Uzaq ómir súrýdiń syry nede?

Astana qalasyndaǵy qarttar men múgedekterge arnalǵan medısınalyq-áleýmettik mekemede alty jyldan beri psıhoterapevt qyzmetin atqaryp kelemin. Memlekettiń tikeleı qamqorlyǵyndaǵy 300-den astam adamǵa jas erekshelikteri men densaýlyq erekshelikterine qaraı psıhoterapevtik te kómek kórsetiledi. Mundaǵy adamdar arnaıy bes topqa bólingen. Birinshi toptaǵylar – jastary 80-85-ten 100-ge deıingi aralyqtaǵy qarııalar. Osylardyń ishinde men birinshi toptaǵy, ıaǵnı 80-85 jas pen odan joǵary jastaǵy qarııalar týraly áńgimelesem deı­min. Olardyń 77-si áıel, 14-i er adamdar. Bul kisilerdi emdeýmen qatar, tájirıbelik baqylaýǵa da alyp júrmin. Baqylaýǵa alyp júrgen kisilerimniń týǵan ýaqyty, turmys jaǵdaılary alasapyran kezeńderge saı keledi. 1931-33 jyldardaǵy asharshylyq, 1937-38 jyldardaǵy stalındik repres­sııa, 1941-45 jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys, odan qalsa soǵys jyldarynan keıingi qıynshylyqtar, al odan da beri tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý máseleleri degen sııaqty. Bulardyń bárine de joǵarydaǵy qarııalar janama kýáger boldy nemese tikeleı bastarynan ótkerdi desek qatelespeımiz. Sóıte tura, olardyń uzaq jasaýyna qandaı jaǵdaılar sebep boldy deıtin saý­al kóldeneńdeıdi. Oqyrmandar adam balasynda eń basty rýhanı (psıhıkalyq) jáne somatıkalyq densaýlyq túri bolatynyn bilýi tıis. Bular bir-birimen tyǵyz baılanysty. Adam balasynyń uzaq jasaýy da osy eki densaýlyq túriniń bir-birine sáıkes kelýine baılanysty bolsa kerek. Áıtse de biz óz paıymymyzdy bekite túsý úshin test suraqtaryn daıyndadyq. Bul kúndelikti jaǵdaılar men ótken shaqqa, sondaı-aq, keleshekte bolatyn turaqty jaǵdaılarǵa arnalǵan 31 suraqty qamtıdy. Biz jaýaptardyń nátıjesin taldaı otyryp, osy kisilerdiń ómir súrýinde qandaı ózgeshelikter boldy nemese olarǵa ortaq qandaı nárseler bar ekenin anyqtadyq. Oǵan qosa, bul ózgeshelikter men ortaq nár­seler­diń rýhanı densaýlyq pen somatıkalyq densaýlyqqa áserin de saraptaýǵa umtylys jasadyq. Endi oqyrmandarǵa solardyń barlyǵyna ortaq jaǵdaılardy baıandaǵym keledi. Bul adamdardyń birazy Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysqa qatys­­qandar bolsa, endi birazy tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge qatysqandar. Olar eńbekti joǵary dáripteıdi. Meıli qara jumys bolsyn, meıli basqa da jumys túrleri bolsyn, adam balasy eńbek etýi tıis. Jumystan eshýaqytta qol úzbeý kerek. Ekinshi orynda 18-20 jasynda, ári ketse 22 jasta tu­raq­­ty otbasyn qurý aıtyldy. Otbasynda urys-janjal bolmaý kerek. Kóbisi óte qıyn jaǵdaılarda da ata-analarynyń janjaldaspaǵanyn atap kórsetken. Eń bastysy, ótken ǵasyrda qoǵamda ateıstik kózqaras boldy desek te, bul adamdar din ustanǵan, dástúrdi qadirlegen, ótirik aıtýdan, jalǵan tirlikpen aınalysýdan, urys-janjaldan alys bolǵan. Árıne, munyń bári nasıhat úshin jazylyp otyrǵan dúnıe emes. Joǵaryda aıtylǵan 91 adamnyń test jaýaptarynyń kórsetkishi olardyń 100 jasqa deıin ómir súrýleriniń birden-bir rýhanı sebepteri dese bolǵandaı. Kúndelikti tirshilikte adamdar mundaı jaǵdaılardy oılana bermese kerek. Áıtpese qoǵamda tepse temir úzetin jigitter qoldan keletin jumyspen aınalysýdyń ornyna, selteńdep bos júrmes edi. Bos júrý, jumys istemeý rýhanı densaýlyqty kúızeltedi. Oǵan qosa, 30-dan assa da otbasyn qurmaıtyndar kóbeıip barady. Muny rýhanı densaýlyq kúızelisiniń negizgi sebebi dese bolady. Osy eki kúızelis adamdardyń ómirge kózqarasyn buzady. О́zine óziniń senimsizdigin týǵyzady. Rýha­nı kúızelisti basý úshin adam­­­­dar­­dyń túrli azǵyndyq qadamdarǵa ba­ryp jatatyny da túsinikti jaıt. Ábil PIRZADAEV, joǵary synypty psıhoterapevt. ASTANA.