QAZIRGI ZAMAN NAǴYZ TULǴAǴA ZÁRÝ

SOL TULǴANY QALYPTASTYRÝ KEMEL KELEShEKKE JOL AShADY Adamı kapıtal degende – áńgime jańa zaman talabyna saı keletin adam jóninde bolyp otyr. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary men HHI – ǵasyrdyń basy bizder úshin jańa zaman bolyp tabylady. Iá, jańa qo­­ǵam, jańa qoǵamdyq qatynastar qa­lyp­tasa bastady. Prezıdent N.Nazar­baevtyń jáne halyqtyń qajyrly eńbeginiń, birligi men yntymaǵynyń arqasynda jańa Qazaqstan az ýaqyttyń ishinde búkil álemge tanyldy. Jańa zaman jańa adamdy dúnıege áke­letini tarıhtan belgili. Esimizge túsi­reı­ik, qaıta órleý dáýirinen bastalatyn jańa ka­pı­talıstik zaman, F.Engelstiń sózimen aıt­saq, “alyptardy qajet etip, alyptardy tý­ǵyzǵan zaman” boldy. Sol zamannyń al­yp­tary kim bolǵanyn jáne qandaı bolǵa­nyn biz mádenıet, fılo­so­fııa, ǵylym tarı­hynan bilemiz. Sondaı jańa dáýirdi táýel­siz­dik alǵannan keıin biz de bastap jatyrmyz. Jańa zamannyń jańa adamy qandaı bolýy kerektigin biz Elbasynyń QazUÝ-de oqyǵan dárisinen, sońǵy kezde sóılegen sózderinen, “Qazaqstan joly” degen eń­beginen, “Izvestııa” gazetinde jarııa­lan­ǵan maqalalarynan anyq ańǵaramyz. Jańa adamnyń turpaty men bolmysy otbasynda, mektepte jáne joǵary oqý or­yn­darynda qalyptasady. Demek, bul ta­rıhı mindetti oıdaǵydaı atqarýǵa bizder­diń de tikeleı qatysymyz bar. Kóp nárse tárbıege jáne bilim berý isine baıla­nys­ty. Qoǵam, memleket tarapynan jańa adam­dy qalyptastyrýǵa qajetti sharalar­dyń bári istelip jatyr. Bar másele, bizge, ata-analarǵa, muǵalimder men oqytý­shy­larǵa jáne oqıtyn, tárbıe alatyn urpaqqa tireledi. Qazir elimizde ustazdardyń biliktili­gine jáne daıyndyq deńgeıine aıryqsha mán berilýde. “Bilim berýdiń sapasy, – dep atap kórsetti Elbasy, – kóp jaǵdaıda oqytýshyǵa – onyń bilimine, qabiletine, mashyqtaryna, pedagogıkalyq sheberligine jáne rýhanı izgilik pozısııasyna baıla­nys­ty. Básekege qabiletti, bilikti maman­dardyń jańa býynyn qalyptastyrýǵa, olardy, bylaısha aıtqanda, “qoldan bap­tap” ósirýge kim tikeleı jaýapkershilikti sezinse, oqytýshy – sol”. Jasyratyn ne­si bar, áli de aramyzda óziniń bilimin, she­ber­ligin jetildirýge tyryspaıtyn, jańa ádebıetterdiń betin ashpaıtyn, burynǵy eski qormen kele jatqan oqytýshylar kezdesedi. Nemistiń uly aqyny Geteniń bir sózi bar edi: “Bizderdi oqytatyn, úıretetin adamdardy biz oryndy túrde ustazdar dep ataımyz. Biraq bizdi oqytatyndardyń bári birdeı bul atqa laıyq emes”. Endeshe, áńgime oqytýshylardyń biliktilik jáne adamgershilik deńgeıinde bolyp otyr. Oqý-tárbıe jumysynda birinshi ke­zekte eskeriletin nárse – oqýshylardyń, stý­dent­terdiń bilimge ynta-jigerin qa­lyp­tastyrý. Tájirıbeden alynǵan my­nadaı qaǵıda bar: talaby kem adamdy syrt­tan kúsh­tep, qorqytyp yntaly, bilim­di, máde­nıetti ete almaısyń. Eger oqý­shynyń, bilimgerdiń ózi qalasa, tal­pynsa, izdense, ustazdardyń aıtqany oǵan qonady, sóıtip, eki jaqtyń da talaby bir jerden shyǵady. Abaı aıtady: “Atymdy adam qoıǵan soń, qaıtip nadan bolaıyn” dep. Ustaz mindeti – árbir balanyń sana­syna osyndaı túsinikti engizý, Elbasy aıt­­qan­daı, oqýǵa degen “sheksiz qyzy­ǵýshylyqty” týǵyzý. Nemis fılosofy I.Kant mynadaı tálimgerlik mysal keltiredi. Aǵylshyn ko­roli I Iаkovke kezinde ony tárbıelep ósir­gen kútýshi áıel meniń balamdy djen­­telmen etip shyǵarshy, seniń qolyńnan keledi ǵoı dep ótinish aıtady. Buǵan ko­rol bul meniń qolymnan kelmeıdi, men ony graf ete alamyn, al djentel­men bolý – onyń óz isi, – dep jaýap beredi. Sol sııaqty ustaz balany úzdik oqý­shy ete almaıdy. Onyń qolynan keletini – oqýshyǵa qajetti bilimdi berip, ony oqýǵa yntalandyrý. Áńgime jaı bilýde, jattap alýda emes, bilgendi túsinýde, ıgerýde, boıǵa sińirýde. Sondaı bilim ǵana erteń paıdaǵa asady. Kóp nárselerdi tanyp, bilip qoıý jetki­liksiz, olardy túsiný kerek. Osy máselege oqý-tárbıe isinde áli jete kóńil bólinbeı keledi. Elbasy óziniń dárisinde buǵan da nazar aýdardy. Ata-ana, ustazdar qaýymy adamdy jas­taıynan “Qazirgi zamanǵy álemde is is­teý­ge, bilim ala bilýge, ómir súre alýǵa, bir­le­sip ómir súre bilýge” úıretýi qajet. Bul Elbasy atap kórsetken IýNESKO qa­lyptastyrǵan “bilim berýdiń tórt taǵany”. Qazirgi jastar jan-jaqtan quıylyp jatqan aqparattar zamanynda ómir súrip jatyr. Tek ustazdar da, olar oqytatyn balalar da sol aqparattar teńizinen ózderine qajetti maǵlumattardy ala bilýi kerek. “Qazirgi zamanǵy bilim berýdiń perspek­tıvalyq mindeti, – deıdi Elbasy, – ol syndarly oılaı biletin jáne aqparattar aǵ­ynynda baǵdar ala bilýge qabiletti adam­dardy daıarlaý”. Osyǵan oraı, Elbasy jas­tardyń kreatıvti, ıaǵnı jańasha, jasampaz oılaý qabiletin damytýǵa nazar aýdarady. Bizge qazir el ishinde jáne halyq­ara­lyq deńgeıde básekege túse alatyn bilikti, namysty, rýhty, alǵyr, jan-jaqty jetil­gen, ıntellektýaldy jáne erýdısııaly adamdar qajet dep atap kórsetedi Elbasy. О́tken jyly Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha Astana men Semeıde ıntellek­týaldyq mektepter ashyldy. 2011 jylǵa deıin mundaı mektepter elimizdiń ár aımaǵynda ashylatyn bolady. “Olardyń mindeti – daryndy balalardy, olardyń talanttarynyń baǵytyn taýyp, maqsatty daıyndyqtaryn bastaý”. Mundaı daryndy balalar bizde bar jáne olardy, Dıogen qusap, kúndiz sham alyp júrip izdeý kerek. Qazir bizde ne kóp – ýnıversıtetter kóp. Aldymyzda turǵan qıyn da kúrdeli mindetterdi sheshýge qol jetkizetin osy ýnıversıtetter bolmaq. “Ýnıversıtet” degen sóz “ýnıversal” degen sózben astarlas, ıaǵnı ýnıversıtetterdiń mindeti jan-jaqty jetilgen mamandardy daıarlaý. Osyny este ustaǵan jón. Adamı kapıtaldyń sapasy degende áńgime tulǵa, tipti dara tulǵa jóninde bo­lyp otyrǵanyn aıta ketýimiz kerek. Qa­zirgi zaman – tulǵaǵa suranys týǵan zaman. Keńes dáýirinde tulǵa jóninde kóp aı­tyldy, kóp jazyldy. Biraq ol kezde adam­nyń tulǵa bolyp qalyptasýy kóptegen saıa­sı, ıdeologııalyq, ekonomıkalyq, áleý­mettik kedergilerge tap bolyp otyrdy. Tipti sosıalıstik qoǵamǵa tulǵanyń qajeti de bolmady. О́ıtkeni, tulǵaǵa derbestik tán: onyń óz oıy, pikiri, kózqarasy bar. Ol ıdeologııalyq úgitteýge, ıkemdeýge kóne bermeıdi. Keńestik qoǵamǵa sengish, kónbis, ujymshyl, buqarashyl adamdar kerek boldy. Tulǵanyń qalyptasýyna ol kezde kedergi bolǵan taǵy bir nárse – jeke menshikke degen teris kózqaras boldy. Qa­zaq aıtady: “О́zim degende ógizdeı qara kú­shim bar, basqa degende bitip bolmaıtyn isim bar”. Tulǵanyń qyzmetin keńes keze­ńinde qoǵammen baılanystyryp, qoǵam múddesin qanaǵattandyrý dep túsindik. Bul – durys, biraq jetkiliksiz. Kapıtalızm aldyńǵy qatarǵa jeke adamnyń múddesin qoıady. О́zi jóninde, óziniń otbasy, jaqyn-jýyqtary, abyroıy, murattary jóninde qam jemeıtin, dalaqtap bosqa shaba be­retin adam tulǵa bolyp eshteme bitirmeıdi. Adamnyń tabıǵı tirshiligi – adam bolyp ómir súrýge qajetti nárselerdiń bárimen ózin ózi qamtamasyz etý. Sonda ǵana ol eldiń de, qoǵamnyń da qamyn oılap, qo­lynan kelgen nárseniń bárin isteıdi. Adamnyń tulǵa bolyp ómir súrýine ke­sel bolatyn taǵy bir nárse – jalǵan kishi­peıildilik, óziniń ornyn, baǵasyn bilmeý, óziniń bolmysyna nemquraıdy qaraý. Balany jasynan jigerlilikke, namys­qoı­lyqqa, erkindikke baýlý – bizde áli qolǵa alynbaı kele jatqan tásil. О́zin ózi syı­lamaıtyn adamdy basqalar da syılamaıdy. “Zamanyna qaraı adamy” deımiz. Táý­elsiz eldiń jastary da táýelsiz oılaıdy, ana­ǵan da, mynaǵan da jaltaqtap, alań­damaıdy. Olar ózine ózi senedi, erteńine úmit artady. Istiń tıimdiligin kózdeıdi. Burynǵylarǵa qaraǵanda qazirgi jastar pragmatık bolyp keledi. Bul da – zaman talaby. Adam balasy adam bolyp ómir súrý úshin ózine ne kerek ekenin, aldymen, tap osy kezde ne qajet ekenin bilýi kerek. Estilik dep osyny aıtamyz. Jańa zamannyń jańa adamyn daıarlaý úshin qoǵamda ártúrli saıası, ekono­mı­kalyq, áleýmettik, ıdeologııalyq jaǵdaı­lar bolýy kerek dedik. Munsyz jańa adam ıdeıasy ıdealdyq joba bolyp qalar edi. Qazaqstanda táýelsizdik jyldary az ýaqyttyń ishinde osy baǵyttaǵy sharalar qolǵa alynyp, júzege asa bastady. Bizde 90-shy jyldardaǵy ótpeli kezeń­nen ótý jáne búgingi tańdaǵy daǵdarysty eńserýmen baılanysty qareketter elimizdi ilgeri damytýǵa baǵyttalǵan sharalarmen birge qatar jasalyp jatyr. Elbasynyń ót­ken jylǵy halyqqa Joldaýynyń “Daǵ­da­rys arqyly jańarý men damýǵa” dep atalýy tegin emes-ti. Daǵdarysty da jeńý kerek, sonymen birge, alǵa da jyljý ke­rek. Toqtap qalýǵa bolmaıdy. Elbasynyń oqýshy jastarǵa qaratyp aıtqan “Esh­qa­shan bastaýdy toq­tatpa, eshqashan toqtaýdy bastama” degen úndeýiniń saıasat­qa da ti­keleı qatysy bar. Biz, Qudaıǵa shúkir, ýaqyt talabynan kesh qalyp jatqan joqpyz. Keı ba­ǵyt­tarda biz onyń aldyn alyp jatqandaımyz. Elbasynyń utymdy saıasatynyń arqa­syn­da Úkimet kezdeser qıyndyqtardy jeńýge aldyn ala qamdanyp jatty. “Eger isim ónsin deseń, – deıdi Abaı, – retin tap”. Qo­ǵamdyq ómirdiń qaı salasynda bolma­syn sheshýshi qadamdar jasaýda Prezıdent istiń retin tabýdyń ozyq úlgilerin kórsetip keledi. Qysqa merzim ishinde der kezinde elde túbegeıli ekonomıkalyq reformalar júzege asty. Naryqtyq ekonomıkanyń negizi qalandy. О́zimizdiń ulttyq valıý­tamyz engizildi. Ekonomıka qurylymynda qyzmet kórsetý jáne tutyný sektorynyń úlesi artty. “Tapshylyq” degen báleket umyt boldy. Elimizde jańa jaǵdaıǵa beı­im­delip bolǵan shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi eńse tiktedi. Solardyń negizinde óz ómiri úshin ózderi jaýapty, derbestiktiń dámin tatqan, bilim men biliktilikti baǵa­laıtyn orta tap qalyptasa bastady. Qa­zir­gi jaHandyq daǵdarystyń da biz aldyn ala bildik. Sondyqtan da bolar, halqymyz daǵdarystyń salqyn saldaryn ázirge seze de qoıǵan joq. Elbasy atap kórsetkendeı, “daǵdarystyń áleýmettik quny qazaq­stan­dyqtar úshin barynsha tómen bolatyn” túri bar. Oǵan qarsy elimizde der kezinde turaqtandyrýshy sharalar paketi qabyl­dandy. Ulttyq qordan qosymsha 10 mıllı­ard dollar qarjy bólindi “Memleke­ti­mizdiń áleýmettik mindettemeleri saqtalyp qana qoıǵan joq, – dep atap kórsetti Prezıdent stýdentterge oqyǵan dárisinde, – sonymen birge ulǵaıtyldy”. “Jol kartasy” jáne óńirlik jumyspen qamtý strategııasy oıda­ǵydaı júzege asyp jatyr. Osy sharalardyń báriniń basy-qasynda Elbasymyz tur. Adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý­dyń perspektıvalyq qadamy retinde eli­mizde ıntellektýaldyq tóńkeris jasala­tyny, sol úshin “Intellektýaldy ult-2020” jobasy qabyldanatyny týraly El­basynyń dárisinen bilip otyrmyz. Bul jobada ýtopııalyq eshteńe joq. Kezinde Elbasynyń keıbir bastamalaryna, batyl oılaryna bos qııal bolar dep senimsiz­dik­pen qaraǵandar elimizde de, shetelde de boldy. Atap aıtqanda, “Qazaqstan-2030” Strategııasyna, jańa astanany qurý ıdeıa­syna, onshaqty jyldyń ishinde Qazaq­standy damyǵan, básekege qabiletti elý el­diń qataryna qosý jónindegi jobaǵa jurt­shylyq solaı jeńil-jelpi qarady. Kóp ýaqyt ótken joq, atalǵan bastamalar ke­shen­di túrde júzege asa bastady. Endeshe, Halyq jazýshysy Sherhan Mur­tazanyń “Elbasymyz – bireý, qalǵa­nymyz – oǵan tireý” – degen qanatty oıyna árqaısymyz qosylýymyz kerek dep bilemin. Biz kóp jaǵdaıda kúndelikti kúıbeń tirshiliktiń qamynda júrip, elimizdegi, jeke ómirimizdegi ońdy ózgeristerdiń, jaǵymdy jańalyqtardyń túp tamyryna úńilip jatpaımyz. Solaı bolýǵa tıisti, basqasha qalaı bolýy múmkin dep oılaımyz. Ga­zet-jýrnaldardan, teledıdardan elimizdiń keıbir mańyzdy pozısııalar boıynsha TMD elderiniń ishinde alda kele jatqanyn oqımyz, estımiz. Biraq muny da úıren­shikti nársedeı kóremiz. Qashan biz mundaı jaǵdaıdy bastan keship edik? Shyn má­ninde, osyndaı jetistikterdiń artynda Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń sa­rabdal saıasaty, qajymas jigeri, kemeń­gerligi jat­qanyn aıtpasqa bolmaıdy. Biz – bola­shaǵymyzdy boljap otyrǵan elmiz. Oıǵa alǵan jobalardy iske asyrý úshin, deıdi Prezıdent, “bizge tek umtylys ke­rek, eńbek pen qabilet kerek, eń bastysy, Otanǵa degen sheksiz súıispenshiligimiz kerek”. Biz osyny múltiksiz oryndasaq tulǵaǵa zárýlik sheshilip, keleshegimiz kemel, el eńsesi bıikten kórineri shúbásiz. Tilekjan RYSQALIEV, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.