Bilim standartyndaǵy ala-qulalyq muǵalimder daıyndaý isin mandytpaı otyr

Elimiz joǵary bilim berý júıesin damyǵan elderdiń bilim standarttaryna sáıkestendirý men dúnıejúzilik básekege qabiletti maman daıarlaý baǵytyn ustanýda. Joǵary bilimdi mamandar, máselen, ınjenerler, ekonomıs­ter, zańgerler, medısına qyzmetkerlerin, t.b. daıyndaý týraly pikir aıtýdy sol salanyń mamandarynyń úlesine qaldyralyq. Meni tolǵandyratyn másele muǵalim daıarlaýdyń bolashaǵy. Birinshi kezekte aıtarymyz, mektep bitirýshi túlekterdiń ishinen eń bilim­di de, talantty jastardyń qyzyǵý­shylyǵyn oıatý jáne olardy muǵalimdik mamandyqqa tartý jaıy. Olaı deıtinimiz, qazirgi kezde muǵalimdik mamandyqta oqyp júrgen stýdentterdiń kópshiligi «qal­dyq prınsıpi» boıynsha, ıaǵnı sura­nysy joǵary mamandyqtarǵa ótpeı qalǵan, ortasha ǵana bilimdiler. Al, aqyly negizde oqıtyndardyń jaǵdaıy túsinikti, olardyń kópshiligi mektepte ortadan tómen deńgeıde oqyǵandar. Budan shyǵatyn qorytyndy, pedagogıkalyq mamandyqtarda oqıtyn stýdentter quramy negizinen orta nemese ortadan tómen deńgeıde ǵana bilimi bar mekteptiń túlek­teri bolyp otyr. Ortasha bilimdi muǵalim ortasha bilimdi oqýshy daıarlaıdy. Talantty jastardyń pedagogıkalyq mamandyqty qalamaıtyn sebebi de bar. Ol muǵalimderdiń materıaldyq jaǵdaılarynyń tómendigine baılanysty.  Eńbek ótili az, biraq tolyq júk­tememen jumys istep júrgen jas muǵa­limderdiń eńbekaqysy kúnkóriske jeter-jetpes. Aýyldy jerlerdegi mektepterde muǵalimderge tolyq júktememen jumys isteýge saǵat jetpeıdi de. Al keıbir bilikti muǵalimder materıaldyq jaǵdaılaryn túzeý maqsatymen 1,5 nemese odan da artyq júktememen jumys isteýge májbúr. 1,5 júktememen jumys isteıtin muǵalimniń aptalyq jumys kúni 54 caǵat (jumysshylar men qyzmetkerlerdiń aptalyq jumys kúni 40 caǵat) bolady. Onyń ústine sabaqtan bos kezinde repetıtor bolyp nemese UBT daıyndyq kýrstarynda sabaq berip, qosymsha tabys tabýǵa májbúr. Endi oǵan synyp jetekshiligi, dápter tekserý, «moınyna ilingen» qoǵam­dyq jumystardy, joǵary jaqtan kelgen ártúrli qaǵazdarǵa jaýap jazý men esep berý sııaqty eńbekaqy tólenbeıtin jumystardy qosyńyz. Qalypty ómir súrý osyndaı qıynshylyqpen keletinin biletin qabiletti jastar muǵalimdik mamandyqty tańdaı qoıýy ekitalaı. Sondyqtan muǵalimderdiń materıal­dyq jaǵdaıy men mártebesin jastardyń qyzyǵýyn týǵyzatyndaı dárejege kóterý – qazirgi ómir talaby. Pedagogıkalyq mamandyqtarǵa talantty jastardy tartý úshin dúnıejúzi boıynsha bilim berý júıesindegi aldyńǵy oryndardyń birinde turǵan Fınlıandııadan úlgi alýǵa bolady. Fın muǵalimderiniń aılyq eńbekaqysy – eldegi eń joǵarǵy eńbekaqy. Oqýshylar oqýlyqtarmen tegin qamtamasyz etiledi, tegin ystyq tamaq beriledi, oqýshylardyń jolaqysy da memleket esebinen. Eger oqýshy avtobýs qatynamaıtyn jerde turatyn bolsa, onda taksı pulyn da úkimet óteıdi. Qazirgi kezde muǵalim daıyndaıtyn memlekettik ýnıversıtetter men peda­go­gıkalyq ınstıtýttarda granttan tys aqyly oqý úshin stýdentter qabyl­daý jóninde eshqandaı shekteý joq. Ony­men qosa, jekemenshik JOO-lary muǵalim­dikke qansha talapkerdi úgittep tarta alsa, sonshasy túgel bitirip shyǵady. Kerek deseńiz qujattaryn JOO-ǵa tap­syr­ǵannan keıin dıplom alýǵa bir-aq keletin stýdentter nemese dıplomdy úılerine jetkizip berip, tabystaıtyndar da kezdesip qalady. Muny jasyryp, jaýyp qaıtemiz. Jaýyrdy jaba toqı berý abyroı ápermeıdi. Ondaılardyń barlyǵy da derlik muǵalimdik orynnan úmitkerler. Olardyń sapasyna eshkim de jaýapty emes. Sondyqtan ár oblysta mekteptegi muǵalimdik orynǵa úmitkerlerdi synaqtan (testileýden) ótkizip, jaramdylyǵy jóninde sertıfıkat beretin táýelsiz uıym bolý kerek. Mektepter negizinen alǵanda memle­ket­tik. Mektep standarttary men baǵ­dar­lamalary da memleket tarapynan bekitilgen. Olar elimizdiń barlyq aımaqtary úshin birdeı jáne turaqty. Sondyqtan muǵalimderdi daıyndaýǵa tapsyrys berýshi de memleket. Demek, Qazaqstannyń barlyq pedagogıkalyq mamandar daıyndaıtyn joǵary oqý oryndarynda muǵalimder birdeı standartpen daıyndalyp shyǵýyn memleket óziniń tikeleı baqylaýynda ustaǵany jón. Qazaqstanda kredıttik tehnologııaǵa kóshýge oraı JOO-da oqytylatyn pánder­ge bólinetin saǵat sandary burynǵy­men salystyrǵanda edáýir qysqardy. Onymen qoımaı, tańdaý komponentteriniń mólsheri artyp, mektep muǵalimderiniń daıyndyǵyna qajetti keıbir pánder mindetti komponentter tiziminen shyǵyp qaldy. Onyń keri áseri muǵalimderdiń bilimdilikteri men biliktilikterinde kóri­nis taba bastady. Bolashaq muǵalimder mektep oqý pánderiniń keıbir bólimderi men taqyryptary jóninde eshqandaı teorııalyq jáne praktıkalyq jaǵynan málimet almaı-aq, JOO bitirip shyǵa­tyn­daı jaǵdaıǵa dýshar boldy. Nátıjede JOO túlekteri mektep oqý pánderiniń keıbir taraýlary men taqyryptaryn mektep qabyrǵasynda qandaı dárejede meńgerse, sondaı bilimmen mektepke qaıta oralýda. Standart jasaýshylar mindetti kom­po­nent pánderin tańdaýda qandaı zańdylyqqa súıenetini de belgisiz. Oıyna kelgenin ala salatyn sııaqty. Mysaly, fızıka páni muǵalimin daıyndaý úshin 7-synyptan bas­tap mektep bitirgenshe úzbeı oqytylatyn fızıkalyq pánderdiń bir de bireýi mindetti komponent retinde alynbaıdy da, 11-synypta aptasyna bir saǵat ótiletin astronomııa páni mindetti komponent tizimine engizilgenin qalaı túsinýge bolady? Mindetti komponent pánderiniń maz­munyn tańdaýda da oılastyrylmaǵan tirlikter kóp. Máselen, matematıka mamandyǵynyń standartynda elementar matematıka pánin bir-aq semestrde oqytý josparlanǵan. Al onda burynǵy kezde 6-7 semestr boıy arıfmetıka, elementar algebra, elementar geometrııa dep jeke-jeke oqytylatyn pánderdiń (esep shyǵarý praktıkýmyn) mazmunyn túgel bere salǵan. Bir semestrde barlyq elementar matematıka kýrsynyń esepterin túgel sholyp shyǵý bylaı tursyn, taqyryptarynyń mazmunyn ashýǵa da ýaqyt jetpeıdi. Endigi jerde elementar matematıka pánderiniń keıbirin jeke tańdaý páni retinde usyný da múmkin bolmaı qaldy. Sebebi, bir cemestrdegi elementar matematıka páni 5-6 semestr ótiletin mazmundy túgel qamtyp tur. Bul naǵyz kózboıaýshylyq emes pe? Mundaı jónsizdikti saýatty adam usynyp otyr degenge sengiń kelmeıdi. Burynǵy dástúrli oqý jospary boıynsha joǵary bilimdi mamandar 4 jyl daıyndalatyn. Kredıttik oqý da 4 jyl. Osy jerde negizgi pánderdi oqytýǵa bólingen saǵat sany nege jetkiliksiz degen oı keledi. Onyń birinshi sebebi, qazirgi bilim standarttaryndaǵy tańdaý komponentterine bólinetin saǵat (kredıt) sanynyń shamadan tys kóptigi. Bilim alýshy aldymen qandaı ǵylym bolmasyn onyń negizderin ıgerip alýy kerek. Ol bilimderdi ıgermeı jatyp, stýdent onyń ekinshi bir salasyn qalaı tańdap ala qoıady? Bul az deseńiz, osyndaı ala-qulalyqtan keıin bolashaq muǵalim mekteptegi oqytý pánderiniń qaısysy mańyzdy ekenin qaıdan bile qoısyn? Mektep muǵalimin daıyndaý standarttaryn jasaý kezinde oqytylatyn pánderdi bazalyq jáne kásiptik dep bólýdiń de maǵynasy joq sekildi. Pedagogıka men psıhologııa muǵalimdik mamandyq úshin bazalyq bola otyryp, ol bilimderdi muǵalim mekteptegi oqý tárbıe jumystaryn júrgizýde kúndelikti paıdalanady. Sonymen qatar, ol únemi tolyqtyrylyp, damytylyp otyratyn kásiptik bilim de emes pe? Mektepte oqytylatyn pánderdiń teorııasy men praktıkasyna daıyndaıtyn JOO-da ótiletin pánder kásiptik bolýmen qatar,  bazalyq ta bolyp eseptelmeı me? Demek, muǵalimdik mamandyqta pedagogıka-psıhologııalyq, fızıologııa-gıgıenalyq, t.b. pedagogıkalyq qyzmettiń tiregi bolatyn pánderdi barlyq muǵalimder ıgerýge tıisti jalpy kásiptik pánder. Al mektepte oqytylatyn pánderdi «Mamandyq pánderi» nemese «Arnaıy kásiptik pánder» dep bólýge bolar edi degen oıdy ortaǵa sala ketsek deımiz. Demek, muǵalim daıyndaýda  úsh blok bolýy tıis: birinshisi «Jalpy bilimdilik pánder», ekinshisi «Jalpy kásiptik pánder», úshinshisi «Arnaıy kásiptik pánder». Eń birinshi, osy úsheýiniń tıimdi araqatynasy saqtalýy tıis. «Jalpy bilimdilik pánder» 15%, «Jalpy kásiptik pánder» 15%, «Arnaıy kásiptik pánder» 70% shamasynda bolǵany durys tárizdi. Muǵalim daıyndaýdyń qazirgi qol­da­nys­taǵy Standarttary men úlgi oqý josparlarynyń mekteptiń qajet­tiligin qanaǵattandyra alatyndaı qazir qaýqary joq. Ártúrli jaǵdaılarǵa baılanys­ty mınıstrlik tarapynan jyl saıyn qo­ǵam­dyq-tanymdyq túrli pánderdi oqý josparyna engizý týraly nusqaýlar kelip jatady. Ol pánderdi engizý úshin muǵalimdi pán­dik daıarlaý komponentteriniń saǵat­ta­ry qysqartylady. Bul da bilikti pándik mu­ǵalim daıarlaýǵa keri áserin tıgizip jatady. Árbir joǵary oqý orny qalaýynsha tańdap alatyn pánderdiń sany kóp bolǵandyqtan, bir oqý ornynan ekinshisine aýysqan kezde oqý josparyndaǵy aıyr­ma­shylyqtarǵa baılanysty problemalar týyndaıdy. Ol qazirdiń ózinde kórinis tabýda. Tańdaý komponentin, sońǵy kýrstarda, stýdentter mektepke qajetti bi­lim negizderin tolyq meńgergennen ke­ıin, belgili bir qabilet, qyzyǵýshylyq tanytqandar úshin arnaıy kýrs nemese arnaıy semınar retinde usyný jetkilikti dep oılaımyn. Mindetti pánderdi oqytýǵa arnal­ǵan saǵat sandarynyń kemýi oqý jospa­ryn­daǵy jyldyq oqý aptasynyń azaıýyna da baılanysty  bolyp otyr. Kredıttik tehnologııa boıynsha jasalǵan oqý jos­parynda stýdentterdiń oqıtyn jyldyq apta sany – 30. Dástúrli oqý jospary boıynsha 36 apta edi. Sonda stýdent árbir jylda 6 apta, al 4 jylda 24 apta, ıaǵnı 4 jylda 6 aı, ıaǵnı jarty jyl oqymaıdy. Sonymen stýdent 4 jyl emes 3,5 jyl joǵary oqý ornynda bilim alady. Mundaı jaǵdaıda mindetti pánderdi oqytýǵa árıne saǵat jetkiliksiz bolady. Endeshe, stýdentterdiń jyldyq oqý júktemesin, oqıtyn apta sanyn qaıta qaraý kerek bolar. Ondaı jaǵdaıda pedagogıkalyq praktıkaǵa bólinetin apta sanyn da kóbeıtýdi nazardan tys qaldyrmasaq kerek. Bilikti mamandar daıyndaýdy jaqsar­týdyń basty sharty oqýlyqtar men oqý-ádistemelik, anyqtamalyq, t.b. quraldardyń jetkilikti bolýy. Muǵalim bolý úshin aldymen ol ózi oqytatyn pánniń teorııasy men praktıkasyn jaqsy bilýi kerek. Odan keıin ǵana ol sol pánniń ádistemesin ıgere alady. Mine, jıyrma jyldan beri bizdiń «reformator» mınıstrlerimizdiń eshqaısysy árbir mamandyqtyń mamandaryn daıyndaý úshin qazaq tilinde qandaı ádebıetter jetispeıtinin anyqtap, kitaptar shyǵarý kerek eken dep jatqanyn estigen emespiz. Birinshi kezekte, árıne, matematıka muǵalimi úshin mektep oqýlyqtary turaqty bolýy kerek. Sonda ǵana bolashaq muǵalimdi kásiptik qyzmetke maqsatty túrde daıyndaý múmkindigi molaıady. Dosymhan RAHYMBEK, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory.