Qymbatshylyq degende, áýeli azyq-túlik máselesi alǵa shyǵady. Azyq-túlik ınflıasııasynyń jedeldeýi – kókónis, sonyń ishinde kartop, sábiz, qyzylsha baǵasynyń kúrt ósýine, sońynda onyń aýqymdy tapshylyǵyna alyp keldi. Sáıkesinshe, janar-jaǵarmaı, kıim-keshek, basqa da turmystyq zattardyń qymbattaýy azyq-túliktik emes ınflıasııanyń sharyqtaýyna áser etti. Sonymen qatar aqyly qyzmetterdiń jyldyq ınflıasııasy qurylymynda elektr energııasy men gaz baǵasynyń ósýi fonynda qadaǵalanbaıtyn kommýnaldyq qyzmetter tarıfi de kóterildi.
Májilis otyrysynda Q.Toqaev biraz jyldan beri syzdaǵan jaramyzǵa aınalǵan ınflıasııanyń ekonomıka men áleýmettik saıasatqa kóleńke túsirip kele jatqanyn ashyq aıtty.
«Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrý maqsatynda biz birneshe ret jalaqy men zeınetaqyny kóterdik, biraq kótergen saıyn yryqqa kónbegen baǵa ósimine tap bolamyz. Bul máselege núkte qoıar kez jetti. Baǵany jáne halyqtyń ınflıasııalyq kútýin turaqtandyrý kerek. Inflıasııany tómendetý boıynsha josparly jumys júrgeni jón. 2025 jylǵa taman 3-4 maqsatty dálizine túsý kerek. Úkimet Ulttyq bank jáne «Atameken» UKP-men birlesip ınflıasııany baqylaý boıynsha sharalar keshenin ázirleýi tıis. Onyń ishine ımportqa táýeldilikti tómendetý, shekten tys deldaldyqty azaıtý sharalary jáne aqsha-nesıe saıasaty quraldary engizilýi kerek», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy valıýta naryǵynda turaqtylyqty qamtamasyz etpeı ornyqty ekonomıkalyq ósimge qol jetkizý múmkin emes dedi. Osy oraıda ol ishki jáne syrtqy naryq qatysýshylary tarapynan teńgege degen senim qalpyna kelmeıinshe valıýta naryǵynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine tapsyrdy. Prezıdenttiń dál bul máselege aıryqsha kóńil bólýine sebep te joq emes. О́ıtkeni dál qazir elde bolyp jatqan kúrdeli ahýal, álemdik qubylýlar jaǵdaıynda ulttyq valıýtaǵa túsip jatqan spekýlıanttyq qysym táýekeli asa joǵary bolyp tur.
Ekonomıst Arman Baıǵanov bizdegi ınflıasııanyń sharyqtaýyna AQSh-taǵy qymbatshylyq sebep boldy degendi aıtady.
«2020 jyly AQSh-ta pandemııaǵa baılanysty kóp aqsha basyp shyǵarylyp, onyń ekonomıka men halyq turmysyn qoldaýǵa baǵyttalýy ınflıasııany kúsheıtip jiberdi. Bul ózge elderge, onyń ishinde Qazaqstanǵa da áserin tıgizdi. Elimiz kóptegen taýardy syrttan ımporttaıdy, sol sebepti qaqpanǵa alǵashqylardyń biri bolyp ilikti. Satyp alýlar negizinen dollar arqyly júredi. AQSh-taǵy ınflıasııa saldarynan baǵa da ósedi. Biz dollardy qymbatqa satyp alýǵa májbúr boldyq. Sáıkesinshe, ınflıasııa deńgeıi Qazaqstanda da sharyqtap ósti», deıdi ekonomıst.
2021 jyldyń qazan aıynda ettiń barlyq túri, ásirese qoı eti 21,6 paıyzǵa ósip shyǵa kelgen edi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, qant, kúnbaǵys maıy, maıonez, un, makaron ónimderiniń baǵasy ósken.
Byltyr jyl sońynda elimizde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderi eki aıdan astam ýaqyt boıy qymbattamaı turdy. Sonyń nátıjesinde, azyq-túlik ınflıasııasynyń ósimi jyldyq mánde 0,4 paıyzǵa deıin tómendedi. 15 óńirde baǵa ósimi baıqalmasa, úsh óńirde baǵa birshama túsken. Jyl támamdalar tusta Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi naryq sýbektileriniń adresine 113 habarlama jiberip, 16 zertteý tekserisin júrgizip, óndirýshilermen, kóterme jetkizýshilermen jáne saýda jelilerimen ústemeaqyny 15-ten 10 paıyzǵa túsirý týraly 192 monopolııaǵa qarsy kompleans aktisin jasaǵan. Ústemeaqy qosqandyǵy týraly 75 fakti anyqtalǵan.
Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik óniminiń sany – 12. Sonyń teń jartysy shetten tasymaldanady. Tıisinshe, temir jol transporty (+18 paıyz), elektr energııasy (+15-20 paıyz), janar-jaǵarmaı materıaldary (+12-15 paıyz) tarıfiniń qymbattaýy baǵa ósimine tikeleı áser etti.
Baspana naryǵyndaǵy ahýal da áli belgisiz ári turaqsyz. Bıyl da qurylys kólemi azaımaıdy. Soǵan saı suranys ta joǵary kúıde qala bermek. Qazaqstan qurylys salýshylar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıktor Mıkrıýkovtyń aıtýynsha, zeınetaqy qarjysyn paıdalaný baspana baǵasyna aıtarlyqtaı áser etpeıdi.
«Qazir qurylys materıaldarynyń quny qatty áser etip otyr. Bul úrdis naryqtaǵy dúrligýmen baılanysty. Páterge degen suranys usynys týdyrady, bul óz kezeginde materıalǵa degen qajettilikti ulǵaıtady. Al ol baspana qunyna yqpal jasaıdy. Sóıtip sheńber aınala beredi. Bıyl birinshi naryq úıleri 7,5-8 paıyzǵa qymbattady. Eger qurylys salýshylar proporsıonaldy túrde baǵany kóterse, onda taǵy 7,5-8 paıyz qosylady. Sóıtip qymbatshylyq 15 paıyzǵa jetpek. Kóp kompanııalar klıentterinen aıyrylyp qalmas úshin baǵany ustap turýǵa tyrysyp jatyr. 2022 jyly sıfrly ıpoteka jedel damyp, ıpotekalyq baǵdarlamalar órken jaıa túsedi», deıdi ol.
Open Development bas dırektory Vıacheslav Lazarevtiń aıtýynsha, baspana baǵasy 2022 jyly da qymbattaıdy, biraq qymbattaý shegi 10 paıyzdan asa qoımaıdy.
«О́zindik qundy baqylaý úshin qurylys salýshylar prosesterdi ońtaılandyrýdyń jańa tetikterin tabý kerek. Tıimsiz jumys istegen kompanııalar naryqtan kete bastaıdy. Al bul úrdis monopolııanyń qanat jaıýyna, usynystyń tómendeı bastaýyna oraı ári qaraı turǵyn úı baǵasynyń óse túsýine áser etedi», deıdi V.Lazarev.
Halyqtyń úshinshi qajettiligi sanalatyn avtokólik baǵasy 2021 jyly 8-10 paıyzǵa qymbattaǵan. Bul derekti Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi habarlady. Inflıasııa 8,9 paıyz bolǵan kezde jańa avtokólikter 8,3 paıyzǵa (2020 jylmen salystyrǵanda) qymbattaǵan. Ustalǵan kólikterdiń quny da 9,8 paıyzǵa ósti. Avtokólik óndirisi úshin komponent daıyndaýmen aınalysatyn álemdik zaýyttar jumysynyń ishinara toqtaýy, qajetti komponentterdiń tapshylyǵy jáne qymbattaýy (mys – 48 paıyzǵa, alıýmınıı – 61 paıyzǵa, qorǵasyn – 37 paıyzǵa) avtoóndiriske eleýli zııan keltirdi. Bul óz kezeginde logıstıkalyq qyzmet qunyn arttyrdy, suranystyń kúrt artýy baǵa ósimine alyp keldi.
«Pandemııa kezinde zaýyttar karantınde turyp qaldy, bul jetkizý tizbegin tejedi jáne Qazaqstanda qurastyrý men avtokólikterdi jetkizý boıynsha kvotalar qysqaryp ketti. Álemdik naryqtaǵy elektrondy komponentter tapshylyǵy sát saıyn suranys pen usynys arasyn alshaqtatyp barady», dep túsindirgen edi mınıstrlik qymbatshylyq máselesin.
Endi elimizde kólik baǵasynyń quny túsýi múmkin. Buǵan da Prezıdenttiń májilis otyrysyndaǵy tapsyrmasy sebep.
«Operator ROP dep atalatyn kompanııanyń qyzmeti qoǵam jáne kásipkerler tarapynan suraqtar týdyryp otyr. Tipti osy jeke kompanııaǵa qarsy qoǵamdyq qozǵalys uıymdastyrýǵa deıin jetti. Úkimetke ROP operatorynyń ýtıl alymyna ıelik etýin toqtatý boıynsha is-sharalar qabyldaýdy tapsyramyn. Munymen sheteldegideı memlekettik uıym aınalysýy kerek. Al alymnyń stavkasyn qaıta qaraý kerek», dedi Prezıdent Úkimetke tapsyrma júkteı otyryp.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń habarlaýynsha, 2022 jyly el ekonomıkasy 3,9-4 paıyz deńgeıinde ósim kórsetýi múmkin. Qyzmet kórsetý sektoryndaǵy ósimniń qalpyna kelýi, óndiristegi ósim qarqynynyń saqtalýy, saýda balansynyń nyǵaıýy jáne óndirýshi emes salalardaǵy ınvestısııalyq belsendilik jalpy ekonomıkalyq ósimdi yntalandyrady. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń boljamynsha, 2022 jyly taýar eksporty 60,1 mlrd dollardy qurasa, ımport kólemi 40,8 mlrd dollarǵa jetpek.
