Tarıh • 31 Jeltoqsan, 2021

Altynsarınniń qoljazbasy

78 ret kórsetildi

Asa kórnekti aǵartýshy, jańashyl pedagog, jazýshy, etnograf, folklorshy, qoǵam qaıratkeri Ybyraı Altynsarın «Qazaqtarǵa orys tilin úıretýdiń bastaýysh quraly» (Nachalnoe obýchenıe kırgız rýsskomý ıazyký) atty oqýlyq jazýdy qolǵa alǵanymen, onysyn aıaqtaı almaı ózi ómirden ótkeni belgili. Aǵartýshynyń 23 bet qoljazbasy qazir Alma­tydaǵy Ulttyq kitaphananyń qoljazbalar qorynda saq­taýly tur.

Atalǵan qoljazba Y.Al­tyn­­sarın qaıtys bolǵan soń 1889 jyly Torǵaı oblysy mek­tepteriniń ınspektory A.V.Va­sılevtiń qo­lyna túsip, jarty ǵasyr osy adam­nyń qo­lynda saqtalǵan eken. Keıin A.V.Va­sılev qoljazbanyń alǵash­qy betine «Ýnıkým. Tor­ǵ­aı oblysy mektepteriniń ıns­­pek­tory marqum Ybyraı Altyn­­sarınyń qazaq tilindegi qol­jazbasy 1-23 bet. Ǵylymı eńbek «Nachalnoe obýchenıe kırgız rýsskomý ıazyký» atty alǵashqy shyǵarmasynyń 2-shi basylymyna daıyndalǵan. 1890 jyldan bastap A.V.Vasılevtiń qolynda... Qoljazba Torǵaı oblysy mektepteriniń ınspektory Ybyraı Altynsarınniń óz qolymen jazylǵan. Qaıtys bolýyna baılanysty aıaqtalmaı qalǵan» dep orys tilinde (sýrette) tarıhı jazba tańbalapty.

Bul qoljazbaǵa 1998 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazaq tili» atty ensıklopedııalyq eń­bektiń 509-betinde ǵylymı tú­sinik berilip, taldaý jasalǵan eken. Osynda aıtylǵan tujy­rymǵa súıen­sek, bul jádiger ult rýha­nııaty tarıhynda tuńǵysh ret orys gra­fıkasy negizinde qazaq tilinde jazylǵan. Ekinshiden, qol­jazba orys grammatıkasy erejelerine saı kırıllısa árip­terimen transkrı­psııalanyp, suraq­tardyń, sóı­lemderdiń, jat­tyǵýlardyń orys jáne qazaq tilin­de sózdigi berilgen.

Oqýlyq jeti bólimge jik­telgen: 1) Nárselerdiń attary (zat esim). Imıa sýshestvıtelnoe.

2) Zat-maqulyqtyń qasıetiniń attary (syn esim). Imıa prılagatelnoe. 3) Esep attary (san esim). Imıa chıslıtelnoe. 4) Mestoımenıe degen sózdiń bólimi (esimdik). 5) Aqyry ózgerilmeıtin sózder (ústeý, demeý). Narechıe ı soıýz. 6) Predlog degen sózdiń bólimi (jalǵaý). 7) Glagol degen sózdiń bóligi (etistik).

 Oqýlyqtyń alǵy sózinde quraldy qalaı qoldaný jóninde ádistemelik nusqaý keltirilip, grammatıkalyq erejelerdi be­rýde arnaıy ádistemelik maq­sat kózdelgeni baıqalady. Oqý­lyqtyń maqsaty – orys sózin qazaq balasyna úırenýdiń jolyn negizdeýge umtylyp, orys tilindegi «on» degen esimdiktiń qazaqshasy «ol» ekenin bilgennen keıin baryp, «ona», «ee», «ego», «o nem» bolyp keletin gramma­tıkalyq formalaryn usynady.

 Sondaı-aq bul eńbekte orys tili men qazaq tili grammatıka­syn salystyra oqytý joly qaras­tyrylǵan. Mysaly, orys tilinde is-qımyldyń baǵyty dy­bystalýy jýyqtas sózdermen berilse, qazaq tilinde dybysta­lýy múldem bólek sózder arqy­ly beriletinin, bildiretinin kel­ti­redi: vyhodıt –shyǵýǵa, vhodıt – kirýge, prohodıt – ótýge t.b.

Bul oqý quraly sol kezeń úshin de tipti qazirgi talap tur­ǵysynan da qundy lıngvıs­tıkalyq-ádistemelik eńbek bo­lyp tabylady. Sonymen birge eki tildiń grammatıkasy úıles­tire oqytý máselesi de alǵash ret qolǵa alynyp, orys sózin durys jazýǵa úıretý, til us­tartý máseleleri kóteriledi. Al­tyn­sarınniń oqý quraly jaıly mamandar «til úırenýdiń lıngvıstıkalyq, paradıgmalyq, leksıkalyq, semantıkalyq ne­gizderin tuńǵysh ret júıeleýge tyrysqan týyndy» degen baǵa berip otyr.

Sońǵy jańalyqtar

Elordada Ulttyq Onim kórmesi ashyldy

Elorda • Búgin, 16:52

Dollar 425 teńgeni qurady

Qarjy • Búgin, 16:33

Aqtóbede jol apatynan eki adam qaza tapty

Aımaqtar • Búgin, 13:35

Uqsas jańalyqtar