Kitaphanaǵa túsken bomba

Tabaldyryǵyn attaǵan adamzat balasynyń aqyly men oıyn tereńdetip, sanasyna sáýle túsirgen júregi bar úıdi únemi baratyn mekeni etkenderdiń jerde qalǵany joq. Borhestiń «Men jumaqty kitaphana keıipinde elestetemin» degeni men Albert Eınshteınniń «Sizge bilýge tıisti jalǵyz oryn – kitaphanalardyń ornalasqan jeri bolýy kerek» degen danalyǵy osy órkenıet oshaǵynyń qadirin odan ári asyrmasa, kemitpeıdi.

Osy oraıda bizdiń uly dalamyzda kitaphana boldy ma degen zańdy suraq týyndaıdy. Bolǵanda qandaı? Basqasyn aıtpaǵanda, Shyńǵys qaǵannyń sarbazdary alty kún boıy órtedi degen Otyrar kitaphanasyn dálel etýge bolady. Meıli, buny ańyz dersiz. Biraq ańyzdyń da tórkini bar ekeni shyndyq. Eger shynymen solaı bolsa, alty kún órtengen kitaphananyń qanshama úlken bolǵanyn, onyń ishinde qandaı qundy muralar saqtalǵanyn elestetýdiń ózi kóńildi quzdan qulatqandaı áser beredi. Kitaphana týraly sóz bolǵanda, árıne, oqyrman týraly da aıta ketken durys. Ár memlekette, ár ultta ártúrli oqyrman bar. Olardyń rýha­nı álemge degen kózqarasy men tanymy da basqasha. Bir eldiń oqyrmandary ómir boıy Shekspırdiń shyǵarmalaryn tamsanyp oqysa, endi bir elde Dante men Gomerdiń juldyzy jaryq ekeni daýsyz. Bul oqyrmannyń sapasyna baılanysty máseleniń ushyǵy. Biz oqyrmannyń sapasyn sóz etýge laıyq bir sýrettiń tarıhy týraly sóılemekpiz. Oqıǵa bylaı bastalǵan edi:

1944 jyly 23 aqpanda London kitap­hanasyna fashıster bomba tastady. Nátıjesinde, kitaphana qırady. О́rke­nıettiń, mádenı muralardyń betin kúıik shaldy, oqyrmannyń, qalamgerlerdiń júregine jara tústi.  Atalǵan kitaphana úlken soǵystyń basyndaǵy áýe shabýyl­da­ry kezinde birneshe ret sátsizdikke ushyrady, biraq aqpan aıynda kózdel­gen jarylystan aman qalmady. Gıtler armııasy usha­ǵynan tastalǵan joǵary jarylǵyshty 500 fýnt bombalardyń nysany  birinshi kitaphanaǵa tıdi, sosyn Áýlıe Djeıms saraıynyń syrtyndaǵy jolda ja­rylyp, Korol kapellasynyń tere­zelerin qıratty. Sarapshylardyń aıtýynsha, shyǵyn óte aýyr boldy. 16 000-nan astam kitap órtke oranyp, kitaphana qyzmetkerleri men músheleri jańbyr men órt sóndirý tútikterin alyp,  qoldan kelgenin jasap, órkenıet oshaǵyn apattan qutqarýǵa tyrysty. Sol kezdegi tanymal jazýshylar Djeıms Lıs-Mıln jáne Djon Pop Hennessı qutqarý operasııasyna kómektesti, ki­tap­­hanashynyń kómekshisi Frederık Koksqa: «Biz dinimizdi joǵalttyq», dep aıqaılady.

Gıtler taǵy da ulylyq álippesi atan­ǵan kitaptardy órtep jiberýge qul­shyn­dy. Áıtpese, ol eki keshtiń ortasynda 22 bomba laqtyrmas edi. Jarylǵysh bombalar men alapat órt Londondaǵy tarıhı orynnyń biri Golland úıin shyǵynǵa ushyratty. Kitaphanashy Djeıms Pýrnell: «Ústińgi qabattaǵy kóne ba­sy­­­lymdar, ásirese alfavıttiń ekinshi jar­­tysyndaǵy árip­ter­den bastalatyn mu­ralar kóp zardap shekti. Sondaı-aq Ǵ-dan J-ǵa deıin jáne S-dan Iа-ǵa deıingi áripterden bas­ta­latyn qalamgerlerdiń bıografııalyq shyǵarmalary da janyp ketti» dep túsi­nik­teme bergen.

Osy shabýyldan birneshe aptadan keıin Brıtan úkimeti oqıǵa bolǵan jer­diń­ sýretin jarııalady. Atalǵan sýrette jaqsy kıingen úsh adam Londonnyń ashyq aspan astyndaǵy kitaphana sóre­le­rin aqtaryp, aınalada bolyp jatqan dańǵazany múlde elemegendeı kúı keshýde. Iаǵnı taza oıdyń, kirshiksiz nıettiń ıeleri bomba qulap jatsa da oqýyn jalǵastyra beretinine kýá boldyq. Osy oqıǵa týraly Ýınston S.Cherchıll «Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys» atty shyǵar­ma­synda: «О́rkenıet ortalyǵynyń qa­byr­ǵa­larynyń ar jaǵynda bizdiń el «jańa qarańǵy dáýirdiń tuńǵıyǵyna» túsip bara jatty», dep jazady. Nemisterdiń shabýylyna tótep bergen brıtandyq órkenıettiń beınesin túsirý úshin osy joldan ótip bara jatqan oqyrmandar nemese mınıstrlik qyzmetkerleri ji­be­­rildi me degen suraq áli de ózekti. Tazalaý operasııasyna Ulybrıtanııa men AQSh áskerı qyzmetshileri qosyldy jáne myńdaǵan kitap Ulttyq galereıaǵa ornalastyrylý úshin arbamen tasymaldandy. Qalaı desek te, kitaphananyń ǵumyry – máńgilik. Oǵan oq tıse de, bomba tússe de, onyń qundylyǵy jo­ıylmaıdy.