan respýblıkalyq jobalyq keńse basshysy S.A.Qasymov dintanýshylar men tarıhshylardyń aldyna birneshe eldik mindet qoıdy. Atalǵan baǵytta baıandama jasaǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııasy jumys tobynyń múshesi, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory, tanymal dintanýshy Dosaı Kenjetaı, Batys Qazaqstan oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, Dana ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi Qazybek Quttymuratuly, A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń dosenti, aqyn, jergilikti jumys tobynyń múshesi Aqylbek Shaıahmet, Atyraý oblysy óńir­lik jumys tobynyń jetekshisi, H.Dos­muhameduly atyndaǵy ýnıver­sı­tettiń kafedra meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory О́mirbek Bekejan jáne ózge de azamattar el senimi men rýhyna arqaý bolǵan tulǵalardyń tar jol, taıǵaq keshýinen dáıek keltire otyryp, din qaıratkerlerin aqtaý men tany­maldandyrýdyń jón-jobasyn usyn­dy.

20 qazanda respýblıkalyq jobalyq keńse men Shyǵys Qazaqstan oblysy óńirlik komıssııasy alańy birlesip uıym­das­tyrǵan «1916-1930 jyldary keńes ókimetiniń jazalaýshy aksııalary jáne túrli zorlyq-zombylyq, naýqandar men asharshylyq kezinde saıası qýǵyn-súrgin zardabynan Qazaqstannan ketýge májbúr bolǵan bosqyndar boıynsha materıaldar jınaý men tájirıbe almasý» semınary da biraz jaıdyń basyn ashty. Bul rette jobalyq keńse basshysy S.A.Qasymov shektes memleketterdiń muraǵattaryn sabaqtastyqta qatar zertteýdiń mańyzyn atap ótti. Sonymen birge osy baǵdarda jańa býyn tarıhshylardyń qajettigin kásibı mamandar esine saldy. Atalǵan taqyrypta 80-jyldardan beri zertteýler júrgizip júrgen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jó­nin­degi memlekettik komıssııasy jumys to­by­­nyń múshesi, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Túlekter qa­ýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory, tarıhshy-dosent Kúlǵazıra Bal­ta­ba­eva, Túrkistan oblysy óńirlik ju­mys tobynyń jetekshisi, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sıtetiniń professory, tarıh ǵy­lym­­darynyń doktory Hazretáli Tursyn, Atyraý oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, H.Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti Kaspıı óńiriniń tarıhy, arheologııa jáne etnologııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Saıpýlla Sapanov, Soltústik Qazaqstan oblysy óńirlik jumys toby­nyń jetekshisi, Soltústik Qazaqstan mem­le­kettik ýnıversıtetiniń professory Zarqyn Taıshybaı, Nur-Sultan qalasy jumys tobynyń jetekshisi, Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvi ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy Ǵazıza Isahan, t.b. bilikti, kásibı de tájirıbeli mamandar dáleldi tujyrymdary men mándi usynystaryn múddeli qaýymǵa jetkizdi.

Osy jyly 27 qazanda respýblıkalyq jobalyq keńse men Soltústik Qazaqstan oblysy óńirlik komıssııasy birlesip ótkizgen «1939-1945 jyldary fashıstik Germanııada, Fınlıandııada jáne basqa Eýropa elderinde qamalǵan qazaqstandyq áskerı tutqyndar, sondaı-aq «Túrkistan legıonynda» ýaqytsha bolǵan qazaqs­tan­dyq áskerı tutqyndar boıynsha materıaldar jınaý, tájirıbe almasý» atty semınar jumysy da qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııa mamandaryn shıryqtyra tústi. Sebebi bul – qazirgi geosaıası aıada ótkir de shetin taqyryp. Biraq munyń ishinde muń da, qaıǵy da, ótelmegen paryz da, atqarylmaǵan shash etekten jumys ta tur. Semınarda bas baıandamany jasaǵan – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn to­lyq aqtaý jónindegi memlekettik ko­mıs­­sııasy jumys tobynyń jetekshisi, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Dúnıejúzi tarıhy bóliminiń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Gúljaýhar Kókebaeva. Sondaı-aq osy jıynda Atyraý oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, H.Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti «Máńgilik el» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, qaýymdastyrylǵan professor Aqqalı Ahmet, Almaty qalasy ju­mys tobynyń jetekshisi, Ishki ister mı­nıstrligi M.Esbolatov atyndaǵy aka­de­mııanyń professory, tarıh ǵy­lym­darynyń kandıdaty Talǵatbek Qultaev, Túrkistan oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, oblystyq qo­ǵamdyq-saıası tarıh memlekettik arhı­viniń bas qor saqtaýshysy Elena Tımofeeva, Nur-Sultan qalasy jumys toby­nyń jetekshisi, Tuńǵysh Prezıdent-Elba­sy atyndaǵy Ulttyq qorǵanys ýnı­ver­­sıtetiniń professory Asqar Maqypov, t.b. mamandar tyń oı-pikirleri men usynystaryn ortaǵa saldy.

5 qarashada respýblıkalyq jobalyq keńse alańy men Aqtóbe oblysy óńirlik komıssııasy birlesip uıymdastyrǵan «Qazaqstannyń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin jeke (nemese toptasyp) kúresken adamdarǵa, qoǵamdyq jáne saıa­sı uıymdarǵa, sondaı-aq qyz­met­te, ǵylymda, mádenıette jáne basqa da sa­la­larda azattyq ıdeıasy úshin memle­ket­tik qýdalaýǵa jáne qýǵyn-súrginge ushy­raǵan adamdarǵa qatysty materıal­dar jınaý, tájirıbe almasý» atty semınardyń da máni erekshe. Munda jobalyq keńse basshysy S.A.Qasymov qoǵamnyń bar salasyn qamtıtyn tarıhı ádilettikti ornyqtyrý qaǵıdatynyń el Táýelsizdiginiń asyl arqaýy ekenin jáne buǵan barsha múddeli zııalynyń, ǵalymnyń qatysýǵa múmkindigi baryn jetkizdi. Atyraý oblysy óńirlik jumys tobynyń jetekshisi, H.Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti Qazaqstan halqy Assambleıasy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Janna Qydyralına, Soltústik Qazaqstan oblysy óńirlik jumys toby­nyń jetekshisi, oblystyq arhıv basshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Sáýle Málikova, Shymkent qalasy jumys tobynyń jetekshisi, Oń­tús­tik Qazaqstan memlekettik pedago­gı­kalyq ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Barshagúl Isabek, Nur-Sultan qalasy jumys tobynyń jetekshisi, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetiniń professory, tarıh ǵylym­darynyń kandıdaty, professor Kúlpásh Ilııasova, t.b. ǵalymdar ǵylymı-ádis­te­me­lik, zertteý-tájirıbelik oı-pa­ıy­myn baıandady.

Sonymen, qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý komıssııasy jumysy boıynsha astana men óńir ǵalymdary arasyndaǵy sabaqtastyq pen pikirlestik, jan-jaqty tájirıbe almasý – ortaq memlekettik isti júzege asyrýǵa ıgi yqpal etip otyr. «Kóz – qorqaq, qol – batyr» degendeı, basynda «bul qalaı bolady eken?» dep ımene kirisken ǵalymdar, arhıvshi mamandar, zańgerler Táýelsizdiktiń rýhymen jańa kásibı sapaǵa kóterilgenin baıqap júrmiz. Azattyq pen elshildik murat osylaı salalanyp, qoǵamnyń negizgi ózegi men jaýapkershiligine aınalatynyna se­nim­di­miz.

Dıhan QAMZABEKULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory, akademık