Jazýshy shyndyǵy nemese ol keıipkerdiń prototıpi kim?

Álem ádebıetinde jazýshynyń bıografııasy, shyǵarmashylyq laboratorııasy, ǵadetteri men oǵash minezderine deıin jan-jaqty zertteledi. Onyń ishinde keıip­kerleriniń ádebı prototıpteri de bar. Jalpy, ádebı prototıp qalaı tańda­lady? О́mirdegi adamnyń kórkem shyǵar­madaǵy obrazy qalaı jasalady? Ol keıipker avtordyń oıyna qaıdan keldi? Bul – jazýshynyń shyǵarmashylyq qupııasy, bálkı shyndyǵy.

Árıne, kórkemdiktiń negizgi sharty boıynsha, kez kelgen keıipker óz prototıpinen bıik bolýy kerek-ti.

Mashatta qalǵan mahabbat

Siz Mashatta boldyńyz ba? Bálkı, bir jazda jol túsip, demalǵan shyǵarsyz... Iá, ilkide bireý bolmasa, Mashatty ár­kim bile bermeıdi. Al Marhabat Baı­ǵuttyń oqyrmandaryna ol meken kóz­ben kórmese de jaqsy tanys. Ondaǵy oqys oqıǵalar, lırıkalyq sheginister, «birtúrli» sezimder men syrly kezdesýler oqýshyny eriksiz yntyqtyra túsedi. Iá, Mashatta mahabbat qalǵan.

Marhabat Baıǵuttyń 90-jyldary jaryq kórgen «Qorǵansyz júrek» atty jınaǵy ádebı ortada rezonans týdyr­ǵanyn kózkórgender ańyz qylyp áli aıtady. Ásirese «Mashattaǵy mahabbat» povesi sol jyldary kóp oqylyp, elge jaıyldy.

Aqıqatynda, kórkem shyǵarmanyń negizgi mıssııasy oqyrmandy tárbıeleý bolmasa kerek-ti. Iаǵnı ádebıet – moral polısııasy emes. Eresek adamdardyń «jol ortasynda» jolyǵyp, surapyl sezim keshkeni sýretteletin bul povestiń oqyrman arasynda talqyǵa túsýiniń sebebi de osynda. Sanjar men Saıanyń Ma­shattaǵy mahabbaty bir oqýshyǵa sezimniń dúleı kúsh ekenin dáleldese, endi bi­reý mezette tutanǵan sezim-otqa kóp syn aıtyp jatty. Jalpy, sezimge sot bar ma?

Avtor máńgilik taqyrypty qozǵaǵan osy shyǵarmasynda kúndelikti tirshilikte tosynnan tap bolatyn sezimder men adamdardyń umytylmas sátter úshin ómir súretinin hám kez kelgen jannyń bir erejemen, sheńberden shyqpaı ǵumyr keshe almaıtynyn baıandaıdy. Meıli, ol keıipker qatelesip, jaza bassyn, meıli, jalpyadamzattyq qundylyqtardy attap ótsin, eń bastysy – onyń shynaıy bolmysy. Shyǵarmanyń jany da sol shynaıylyǵynda emes pe?

Povesti oqyp otyryp, «biz osy ta­bıǵatqa qanshalyqty jaqynbyz?» degen oı keledi. Búgingi kúni keńse adamyna aınalǵan árbirimizdiń boıymyzda tabıǵatqa tán erkindik, ińkárlik qaldy ma? Sanjar men Saıanyń Mashattaǵy kúnderi, ásirese qaladaǵy qoǵamnyń tabı­ǵattan alystap bara jatqanyn túısin­diredi. Dalanyń sulýlyǵyn kóre bilýge, sol sátten baqytty sezinýge hám ómirge qushtar bolýǵa shaqyrady.

Al jazýshy Sanjar men Saıanyń qas qaǵym sáttegi mahabbatyna uzaq ómir syılaı bildi. Nátıjesinde, ǵashyq jandardyń biri poıyzdyń ishinde, biri syrtynda qol bulǵap qala berdi. О́mirdiń shyndyǵy sol.

Sodan keıin bas keıipker Saıany qaıta kórmedi. Joldary túıispedi. Birge ótkizgen kezder jyp-jyly estelik bolyp saǵym jyldardyń enshisinde ketti. Mashatta... Tek estelik... Sol Mashatta...

Povestiń sezim dınamıkasyna, oqıǵa jelisine qarasaq, ádebı prototıpteri bolýy ábden múmkin. Saıa obrazynyń boıaý­y qanyq shyqqany sonshalyq – dál ómirde bar adamdaı áser etti. Shyǵarmashylyq qupııasyn bilmekke avtordyń ózinen surap kórdik.

«Mashattaǵy mahabbat» povesiniń keıipkeri Saıa – sol kúıinde alynǵan beıne. Az ǵana kórkemdeýler qosylǵan. Qazaqtyń qarapaıym ári batyl da, sezim­tal qyzy. Oral qalasynyń mańaıyndaǵy aýdanda týyp-ósken. Almatydaǵy QyzPI-ge úsh márte túse almaı, sol ıns­tıtýt mańyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılısheni bitirip, iri fabrıkadaǵy úlken sehty basqarǵan. Shyn aty-jóni – Saǵıda Jumaǵulova. Maǵan, ıaǵnı Sanjarǵa «Mankent» shıpajaıynda kezdesken keıipker ǵoı. Al povestegi Ǵalymgúl – kýrstasymyz Fázıǵa Ásheeva. Sol shıpajaıda demalǵan. Aıgúl – Aıymbala. Taldyqorǵannan. Mústán kempir Shymkent tóńireginen. Lásker – jerles Almatydan» dep prototıpterin aıshyqtap bergen Marhabat Baıǵut povestiń ómirdegi jalǵasyn baıandady.

«Saıanyń prototıpine «Mashattaǵy mahabbat» povesi engen «Qorǵansyz jú­rek» atty kitabymdy aparyp bermekke Almatyǵa bardym. О́zi Oral jaqqa ketken eken, sińlisine tapsyrdym. Saıa – Saǵıda bir-eki jyldaı habarlasyp turdy da, keıin adastyryp ketti. 1993 jyly: «Tereńdeı bermeıik, aǵataı. Sizge de, maǵan da qıyn bop keter», dep sońǵy sózin aıtty», dedi jazýshy.

Shyǵarmadaǵy sıýjetterdiń shynaıy shyǵýyna kóp jaǵdaıda osy tektes oqı­ǵalar áser etip jatady. Qalaı desek te, ádebıettiń negizgi máselesi prototıp emes, kórkemdik deńgeıi ekeninde daý joq.

Bolmysy bólek Boranbaı-baron

Nurǵalı Orazdyń alǵashqy áńgimesi «Jalǵyz túp dolana» oqyrmannyń esin­de bolar. Avtordyń aıtýynsha, shyǵar­ma­nyń prototıpi – túp naǵashysy Tálip atasy eken.

«Biz jetinshi ne segizinshi synypta oqyp júrgende atamnyń jalǵyz qyzy О́lmes ápkemniń uzatý toıy ótti. Búkil aýyl jıylyp, ápkemniń qurbylary syń­sý aıtyp, ýlap-shýlap shyǵaryp saldyq. Jurt tarqady. Sol kezde atam esik aldynda jatatyn bir dóńkeniń ústinde búk­shıip otyryp qaldy. Qarasam, kózi­nen taram-taram jas aǵyp, ún-túnsiz egilip otyr eken...

Mine, osy bir kórinis meniń kóz aldym­nan ketpeı qoıdy. Atamnyń nege jy­laǵanyn men ózimshe topshylap: «Sýsar apam ekeýi О́lmes ápkemdi baqty-qaqty, qyzǵaldaqtaı aıalap ósirdi. Al ol bolsa endi, bóten úıdiń otyn ja­ǵyp, qazanyn jýyp, tamaǵyn pisirip berý úshin ketip barady» dep oıladym. Meniń de kózime jas keldi, ózimnen ózim qys­tyǵyp jylap jiberdim», deıdi jazýshy.

Rasynda, ómirdiń zańdylyǵymen «Qyz – jat jurttyq» ekenin es bilgennen biletin atasy nege jylady? Shaǵyn áńgi­medegi kóńil tolqytatyn oı da, sezim de osy. Al ondaǵy basqa oqıǵanyń barlyǵy jazýshy qııalynan týǵan.

Keıde «osy biz erkin ómir súrip júr­miz be?» dep oılanasyń. Syrttan qara­ǵanda, árıne, aınaladaǵy ár adam shama-sharqynsha óz qalaýymen ǵumyr keship júrgendeı kórinedi. Degenmen kúıbeń tirshiliktiń aǵysyna túsken bári­mizdi bir shekteýler sheńberden shyǵar­­­maıdy. Qalaı desek te, báribir «buıra shash, ba­dyraq kóz qara bala». Boranbaı-baron­daı erkin ómir súre almaıtyn sııaqtymyz.

Nurǵalı Orazdyń «Teris aǵash» áńgime­siniń keıipkeri Boranbaı-baron­nyń birtúrli bolmysy, dalalyq minezi, basqalarda joq bir qyzyq qasıetteri bala kezden-aq bolashaqtaǵy uzaq sa­parlarǵa daıyndaǵandaı. Bala Bo­ran­baı mektep kezinen oqý degendi umy­typ, Qazyǵurttaǵy jylqyshylarǵa, Qumsaıdaǵy qoıshylarǵa, Shosh­qabu­laqtaǵy taýyqshylarǵa ketip qalyp, «qyp-qyzyl qańǵybas» bolyp shyǵa keldi. О́se kele «baron» atanyp, syǵan taboryna qosylyp, qıyr kezip, keıin alys Sibirge aǵash kesýge aıdaldy. Ol jaqtan seriligin Sibirde qaldyryp ketkendeı mojantopaı, qarapaıym Boranbaı bolyp oraldy. Ýaıym-qaı­ǵyǵa bas qatyryp, úı-jaıdyń qamyn oılap, ómirin uıymdastyrýdy bilme­gen qańǵybas Boranbaı-baron jaryq dúnıede elý toǵyz jyl jasady. Aýyr­maı-syrqamaı júrip-aq máńgilik saparǵa kete bardy. Baronnyń sońynda teris aǵashynan basqa iz qalmapty. Urpaqsyz ótti. Onyń teris aǵashy da basqalarǵa qaraǵanda bas jaǵy jýandaý, bıik qara aǵash boldy. «Sol qara aǵash qazir japy­raq jaıǵan kezde toǵaı jaqtan kele jatqan Boranbaı-baronnyń buıra shashyndaı dóńgelenip kórinip turatyn».

Keıipker Boranbaı-baronnyń pro­totıpi jóninde Nurǵalı Oraz bylaı dep syr shert­edi.

 «Boranbaı Baron – teris aǵash» atty áńgimemdegi Boranbaıdyń prototıpi de bala kúnimnen tanys Ábekeń. Aty-jónin tolyq aıtpaı-aq qoıaıyn. Urpaǵy renjip qalar.

Bizdiń aýylda toı-tomalaq, ártúrli jıyndar ótkende qurdastary Ábekeńdi ortaǵa alyp: «Áı, bir áńgime shertip jiber­seńshi!» «Baıaǵy basyńnan ótken­derdi aıtsańshy!» dep kúlip, qaljyńdap, qolqa salyp jatatyn.

Ol kisiniń ózgelerden bir ereksheligi – jas kezinde qydyrma, qańǵybas bol­ǵandyǵy. Sondyqtan da Ábekeńniń ba­synan talaı-talaı qyzyq oqıǵalar ótken.

Sonda men: «Ábekeńniń ómiri basqa­larmen salystyrǵanda áldeqaıda qyzyq. Mysaly, bizdiń aýyldyń shaldary birqalypty, súreńsiz tirshilik keshedi. Qysta malǵa qaraıdy, qora tazalaıdy. Kóktemde shóp orady. Jaz boıy ony tasyp, maıalaıdy. Kúzde jońyshqa baýlaıdy. Taǵy da qys keledi... Al Ábekeń bolsa, sonyń bárine qolyn bir-aq siltep, keń dúnıeni kezip ketipti. Mine, endi, basqalarǵa qaraǵanda onyń kórgeni de, túıgeni de kóp» dep oılaıtynmyn» dedi jazýshy.

Planetadaǵy shańnyń tozańyndaı ǵana salmaǵy bar mıllıardtaǵan adam­nyń ómir joldary da san-qıly. Bálkı, Boranbaı-baron sııaqty bolmysy bólek, tym erkin jandar taǵy bir mekende ómir súrip jatqan bolar.

Atannyń bıigi

О́mirde qoǵamnan, qalyń kópshilikten saıaq ǵumyr keshetin eleýsiz adamdar bolady. Bizge sol «kishkentaı» adam­dar­dyń ómirinde sonshalyq kúrdeli jaǵ­daılar bolmaıtyndaı kórinedi. Alaıda Jumabaı Shashtaıulynyń «Aspanqora» povesindegi Atannyń ómiri bul oıymyzdy túbegeıli ózgertti.

«Jıyrma eki jasynda bir qolyn oq julyp ketkeli beri ishtegi qońyltaqsyǵan qýystyqtan aryla almaǵan» Atannyń kózi tirisinde kórmegen qıyndyǵy joq. Zaman salǵan synaqtardan áıteýir tiri qalyp, bar tirshiligi Aspanqoranyń baýyrynda ótken onyń kózge kórinbeıtin júrek jaralary da az emes. Atannyń bastan keshken taǵdyrynyń kórinisi sol birtoǵa bolmysynda turǵandaı.

О́mirdegi árbir sátsizdikti, árbir ádilet­sizdikti, tipti jaqynyńnan estigen árbir sózdiń salqynyn Atan tek ózinen kóredi. Basyna túsken baqytsyzdyqqa ózin ǵana kinálaıdy. Hanymkúldiń kúná­sin de eń aqyrynda ózinen kóredi.

«Áıel áıeldigin istemeýshi me edi? Anaý Aıdabol soǵysta júrgende qatyny jol-jónekeı bala taýyp almap pa edi? Namys, uıat meniń ne teńim? Kóp bolsa sóz kóbeıip, júzim tómender. Aıdaboldan qaı jerim artyq meniń» degen oılarǵa kep, Atan onysyn «ájeptáýir tuǵyr-taıanysh kórgenin» jazýshy jasyrmaıdy. Árbir jeńilgen adamnyń osyndaı oıǵa keletini shyndyq emes pe?

Al oqyrman Atan men Hanymkúldiń ajyrasqanyna kimdi kinálaryn bilmeıdi. Atandy Aspanqoraǵa aparyp tyqqan saıaq­taý minezdi me, soǵys salǵan kem­tar­­lyqty ma, malshylyq ómirdi me, kúıeýiniń tirshiligine kóńili tolmaıtyn Hanymkúldi me? Biz nege bul ne­keniń buzylýynan tragedııa jasaımyz? Adamzattyń bári de tolstoılyq máner­men aıtqanda, «ózinshe baqytty, dál sondaı baqytsyz da» emes pe...

Aqıqatynda, Atan óz ómirin qoǵam­nan tym alys jasady dep aıta almaımyz. Áıtpese ol Hanymkúlmen sha­ńy­raq kóterer me edi? Atan da óz ke­ńis­tiginde – Aspanqorada baqytty bol­ǵysy keldi. Alaıda el ortasyna syı­maǵan Atan – Aspanqorasynda da baqyt tappady.

Mopassannyń «О́mir biz oılaǵandaı sonshama jaqsy da emes, jaman da emes» deıtin tujyrymy osy shyǵarmanyń negizgi shyndyǵy syndy. Al bizge adam ómiri únemi uly oqıǵalardan turatyndaı kórinedi. Degenmen Atannyń hıkaıasy sol ómirdiń kúıreýi de úlken sebepterdi talap etpeıtinin túısindiredi. Sonaý Aspanqora degen jerde Atan esimdi bireý mal baqqan eken. Eki ret úılenipti. Áıelmen de, dospen de qarym-qatynasy oǵashtaý. Aqy­ry, túıege flıaga teńdep, úıine sý tasyp júrip jan tapsyrypty. Jalǵyz tuıaǵyn da kózi tirisinde kóre almaǵan. Onyń ólimin estigende Saılaýbaı: «Atan ólip­ti» depti. Al «Qasymjomarttyń qyzyl shyraıly júzi shoqqa qaryla túskendeı narttanyp, appaq qolymen betin sıpady».

Shyǵarmadaǵy keı sıýjetter avtordyń ótken shaqtarda erekshe áserlengen sátterine qurylady. Júregińdi julyp túsirer keı oqıǵalar qansha ýaqyt ótse de umytylmaı, bolashaq qalamgerdiń oıynyń bir túkpirinde júredi. Jumabaı Shashtaıuly «Aspanqora» povesine negiz bolǵan Atannyń prototıpin bala kezinde jolyqtyrǵan.

«Bala kezimde qoı baǵatyn úlken aǵama kómekke barǵanmyn. Soǵysta bir qoly­nan aıyrylǵan, qabaǵy ońaıshy­lyqpen ashylmaıtyn óńi sup-sur kisi qonystas. Kóp jyldar boıy perzentsiz ómir keshken otbasy inisiniń qyzyn asyrap alǵan soń áıeli bala kóterse kerek. Úlken qýanyshqa kenelse de, sol qoıshynyń sabyrly ustamy adam­dy tańyrqatpaı qoımaıtyn. Al áıeli óte jaıdary. Qazir jigittermen As­panqoranyń mańyna barsaq, «sizdiń Aspanqorańyz óte bıik emes qoı», deıdi. Negizi, Aspanqora bıik. Taýdyń ózine shyǵý óte qıyn. Eteginde tursań, taýdyń bıiktigi bilinbeıdi ǵoı. Atpen shyqsań, tipti qıyn. At boldyryp qalady. Son­da shyńyraýdaǵy bulaqtan sý alyp ishemiz. Aǵa-jeńgem jumsaǵan soń álgi qoı­shymen ilesip shyńyraýǵa sýǵa bardym. Bir ýaqytta sirkirep jaýyn jaýyp ketti. Jalǵyzaıaq jol edi. Qaıtarda ana kisi ózi jalǵyz kúrekpen joldy ashyp shyqty. Sonda shamamen, az degende bir shaqyrym jer. Onda balamyn – menen eshqandaı kómek bolǵan joq. Onyń jalǵyz qolymen terge malshynyp, qınalǵanyn kózim kórdi. Biraq ol shyǵarmadaǵy Atannyń jaǵdaıyna ushyraǵan joq, árıne. Bul kórinis kópke deıin oıymnan ketpeı qoıdy. Jıyrma bes jasymnan áriqaraı osy taqyrypty qaýzaı bastadym. Eki-úsh ret qaıta jazdym», deıdi jazýshy.

Sondaı-aq avtordyń «Jala men nala» povesiniń prototıpi – ádebıetshi Rafat Ábdiǵulovtyń ákesi ekeni belgili. Povest keıipkeri jas muǵalim Raıys ózi oqyǵan mektep qabyrǵasyna qaıta oralady da, bala kezinde Dosaevtan estigen – ákesi nemisterge satylyp ketkendigi týraly aıypty eske alyp qınalady. Mundaǵy basty túıin – «máńgilik» ta­qyryptardyń biri – jala men nalanyń qatar órbýi arqyly tarqatylady.

Jazýshy Nurjan Qýantaıulynyń «Qaraózek» romanynyń bas keıipkeri Haqnazardyń prototıpi oqyrmandy erekshe qyzyq­tyra­dy. Avtordyń aıtýynsha, Haqnazar – jıyn­tyq obraz. О́mirde bolmaǵan keıipker.

«Biraq romandaǵy keıbir epızod belgili bir kisilerdiń basynan ótken dú­nıeler ekeni ras. Máselen, Haqnazardyń túr­meden etapqa bara jatqan sáti, etap poıyzyndaǵy aýyr jaǵdaılar – jel­toqsan oqıǵasyna qatysqan azamat, keıin jýrnalıst boldy, marqum Quttybek Aımahannyń basynan ótken oqıǵalar. Lagerdegi jaǵdaıattyń birazy – bir týys aǵamnyń aıtqan áńgimeleri. Al qalada páter izdegen, páter jaldaǵan oqı­ǵalar jelisi – ózimniń basymnan keshken sátter. Qalǵanynyń kóbisi – oıdan shyǵarylǵan sıýjet.

Al «Abylaı» áńgimesindegi Aby­laıdyń prototıpi – ómirde bolǵan, áli de bar, Abylaı atty zaǵıp jigit. Qazir massaj mamany bolyp júr dep estidim, biraq ózin, otyz jyldan asty, áli kórmedim. Sol Abylaıdyń qalaı zaǵıp bolyp qalǵan oqıǵasy – osy áńgimeniń negizgi arqaýy boldy. Árıne, kórkem shyǵarma bolǵan soń oıdan qosylǵan epızodtar da bar. Máselen, áńgimeniń prology – oıdan shyǵarylǵan sıýjet. О́mirdegi Abylaı da Kókshetaý óńirinen, ómirdegi Abylaı da soqyrlar qoǵamyndaǵy úıde turǵan», deıdi jazýshy.

P.S. Avtorlardyń shyǵarmashylyq laboratorııasynan bólisken bul áńgimeler ómirdiń ózin jazýǵa aınaldyrýdyń tiri mysalyndaı. Biz, oqyrman, tek klas­sı­kalyq shyǵarma oqyǵymyz keledi. Alaıda klassıka qalaı jazylady? Onyń keıipkerleri men oqıǵalary qalaı týady? Jazýshy ol sıýjetti shyǵarmada qa­laı sýretteıdi? Osy ýaqytqa deıin jaqsy jazý qalam ustaǵannyń bárine buıyrmaıtynyn hám jaqsy jazǵannyń bári ǵasyrlarǵa jetpeıtinin ýaqyt dáleldedi. Sondyqtan jazý degenińiz de bir «tátti tamuqtan» týǵan mehnatty jumys. Al ondaǵy keıipkerlerdiń ishki dúnıesi, jany, mineziniń sýrettelýi, shyǵarmanyń dınamıkasy – jazýshynyń kórkemdik qýatyna baılanysty, árıne. О́mirde jolyqqan keıipker, áser etken oqıǵanyń kórkem áńgimege aınalýy da avtordyń jazýshylyq qabiletinen bolsa kerek-ti.