Baýyrjan Qaptaǵaı: Shoý men teatr – eki bólek dúnıe

– Baýyrjan Esqojauly, M.Áýe­zov atyndaǵy drama teatrdyń beldi akteri retinde sahnadan túspeı ke­le jatqanyńyzǵa qyryq jyldan asyp barady. Sońǵy jyldary kı­no­dan da jıi baıqap júrmiz. Akter­lik kásibińizge erekshe yqpal etken teatr tulǵasy retinde kimderdi atar edi­ńiz?

– Biz, akterler, keı shaqta «anaý me­niń ustazym», «mynaý me­niń muǵalimim» dep óz-ózimizden bólinip shyǵa kelemiz. Sóıtip qazaq óneriniń kógindegi jul­dyzdardyń jaryǵymen boıymyzdy jylytyp, óz qabilet-qarymymyzǵa qalqan etkimiz keledi. Hadısha Bókeeva, Sholpan Jandarbekova, Nurmuhan Jantórın, Rabıǵa Muqaevanyń shákir­timiz degende, bir jaǵy, sol kisilerdiń talanty men tálimin óz boıymyzǵa ól­shegimiz kelgeni me eken? Al sol tá­limgerlerimiz ómir súrgen kezeńde «teatr-romantızm», «teatr-realızm» degen boldy. Bólinýdiń qajeti joq, osy korıfeılerdiń bári de bir teatr júıe­sinen ilim jınap, bir mekteptiń taǵylymymen qalyptasqan óner qaı­ratkerleri. Árqaısysy bir-bir Ala­taý, al osy alyptardyń báriniń basynda, árıne, Asqar Toqpanov aǵamyz tur. Asqar aǵa meniń de ustazym.

– Ǵasyrlyq mereıtoıyna qa­dam basyp kele jatqan teatrdyń aýqym­dy tarıhynyń kýágerisiz, bú­gingi teat­r qandaı baǵytta damyp keledi dep oılaısyz?

– «Myqty akterler búginde kóp shyǵyp jatyr», «burynǵy ártistiń bári pafos, jasandy oınaıtyn edi», dep kesheginiń bárin tárk etip, ónerdiń tarıhyn ózinen bastaǵysy keletin áń­gimeni ara-tura qulaǵymyz shalyp qalady. Teatrdyń máselesi – aýqym­dy másele. Búgin jarııalanǵan ja­ńa­lyq erteńge jetpeı eskirip, býyr­qanǵan almaǵaıyp ýaqytta ónerdiń de baǵytyn belgileýi ońaı emes. Teatr bir qaraǵanda «turmystyq realızm» baǵytynda jumys istep jatqan sııaqty áser beredi. Biraq teatrymyzdyń sah­nasynda ulttyq dramatýrgııa, batys klassıkasy, komedııa, tragedııa, bar­lyq janr, alýan taqyryp tutas qam­tylady. «Realızm bolýy kerek, bári de ómirdegideı shynaıy bolýy kerek» dep siz ekeýmiz sóılesip otyrǵandaı áńgimelesetin bolsaq, onda teatr teatr bolýdan qalady. Teatrdyń óz zańy bar. Ras, búgingi teatr tez oılap, tez sheshim qabyldap, tez áreket jasaýdy qajet etedi. Baıaǵydaı etek-jeńi jaıylǵan keń zaman kelmeske ketti, kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerip jatqan ómirdiń aǵynyna teatr da shapanyn jańalap kıip, ilesip otyrýy kerek.

О́ner, teatr tóńiregindegi kemshilik pen keleńsizdikti ýytty tilimen ót­kir syn sadaǵyna alýdan sharshamaı ótken orystyń ataqty akteri Valen­tın Gafttyń: «Ajal túk te qorqy­nysh­ty emes. Qorqynyshtysy sol, sen ólgennen keıin fılm túsirip, seniń obrazyńda Bezrýkovtyń oınaı­tyny!» dep ashy mysqylmen aıtatyny bar. Oılandyratyn sóz. Bir ǵana akter batyrdyń da, aqynnyń da, hannyń da, qaranyń da rólinde ońdy-soldy talǵaýsyz oınaı beretinine kúıingeni ǵoı. Talant tanyla bastaǵan alǵashqy jyldary bul izdenis dep atalyp, kórermenniń qurmetin oıatýy múmkin, biraq tanymaldylyqtyń jóni osy dep jankeshtilikke salynyp, talǵamsyzdyqqa urynar bolsa, keıin kórermendi mezi etip, aqyry ózinen jırendirip te jiberedi.

Al munyń taǵy bir qyry bar. Bú­gingi teatr akteri 1970-1980 jyl­darda ataǵy aspandap, dańqy dúr­kiregen ártister sekildi oınasa, halyq qa­byl­damaýy múmkin. Túsinbeı qala­dy. Pandemııa aldynda Japonııaǵa gastroldik sa­parmen barǵanymyzda, taza kásibı qyzyǵýshylyqpen Tokıo teatrynyń spektaklin tamashaladyq. Olardyń spektakli bizdegideı emes, bes-alty saǵat júredi eken. Arasynda 30-40 mı­nýttan birneshe antrakt bar. «Sahna tili» degen túsinik akterge ǵana emes, kúlli kórermenge arnalyp aı­tylǵanyna sonda bir kýá boldym. Sahnada oınap júrgen akter men aktrısanyń aıtqanyn túsinbesek te, daýys maqamy, qozǵalysy men qımylyna qarap otyryp, azdan soń spektakldiń mazmunyn túsinip aldyq. Al oıyn úlgisi bizshe aıtqanda, pafos. Akterler qalyptasqan japon teatry mektebiniń úlgisimen oınap júr. Tipti keı tusynda sahnadaǵy ekeýdiń oıyn órnegi ataqty Stanıslavskııdiń júıesine de uqsap ketetin sııaqty ta­ńyr­qatyp qoıady. Biraq eliktirip áketip barady. Ne kerek, alty saǵat tapjylmaı otyryp tamashaladyq. Mine, ár teatrda osyndaı erekshelik bolýy kerek.

– Belgili teatr reformatory Bo­lat Atabaev baqıǵa keter aldynda sú­ıikti teatryna kelip, «Peri qa­­­­­tyn» spektaklin tamashalap, siz oı­naǵan Dinbasy róli týraly jyly pikirin bildirdi. Dinbasynyń eki­júz­­diligin, satqyndyǵyn jasan­dy­­lyqqa uryndyrmaı senimdi ári óte qa­rapaıym oınadyńyz. Osy spek­­­takldegi rólińiz úshin «Qara­sha­ńy­raq» festıvalinde «Úzdik er adam beınesi» júldesin ıelendińiz-aý deımin...

– Bolat Atabaevtyń basqa rejısser­lerden eń úlken aıyrmashylyǵy hám artyqshylyǵy, akterdiń maqsatyn aıqyn jáne dál belgileıtin. Akter sahnada tolyqtaı erkindik sezinedi. Minezi shólde ósetin sekseýildiń butaǵy sııaqty ıir-qıyr edi. Máımóńkeni bilmeıdi, halyq ártisi me, qatardaǵy ártis pe, bet-júzine qaramaıdy, otyr­ǵan ornynan tura almastaı osyp-osyp aıtyp salady. Kóp áńgimege barmaıtyn, «al bastaıyq» dep repetısııasyn birden bas­taı jóneledi. Talapshyl bol­ǵa­nymen, ol kisimen jumys isteý qıyn emes edi. Teatrdyń dińgegi – rejısser. Spek­takldiń taǵdyry rejısserdiń qo­lynda. Rejısser akterden áldeneshe ese suńǵyla bolýy kerek. Bolat aǵamyz bó­lip-jarýdy bil­meıtin biregeı rejısser edi, so­ńynan Farhad Moldaǵalı, Elik Nursultan, Juldyzbek Jumanbaı sııaqty jastardyń Atabaev bastap ketken ózgeshe soqpaqqa túsip, búgingi sahna álemin ózinshe órnektep júrgenine qýanamyn.

– О́zge áriptesterińizden daralaıtyn basty ereksheligińiz daýysyńyz der edik. Búgingi jas akterler sizdiń gú­rildegen daýysyńyz sııaqty qýat­ty daýysqa ıe emes. Keıingi akter túr-tulǵa jaǵynan qalaı maıdalan­sa, daýysy da solaı jińishkerip ba­ra­­dy. Búgingi teatr óneri úshin dabyl qa­­­ǵatyn jaǵdaıǵa jetkenimizdi shy­ny­­men eshkim estigisi, elegisi kelmeı me?

– Akterdiń daýysy erte bastan qoıylýy kerek. Bul máseleniń búkil túp-tamyry ónerge baýlıtyn oqý oryndarynyń pedagogıkasynda jatyr. Sahnada artıstızmmen birge kóp máseleni daýys sheshedi. Mysaly, meniń daýysymmen Maıra ustazym kóp jumys istedi. Ol kisiniń keremeti, jińishke daýysty jýan, jýan daýys­ty jińishke jasap beretin. Meniń keńirdektiń bergi jaǵynan shyǵatyn jýan daýysymdy júz qaıtara synaqtan ótkizip, «syndyrǵany» sonsha, aqyry men shańqyldap sóıleıtin boldym. Bul daýys unamaıtyn bolǵan soń qaıta jumys isteýge týra keldi. Daýysty ret­­ke keltirý úshin án saldyrdy, óleń oqytty, aqyry uzaq ýaqyt boıy áýre-sarsańdy bastan keshe júrip, áreń degende dittegen deńgeıge jetkizdi. Bú­gingi akterlerdiń arasynda 4-5 balada ǵana teatrdyń daýysy bar sııaqty seziledi. Bázbireý maǵan «aldymen ózińdi jóndep al» deýi de múmkin. Men ózimdi ómir boıy jóndeýden jalyqqan emespin. Nurmuhan Jantórın men Ydyrys Noǵaıbaevtyń taýdan tastyń qulaǵanyndaı, arǵy jaqtan arqyrap-sarqyrap keletin daýysyndaı kúshti daýys búgingi teatrǵa kerek emes dep kim aıtty? Ábden kerek. Biraq qaıda? Qazir birqatar teatr sahnasyna salbyratyp mıkrofondar ilip tastaǵan. Túbine baryp sóıleseń, gúr-r ete túse­­siń, tynyshtyqty tilip túsken daýy­syń bylaı shyǵa bere, jym bolady. Sol sebepti akterdiń daýysy birinshi kúnnen bastap durys qoıylýy kerek. Ár árpi taza shyǵatyn durys daýyspen sahnada saýatty oıyn úlgisin kórsetse, zaldyń qaı buryshynda otyrsa da, ol daýysty kórermen de estıdi. Muny «posyl» deıdi. Bul «posyl» degeniń burynǵy akterdiń urany edi. Al qazir keı akterge «daýysyńdy jetkiz» dese, aıǵaıǵa basyp ketedi.

– Kınorejısserlerdiń kópshiligi «teatral oınaýdyń keregi joq» dep túsirilim alańynda teatr ár­tis­terin barynsha shektep, olardyń kási­bıligine kórineý kózge qııanat jasaı­tynyn nesin jasyraıyq. «Teatr­daǵydaı oınama!». Biraq fılmniń sal­maǵyn kósheden shaqyrǵan, eshkim tanymaıtyn kezdeısoq akter emes, sahnada júrip ysylǵan teatr akteri kóterip turatynyn moıyndaý kerek, siz qalaı oılaısyz?

– Osynyń bári taǵy da akterdiń sóz saptaýy men sóıleý mánerinen týyndap jatqan áńgime. Qalaı aıtsaq ta, akterge daýys kerek. Al qazir she? Teatrdyń ózin shoýǵa aınaldy­ryp jiberdik. Al shoý men teatr ekeýi eki bólek dú­nıe. Kóńil kúıińdi kó­terip, janyńdy sergitetin shoý degen jaqsy, alaıda teatrdyń atam zamannan kele jatqan basty maqsaty oıǵa jeteleý, oılandyrý edi ǵoı? Búgingi jastardyń aýyzeki sózi, jastardyń ózara áńgimelesýi arasyndaǵy sóz máneri teatrdyń túbine jete me dep qorqamyn. «Barsaı», «kelseı», «oty­ryq», «baratyryq» degen sózderdi qazir sahnadan da estımiz. Osynyń bárin teatrǵa kim ákeldi? Mu­nyń bárin satıralyq teatrlar ákel­di. Keıbir satıralyq teatrlardyń ke­ıipteýindegi keıipkerlerge kóz sa­laıyqshy: kempiri – jyndy, shaly – naqurys, kelini – kisápir, uly – ynjyq. Qoǵam bolǵan soń mundaı jekelegen otbasylardyń bar ekenin joqqa shyǵara almaımyz, biraq balasyn – baılyq, otbasyn – altyn qazyǵy sanaǵan jalpy qazaqqa jat qylyqty tańyp, úlgi etý­diń ke­regi bar ma? Bir kórset, eki kór­set, biraq kórermendi arsyz kúlkige úı­re­tip, uldy namyssyzdyqqa, qyzdy ádep­sizdikke tárbıeleıtin jaǵymsyz miskin minezdi kórsetip, nasıhattap kele jatqanymyzǵa shırek ǵasyrdan asty ǵoı, osy týraly oılanatyn bir sa­naly adamnyń tabylmaǵany ma sol tóńirekte? Belden basqan, qatege tunǵan beıshara sóz ben rýhsyz, nársiz, urda-jyq minezdi tizege salyp turyp sińirip jatqan tilbuzarlar men sanasy taıyzdardy «áı, qoısańshy» dep tizgindeıtin bir adam ne mınıstrlikterden ne telearnalardan tabylmaı tur, ókinishke qaraı.

– Jeke stýdııalarda túsirilip, ja­­ryqqa shyǵyp jatqan fılm­der­­degi betimen ketken beıádep sózge tyıymnyń bolmaǵanyna qarnymyz ashyp, qajyp júrgenimizde, mundaı albaty aıtylatyn anaıylyqty keıingi jyldary teatr sahnasynan da estip qalatyn boldyq. Teatrdan mádenıet kórgisi, sahnadan sulýlyq sezin­gisi keletin kórermenniń qu­la­ǵyn tilip túsetin dórekileý sózdi ak­­ter­­diń aýzymen aıtylýy óte-móte tik­sindiredi.

– Ras, jeke stýdııalardan shyǵyp jatqan fılmder kúnnen-kúnge soraqy bolyp barady. Ańdamaı júrip bireýine abaısyzda men de túsip qaldym. Sony oılap, keıde ishteı qysylyp qalamyn. Biraq rejısser talaby solaı boldy. Qazir mektep, joǵary oqý orny, jalpy jastar kóp shoǵyrlanǵan jerdiń bárinde osy keleńsizdik baıqalady. Al teatrdyń kıeli sahnasy bylǵanbaýy kerek. Akter emosııaǵa berilip ketkende, mátindi umytyp qalǵanda baı­qamaı aıtyp qalmasa, sahnada ruqsat etilmegen leksıkaǵa jol berilmeýi kerek.

– Ról berilmeı, sahnadan syrt qalyp, toryqqan kezińiz boldy ma?

– Ujymdaǵy ózimmen qaraılas jigitterdi bul qatarǵa qospaǵanda, biz teatrǵa 17-18 jigit birge kelip edik. Boıy 190 sm, qolynda dombyrasy bar, syr-symbaty kelisti jarq-jurq etken sol ji­gitterden teatrda búginde eki-aq ak­ter júrmiz. Túrli sebeppen bári ketti. Nege ketti? Bizdiń jasymyz da, mine, 70-ke taıady. Maǵan jıyrma jyl ról berilmedi. Teatrda júrip sahnaǵa shyǵa almaǵannyń, ról oınamaýdyń qasiretin akter ǵana biledi. Ásirese jasyndaı jarqyldaǵan jas kúnińniń obraz ańsap, qusamen ótkeni qıyn-aq. Janyńda syzdaýyq jara paıda bolyp, ishten jylap, ishten tynyp, aýyrǵanyn jan balasyna bildirmeı óz jarańdy óziń jalap, toryǵyp, túńilýmen kún keshýdiń qıyndyǵyn tiri jannyń basyna bermesin. Ne óli emessiń, ne tiri emessiń. Jolaqyǵa qaltamda qara baqyr da joq, sonaý «Tatarkadaǵy» úıimnen teatrǵa jaıaý kelgen kúnderim kóp boldy. Sol qıyn kezeńdegi Ázirbaıjan Mámbetovtiń qoldaýyn eshqashan umyt­paımyn. Meniń jaıymdy jaqsy túsinip, ózi dırektor bolyp barǵan Astanadaǵy drama teatrǵa jumysqa shaqyrdy. Baýyr basqan Almatyny qıyp ketý ońaı emes, bara almadym.

– Siz «Anna Karenınada» bas keıipkerdiń eri Alekseı Karenındi oınadyńyz. Karenındi óziniń, áıe­liniń, jalpy ómirdiń aldynda nem­qu­raıly, salǵyrt, boıkúıez adam re­tinde keıiptedińiz. Áıeliniń kó­ńili Vronskııge aýyp, satqyndyq jasa­ǵanyn bile tura Karenınniń son­shalyqty salqynqandylyq tany­týy nelikten?

– Anna men Vronskııdiń mahabbaty bir kúnde bastala salǵan joq. Karenın áıeliniń kóńiline qaraýlyq kirgenin, Vronskııdi súıetinin erterek baıqady. Biraq ol Annanyń basqan izin ańdyp júretin qyzǵanshaq kúıeý emes. Onda Karenın kúıikten ólip ketýi múmkin edi. Karenın – qaıshylyǵy mol kúrdeli obraz. Áıeli kózine shóp salyp, namysyn aıaqqa taptap jatsa da, jumysy basynan asqan, qoǵamda óz orny bar, mansabyn joǵary qoıǵan sheneýnik Annamen aıyrylyspaıdy. Oǵan mundaı áıeldiń keregi joq, biraq mansaby úshin kerek. Karenın «maǵan jamandyǵyn kór­setpese, boldy» dep otyrǵan kári adam, bir qaraǵanda, aıaýshylyq ta týdy­rady. Annasyz da onyń ómirge qur­ǵan jospary jeterlik. Biraq shyn máninde ol Annany súıedi. Úlde men búldege oranyp, baılyqty bıik qoıǵan Anna kúıeýinen de, naqsúıerinen de aırylyp, aqyry dalada qaldy. Áıel zatynyń baqytsyzdyǵy degen osy. Annany da, Karenındi de myń san túrli etip qubyltyp oınaýǵa bolady.

Adamǵa qazir ne qyzyq? Sózden góri oı qyzyq. A.Toqpanov: «aıtylǵan sóz – kúmis, aıtylmaǵan sóz – altyn» de­gendi jıi aıtatyn. Daýyl sekildi uıyt­qyǵan ishki qaıshylyqty, kóńil kúıdiń túrli reńkin oımen jetkizý óte qıyn. Sahnaǵa shyqqan akter keıip­kerin ózinshe oınap shyǵady, al kórer­men ony ózinshe túsinip otyrady. Bastysy – sahnada ahýal qalyptastyrý, kórermenge adam­gershilikke negizdelgen rýhanı, izgilikti oı bere alsa, teatr degen, mine, sol.

– Jaqynda jaryq kórgen «Mu­qaǵalı» fılminde áserli bir kadr bar. Muqaǵalıdyń balasy Aıbar Maǵ­jannyń óleńderin eskert­kish­ter­ge japsyryp júrgen jerinen us­­tal­ǵannan keıin balasyn bosatyp alýǵa kómektesýin surap Muqa­ǵalı Nurǵısa dosyn ertip, B.Mo­mysh­uly­na keledi. Kadrda qazaqtyń úsh alyby – Baýyrjan, Muqaǵalı jáne Nurǵısa otyr. Batyrdyń beı­­nesi­men úılesimdi kóriný úshin qan­daı shy­ǵarmashylyq izdenisten ót­tińiz?

– Baýyrjan Momyshuly týraly stýdent kezimizden ustazymyz Asqar Toqpanovtan ańyzǵa bergisiz áńgimeler tyńdaıtyn edik. Sebebi Asqar aǵamyz da batyr minezdi adam, ekeýi jaqsy til tabysyp aralasatyn. «Muqaǵalı» fılminde aqynnyń buryn-sońdy aıtylmaı kelgen ómi­riniń eń qasiretti oqıǵasy baıandaldy. «Belgili adamdardyń balalary» degen taqyryp – qoǵamda áli beti ashyl­maǵan, syryn ishine búgip, jum­baq kúıi jabyq jatqan taqyryp. Aqyn­nyń balasy sol kepke tárbıesiniń tómendiginen urynǵan joq, kerisinshe, ákesi ákelgen kitaptardy oqyp, rýhanı damyp, sanasy bıiktegennen keıin sol qadamǵa baryp otyr. «О́leń degen týmaıdy jaıshylyqta, О́leń degen týlaıdy qaıshylyqta» dep ózi jyrlaǵandaı, Muqaǵalıdyń myqty aqyn bolyp qalyptasýynda onyń te­perishi kóp taǵdyry úlken ról oınady. Aldymen osyny túsingen durys. О́tken jyldardyń bir oqıǵasy eles berip otyr. 1983 jyldary Narynqol jaqqa gastrolge baryp, aýyldaǵy kóp úıdiń birine tústik. Sóıtsek sol aýylda mal dárigeri bolyp jumys isteıtin Muqaǵalıdyń klastasy eken. «Biz aqymaq bolǵan ekenbiz» degen edi sonda aǵamyz, – Muqaǵalı Alma­tydan kelipti degendi estigende, esigi­mizdi ilip alyp tyǵylyp otyratyn edik. Jaraıdy, qurmettermiz, syılar­myz, biraq aqynnyń ústi-ústine óleń oqy­ǵysy kelip turatyn minezin múl­de túsinbegen ekenbiz. Qazir oılap qara­saq, onyń óleń oqyǵysy keletini – ish­tegi sherin, muńyn, qaıǵysyn aıtyp, bó­liskisi keletini eken ǵoı. Biz ony qaıdan bileıik?» dep edi.

Kóp rejısserler álem-jálem syrt­qy pishinge kóbirek nazar aýdarady, al «Muqaǵalı» adam janynyń astaryn ashýǵa, ishine túsip, qaltarys-bul­tarysyn tanýdy dittegen, psıhologızmge qurylǵan dúnıe. Teatrdaǵy sııaqty emes, kınoda múmkindik shek­teýli. Qulashyńdy keń sermep, emin-erkin kósile almaısyń, degenmen ózińe syrt kózben, syn kózben qaraýdyń taptyrmas múmkindigi.

Kıno – jas óner. Onymen salys­tyrǵanda teatr myńdaǵan jyldyq tarıhy bar eski, máńgilik óner. Máńgilik muratty qaýzaı tura, ol myna biz ómir súrip otyrǵan osy kúnniń shyn­dy­ǵyn aıta alatyndyǵymen qun­dylyǵyn esh­qashan joǵaltpaq emes.

– Áńgimeńizge rahmet.