Bel-belester

Almatyda turatyn Jansha Janasov aqsaqalmen úıine ádeıilep baryp suhbattasýdyń oraıy keldi. Toqsannyń toryna túspeı, álde de tuǵyrynda turǵan ardager boıyn tik ustaıdy. Aqquba júziniń sál kónergen ájimdi ajary, qarshyǵa kózdiń baısal qabaǵy baıyptaǵanǵa kómbeli syrdy da, saqtalǵan syndy da ańǵartyp baqqandaı. Mundaı adamdardy «súıegi asyl» desek kerek. Sóılese kele aǵanyń súıegi ǵana emes, tilegi, jan-júregi, ómir boıǵy maqsat-muraty da asyl bolǵanyn shama-sharqymyzsha shamalaǵandaımyz. Aldyn ala alǵan aqpa­ra­tymyzǵa qaraǵanda bul aqsaqal Reıhstagqa tý tikken batyrymyz Raqymjan Qoshqarbaevpen maıdanda birge bolypty. Odan keıingi beıbit ýaqytta metallýrgııa, munaı-gaz, hımııa salasyndaǵy iri qurylystardy júrgizgen, óndiriske jańa tehnıka men tehnologııalardy engizýdiń alǵy shebinde bolǵan óz zamanynyń jańashyl tulǵasy, úlken laýa­zymdy qyzmetter atqarǵan qaı­ratker uıymdastyrýshy. So­ǵan qaramastan, qart qyrannyń júzinen tıtteı de maqtan taby bilinbeıdi, bolǵandy bolǵandaı ǵana aıtyp, artyq qospaı, shynaıy sóıleıdi. Aldyńǵy tolqyn aǵalarǵa aıryqsha tán qasıet osyndaı shynaıylyq qoı deımin. Sóıtip, jaqyn tanysa, jitirek úńile kele Jansha Janasulynyń júrip ótken ómir jolyn keıingige ǵıbrat, urpaqqa ónege bolarlyq ózinshe bir baıandylyq belesteri dep baǵamdap edik. Keıipkerimiz ataqty ǵalym Qanysh Sátbaevtyń qaırat-jigeriniń arqasynda kóterilip jatqan Qarsaqpaıdyń janynda, Balajezdi degen jerde dúnıege kelipti. Qarsaqpaıdaǵy qarbalas tirshilik, zaýyt, kóshe men mektepte orys jumysshylarynyń balalarymen de birge oınap ósýi jas Janshanyń oı-óresine, eti tiriligine yqpal etipti. «On segizde soldatpyn, Volhovta kelemin», dep Syrbaı aqyn jyrlaǵandaı, bul urpaqtyń mańdaıyna on segizinde ot keshý jazylypty. Jansha da osy jazmyshynan qur qalmady. 1942 jyly Kókshetaýda jasaqtalyp jatqan polk sapyna kelip qosyldy. Keıin Raqymjan Qoshqarbaevpen tanysyp, dám-tuzy aralasqan dostardyń juby ómir boıy jazylmady. Maıdanǵa kirmes buryn Bishkektegi áskerı ýchılıshege iriktelip, odan kishi leıtenant ataǵyn alyp shyqqan-dy. Birinshi Belorýs maıdanynda, Varshava baǵytynda aýyr urystardy bastan ótkerdi. Jaý ordasyna 30 shaqyrym qalǵanda Alt-Oderde jaralandy. Oq denesin tesip ótken eken. Osy kún, 1945 jyldyń 17 sáýiri áli esinde. Qyryq shaqty jaýyngerdiń taǵ­dyryna jaýapty vzvod koman­dıri, leıtenant Janasov keremet erlik jasady, áıtti-búıtti degen jyltyraq arzan sózderdiń jeteginde ketpeıik. Alaıda, sol bir soıqan soǵys kezinde «Birin­shi dárejeli Otan soǵysy», «Qy­zyl Juldyz» ordenderimen, «Varshavany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» me­dal­darymen marapattalýy jaıdan-jaı emes bolar. Sonymen birge, Joǵarǵy Bas qolbasshy Stalınniń úsh birdeı Alǵys hatyn alypty. Desek te, Jan­­sha aǵanyń ózi soǵysqa qatys­qanyn maqtan kóretin, sonda erlik, qaırat jasaǵanyn aıtyń­qyraıtyn aqsaqaldardy onsha quptaı qoımaıdy. «Soǵys degen qasiret pen qaıǵy ǵoı. Qurban bolǵan jastyq ómir. Qansha azamattar qyrshyn ketti, qaıtpaı qaldy. Aýyldan kelip júrip-turýǵa da úırenbegen, myltyqty ustap ta kórmegen, atýǵa ıkemdelmegen qansha qazaq jastary bosqa qyryldy. Eki balasyn soǵysqa attandyrǵan meniń sheshem, eńgezerdeı qazaq áıeli jylaı-jylaı búkireıip shógip qalypty», deıdi. Ananyń kóz jasyna ıdi me, aǵaıyndy Jáńgir men Jansha surapyldan aman oraldy. Sol amandyqtyń arqasynda tynymsyz tyrbanyp keshki mektepte oqyp attestat aldy. 1958 jyly Qaraǵandy taý-ken ınstıtýtynyń elektromehanıkalyq fakýltetin bitirip, sırek salanyń joǵary bilimdi mamany bolyp shyqty. Sol kezdegi rektor akademık Ábilqas Saǵynovtyń aqylgóı dáristeri áli kúnge esinde. Ol kezde Qazaqstan ekonomı­kasynyń tiregi sanalatyn taý-ken óndirisinde qol jumysy basym edi. Negizgi quraldar qaıla, kúrek, burǵy bolatyn. Rýda vagonetkamen shyǵarylatyn. Shetelden ákelingen jańa tehnıka 50-60-jyldardyń toǵysynda kire bastady. Q.Sát­baev atyndaǵy Jezqazǵan metallýrgııa kom­bınatynyń quıý-mehanıkalyq zaýytynda eń­bek jolyn bastaǵan ınjener Janasovtyń enshisine osy jańa­shyldyqty óndiriske engizý bu­ıyrypty. Ol osy jyldarda sheteldik «Djoı», «Katerpıller», «Klaımaks» fırmalarynan ákelingen ózdiginen júretin, rýda tıeıtin, burǵylaıtyn jo­ǵary ónimdi ımporttyq tehnıkany ıgerýdiń tizginin ustady. Álbette, jańa tehnıkany jez­qazǵandyq shahterlerdiń birden ıgerýi ońaıǵa túsken joq. Ony qoldanýdyń kóptegen tamasha sheshimderin Jansha Janasov taý­yp, iske qosyp otyrdy. Kelgen tehnıka áýeli jáshikterden shy­ǵarylyp, qurastyrylady. Odan soń qaıta bólshektelip, jer astyndaǵy – shahtaǵa túsi­riledi. Sol arada qaıtadan quras­tyrylyp júrgiziledi. Janasov jasampazdyǵy osy qıyn da kúrdeli iste tanyldy. Osyndaı besaspap ta jaýapty mamannyń kóp uzamaı quıý-mehanıkalyq zaýytynyń dırektory bolyp taǵaıyndalýyn kenshiler qaýymy qup kórgeni de ras-tyn. Jańa tehnıka men tehnologııany engizýdegi abyroıly jumysy úkimet tarapynan «Eńbektegi erligi úshin» medalimen atalyp ótildi. Alpysynshy jyldardaǵy Jezqazǵan Jansha aǵanyń jan-júregine sonshalyqty qym­bat. Oılasa-aq oı kózine ottaı basylady. Alǵashqy qazaq ın­je­nerleriniń juldyzdy shoǵyry osynda eńbek etip, óndiristi qaıta jaraqtaýǵa úles qosty. Kúlli qazaqqa maǵlum Shahmardan Esenov, Kákimbek Salyqov, rýdnık dırektory, keıinnen Balqash mys qorytý kombınatynyń dırektory dárejesine kóterilgen Dalabaı Eshpanov, Máskeýde Dinmuhamed Qonaevpen birge oqy­ǵan rýdnık dırektory, ke­ı­­­innen respýblıka tústi metal­lýrgııa mınıstriniń birinshi oryn­basarlyǵyna joǵarylaǵan Muhıt Bópejanov. Osy shoǵyrdyń ishinde Janshanyń ózi de, onyń týǵan aǵasy, Jezqazǵan qalalyq keńesiniń tóraǵasy Jáńgir Ja­nasov ta jarqyrap júrgenin aıtqan lázim. Osyndaı azamattar Jezqazǵannyń ómirin kórkeıtti, oqyǵan kelinshekterimen birge ta­masha turmystyq mádenıet ákeldi. Jastar solardaı bolýǵa uqsap baqty. Tulǵalanyp ósip kele jatqan iri uıymdastyrýshy, óndiris sardaryn joǵary jaqtan baıqamaı qalmady. 1966 jyly Odaqtyq Tústi metallýrgııa mınıstrliginiń buıryǵy boıynsha J.Janasov Almatydaǵy «Kaz­svetmetremont» tresiniń bas ınjeneri bolyp aýys­tyryldy. Bul mekeme qaraýynda 7 myńǵa jýyq adam jumys isteıtin. Búkil Qazaqstandaǵy tús­ti metallýrgııa salasynyń barlyq kenishteri, zaýyttary men fabrıkalaryndaǵy tehnıkany jańartyp, eskisin jóndep, jańasyn júrgizý, jańa tehnologııa­lardy iske qosý min­detin osylar arqalady. Ál­bette, osy oraıdaǵy negizgi bas­shylyq tizginin bas ınjener bekem ustady. О́skemen qorǵasyn-myrysh kombınatynyń bas ınjeneri Saýyq Tákejanov, Zyrıan taý-ken kombınatynyń dırektory, Sosıalıstik Eńbek Eri Nábı Jaqsybaev sııaqty qarym-qajyry mol basshylarmen jumys barysynda bilisip, ónege aldy, tájirıbesin molaıta tústi. Osy tustaǵy eńbegi úshin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet Gramotasyn enshiledi. Osynda jınaqtalǵan tá­jirıbe odan keıingi kezeńde «Kazmehanomontaj», «Kaz­hım­montaj», «Kazmedstroı» tresterinde tizgin ustap, kúrdeli qurylys salasyn kótergen jyldarda kádege asty. J.Janasov basqarǵan osynaý trester Qa­zaqstannyń aýyr ındýstrııa kásiporyndarynda, ásirese, qara jáne tústi metallýrgııa, munaı-hımııa salasy nysandarynyń qurylysynda jańa tehnolo­gııalyq jabdyqtardyń ornatylýy men qurastyrylýyn bilgirlikpen júzege asyrdy. Iá, keń-baıtaq Qazaqstandy sharlaǵan qıly joldar. Esten ketpes jyldar. Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń 4-shi tolaǵaı domnasy men 2-shi ag­lomerasııalyq fabrıkasyn salýǵa qaraýyndaǵy úsh basqarma, myń adam qatarynan qatysqan edi. Sol kezderde Temirtaýda partııalyq qyzmette júrgen Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen de jumys babynda jıirek kezdesýdiń sáti túsip, ol kisi qurylystyń ekpindi ári nátıjeli júrgizilýine úlken yqpalyn tıgizgen bolatyn. Istelgen basqa da jumystar neshe san. Shymkenttegi munaı óńdeý zaýytyn salý bastan-aıaq Jansha Janasulynyń qolynan ótti. Atyraý men Pavlodardaǵy munaı óńdeý zaýyttarynyń rekonstrýksııasyn, basqa da kóp jumystaryn atqaryp berdi. Bul órt pen jarylys qaýpi joǵary, erekshe jumystar bolatyn. Jumys tehnıkalyq jaǵynan senimdi, talapqa saı bolýy kerek-tin. Sol údeden tabyldy. Buǵan qosa, osy ýaqytta Qazaqstanda hımııa ónerkásibin órkendetýge bet burǵanda Jambyl jáne Shymkent fosfor zaýyttaryn Janasov basqarǵan trest salyp shyqty. Odan ári Jezqazǵandaǵy №3 ken baıytý fabrıkasy, mys qorytý zaýytynyń ekinshi kezegi de Janasovtyń perzentteri. Onyń basshylyǵyndaǵy ujymdardyń qoltańbasy «Medeý» muz aıdy­nynda, Almatydaǵy záýlim «Qazaqstan» qonaq úıinde, Res­pýblıka alańyndaǵy ǵıma­rattar kesheninde aıshyqtalyp qaldy. Medeý shatqalyndaǵy selge qarsy negizgi gıdrotehnıkalyq jumystardy da oıdaǵydaı atqaryp, apattyń aldyn alǵan Janasovtyń jigitteri edi. Sol abyroıly jumystary úshin «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen marapattaldy. «Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy» ataǵyn aldy. Qazirde Jansha Janasuly qazynaly qarttarymyzdyń biri, úlken áýlettiń tereń tamyrly báıteregindeı atasy. Egemen eli­niń ıgilikterine qýanady. In­tegrasııaǵa, jańa tehnıka men tehnologııaǵa betburys jasalyp jatqanyn qup kóredi. Marqum dosy Raqymjan Qoshqarbaevtyń Halyq Qaharmany ataǵyn otbasyna tapsyrý rásimi kezinde Elbasymen taǵy da júzdesken bolatyn. Jetpis jylǵa jýyq birge ómir keship kele jatqan Hadısha apaı ekeýin baıandy baqyt nury, qaýym qurmeti, urpaq mahabbaty aıalaıdy. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.