Kezeń-kezeńmen
júrgizilgen keleli is
Shyntýaıtyna kelgende, bul Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtyń teń múshesi retinde, quqyqtyq júıemizdi qalyptastyrý men izgilendirý kezeńindegi óte ózekti jáne mańyzdy qadamy bolyp sanalady. Bul baǵytta Elbasy 2003 jyldyń 17 jeltoqsanynda qol qoıǵan ólim jazasyna merzimsiz moratorıı engizý týraly Jarlyqtyń da alar orny erekshe.
2019 jyly 7 qarashada Jenevada ótken BUU-nyń Adam quqyǵy keńesinde Qazaqstan bıliginiń adam quqyǵy ahýalyna baılanysty esebi tyńdaldy. Qazaqstandyq delegasııany bastap barǵan Ádilet mınıstri Marat Beketaev elimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda alǵan mindettemelerin oryndaýǵa qatysty baıandama jasaǵan. Qazaqstan esebin tyńdaǵan keıbir memleket saılaý zańnamasyn jetildirýge, azaptaý faktilerin tolyq zertteýge, beıbit jınalý quqyǵyn shektemeýge qatysty birneshe usynys-keńesterin bildirgen edi. Osy keńesterdiń eń basynda ólim jazasynan bas tartý turdy.
Halyqaralyq quqyq qorǵaýshylar Qazaqstandy ólim jazasynan múlde bas tartýǵa budan buryn da shaqyryp kelgen bolatyn. Osydan keıin 2019 jyldyń jeltoqsanynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Syrtqy ister mınıstrligine azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń Ekinshi Fakýltatıvtik hattamasyna qosylý rásimin bastaýdy tapsyrdy. Al 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qylmystyq zańnyń normalaryn Hattamamen úılestirýdi júktedi. Eki aıdan soń Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda el Prezıdenti Qazaqstanda ólim jazasy tolyǵymen joıylýǵa tıis ekenin málimdedi.
Memleket basshysy 2021 jyldyń 29 jeltoqsanynda qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ólim jazasyn joıý máselesi boıynsha ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zańdy qabyldaýdaǵy basty maqsat ta osy – ólim jazasyn joıýdy kózdeıtin qabyldanǵan halyqaralyq quqyqtyq mindettemelerge sáıkes ulttyq zańnamany úılestirý. Al mundaı halyqaralyq qujat – Qazaqstan 2021 jylǵy 2 qańtarda ratıfıkasııalaǵan, ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige tirkelgen Ekinshi Fakýltatıvtik Hattama. Bul – ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan mańyzdy aktilerdiń biri.
Bir eskerte ketetin jaıt, halyqaralyq hattama ólim jazasyn joıý úshin qajetti sharalar qabyldaýǵa mindetteıdi, biraq eskertý jasalǵan jaǵdaıda qoldanýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan osyny paıdalanyp, ratıfıkasııalaý kezinde tıisti eskertý arqyly qabyldady.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary ólim jazasy 26 asa aýyr qylmys úshin taǵaıyndalatyn. Bul jaza 1997 jylǵy Qylmystyq kodekstiń 18 babynda ǵana qaldy. Al 2014 jyly Qylmystyq kodekstiń 17 babynda saqtalǵan. Barlyq sanksııaǵa balama retinde ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.
Alaıda qoǵamda ólim jazasyn jaqtaıtyndar da, qoldamaıtyndar da bar. Basqa-basqa sábılerdiń kóz jasyna qalǵan pedofılderge qatysty sóz bolǵanda jurttyń pikiri ekige jarylady. «Azǵyndarǵa jaza bireý ǵana bolý kerek. Ol – ólim jazasy. Ádildiktiń erejesi osy ǵana» degendi áleýmettik jeliden talaı ret oqyp júrmiz. Tipti demokratııalyq eldiń tóresi sanalatyn AQSh-tyń 28 shtatynda ólim jazasy áli kúnge deıin bar. Álemde damyǵan el tizimine ense de osynaý qatal jazadan túbegeıli bas tartpaǵan memleketterdiń qatarynda Sıngapýr men Japonııany keziktirýge bolady.
Árıne, zańǵa ádiletti, ádiletsiz degen anyqtama bere almaımyz. Sebebi zań – norma, qalyp. Alaıda zańdy izgilendiremiz dep ulttyq quqyǵymyzdy joǵaltyp almaımyz ba? Quqyqtyq qoǵam qurý jolynda ólim jazasynan bas tartý neni bildiredi? О́lim jazasyn joıýdy kózdeıtin zańǵa baılanysty kóptiń kókeıinde júrgen osy suraqtardy birneshe sarapshy mamanǵa qoıyp kórgen edik.
«Gýmanızmge jol ashqan mańyzdy qadam»
Bas prokýrordyń aǵa kómekshisi – Bas prokýrordyń Parlamenttegi ókili Meırambaı Kemalov: «Elimiz ólim jazasyn joıý arqyly óziniń eń basty baılyǵy – adam, joǵary qundylyǵy – onyń ómiri ekenin taǵy bir ret dáleldep berdi», deıdi. Onyń aıtýynsha, elimiz Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasy men Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige qosyla kelip, ózine alǵan mindettemelerdiń júgin kóterip otyr. Sol arqyly – adamzat qalyptastyrǵan gýmanızm ıdeıalarynyń elimizde ári qaraı órkendep, óristeýine jol ashty.
«Tarıhqa úńilsek, qazaqtyń dástúrli quqyǵyn zerdelesek, bıler sotynyń tájirıbesine toqtalsaq, eshqashan ólim jazasyn ádildikti ornatýshy eń ústem qaǵıdat retinde qaralmaǵanyn kóremiz. Qazaqta Áıteke bıden qalǵan mynadaı ulaǵatty sóz bar. «О́mir ózgeniki, ólim ǵana ózimdiki» deıdi. О́lim jazasy sırek bolatyn. Onda da tek búkil halyq jınalǵan quryltaıda bekitiletin. Ony tarıhı muralar da kórsetip otyr. Akademık-zańger Salyq Zımanov mura retinde ázirlep, keıingi urpaqqa qaldyryp ketken bıler soty týraly 10 tomdyqty, ózge muraǵattardy qaraı otyryp, kisi óltirý qun arqyly ótelip otyrǵanyna kóz jetkizemiz. Ol týraly Shoqan Ýálıhanov ta óziniń sot reformasy týraly jazbalarynda kórsetedi. Keshegi kúnge kelsek, buryn ólim jazasy birqatar qylmys úshin, sonyń ishinde qasaqana adam óltirý úshin boldy. Ol kezde qasaqana adam óltirý qazirgiden úsh ese kóp edi. Jylyna orta eseppen 2,5-3 myń qasaqana kisi óltirý qylmysy tirkeletin. Sońǵy jyldary bul san 700-800-den aspaıdy. Bul degenimiz – ólim jazasynyń qoǵamda qylmystylyqty ustap turý faktory, onyń órship ketýine jol bermeý quraly retindegi qaraý orynsyz ekenin dáleldeıdi», deıdi Bas prokýrordyń aǵa kómekshisi.
«Bul – zańdy qubylys»
«Qazaqstannyń ólim jazasynan bas tartýyn izgilikke jasalǵan naqty qadam ári zańdy qubylys dep qabyldaýymyz qajet», deıdi «Adam quqyǵyna arnalǵan hartııa» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Jemis Turmaǵambetova. «О́zderińizge belgili, budan buryn elimiz ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige tirkelgen Ekinshi Fakýltatıvtik hattamaǵa qol qoıǵan bolatyn. Osyǵan oraı tıisti qujattyń qabyldanýy – zańdylyq. Qylmystyq kodekste 17 qylmys quramy boıynsha qoldanylatyn ólim jazasyna balama retinde ómirlik bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn qoldaný usynylǵan. Qazaqstan 2003 jyldyń jeltoqsan aıynda ólim jazasy týraly úkimderdi oryndaýǵa moratorıı jarııalaǵannan beri bul jaza túri elimizde múlde qoldanylǵan emes. Jalpy, tarıhqa kóz salsańyzdar, qazaq halqynda ólim jazasy bolmaǵan. Qazaqtyń baıyrǵy ǵuryptyq zańy «Jeti jarǵyda» memleket ishindegi búlikshiler men satqyndar ǵana ólim jazasyna kesilgen. Al ólgen adam úshin jazalaýdyń eń kóp qoldanǵan túri – qun tóleý», deıdi ol. Qoǵamda «О́lim jazasyna kesilgen adamdy ómir boıy túzeý mekemesinde ustaý memleketke artyq shyǵyn emes pe?» degen de pikirler aıtylyp jatatyny belgili. Osy saýaldy J.Turmaǵambetovaǵa qoıǵan kezde ol: «Adam ómirin eshqandaı da materıaldyq qundylyqpen esepteýge bolmaıdy. Sebebi ómirdiń ózi qunsyz, ol – adamnyń eń qymbat dúnıesi. Shyny kerek, ólim jazasyna qatysty qazirgi qoǵamnyń kózqarasy men oı-pikirlerin estigende keıde ózim de tańǵalamyn. Qıt etse, «atý kerek», «óltirý kerek» dep jabyla ketedi. Bul durys emes! Halqymyzdyń ádet-ǵurpy men dástúrin negizge alǵan zańdar júıesinde de adamnyń basty qundylyǵy – ómirine úlken qurmetpen qaraǵan. Sondyqtan dala zańynyń osy ádil sheshimderin de esten shyǵarmaǵanymyz jón», dedi.
О́lim jazasy – adamgershilikke jat
Al Qazaqstandaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil Elvıra Ázimova: «О́lim jazasyn alyp tastaý – Qazaqstannyń qylmystyq saıasatty izgilendirýge baǵyttalǵan mańyzdy qadamy. Halyqaralyq qujattarda ólim jazasy jazanyń óte qatal, adamgershilikke jatpaıtyn eń jat túri dep tanylady. Bul rette ólim jazasyn taǵaıyndaý kezinde sot qatelerin jasaý táýekelderi bar ekenin de joqqa shyǵara almaımyz. Sondaı-aq joǵary jazany saqtaý qylmystyń tómendeýine áser etpeıtinin dáleldeıtin derekter bar. О́lim jazasyn saqtaý nemese joıý máselesi árqashan qoǵamda qarama-qaıshy pikirler týdyratyny da barshaǵa belgili. О́ıtkeni kóp adam ólim jazasyn asa aýyr qylmystarǵa eń qolaıly jaýap dep sanaıdy. Sonymen qatar adamdy memleket atynan ómirden aıyrý adam quqyqtaryn qorǵaý máselesi turǵysynan tıimdi bolyp tabylmaıdy», deıdi E.Ázimova.
Ombýdsmen óz oıyn odan ári bylaı órbitti: «Jeti jarǵyda» ólim jazasy neǵurlym aýyr qylmystar úshin jaza retinde qoldanylǵan. Biraq bul jaza sırek iske asyrylatyn. Bıler ólim jazasyn qoldanýdyń árbir jaǵdaıy jańa qylmysqa, barymtaǵa, ózin-ózi aıyptaýǵa jáne basqa da erikti áreketterge sebep bolýy múmkin degen naqty túsinikke ıe boldy, sondyqtan tatýlastyrý rásimderin jáne ómirden aıyrýmen baılanysty emes basqa da jazalaý sharalaryn qoldanýǵa basymdyq berildi», deıdi ol.
TÚIIN. Qazaqstanda ólim jazasy týraly úkim sońǵy ret 2016 jyly shyǵarylǵan. Almaty qalasynda polısııa bólimi men UQK departamentine qarýly shabýyl jasap, on adamdy óltirgen R.Kúlekbaevty qalalyq sot ólim jazasyna kesken edi. Alaıda ólim jazasyn qoldanýǵa moratorıı jarııalanǵandyqtan, úkim ózgerip, qylmysker ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyryldy. Osynyń ózi elimiz úshin adamnyń ómir súrý quqyǵy – qoǵamnyń negizgi qundylyǵy ekendigin aıǵaqtaıdy.
