Jeńil ónerkásiptiń aýyr problemalary
Shyndyǵyna kelsek, bárimiz de ózgeniń kıimin kıip júrmiz. Iá, kórshilerdiki, odan qaldy kórshiniń kórshisiniki. Ne kerek, áıteýir bizdiki emes. Senbeseńiz, ústińizge úńilip kórińiz... Uıalǵan tek turmastyń jaıymen bazarǵa baǵyt aldyq. «Qazaqstanda jasalǵan» kıim izdep júrmiz. Jaǵalaı ımport. Álemdik brendterdi bylaı qoıǵanda, sheteldiń arzanqol taýarlarynan-aq kóz súrinedi. «Mynalar qaı jaqtan?» degenimizshe bolǵan joq, satýshy zýyldaı jóneldi: «Qandaıy kerek, bizde bári sapaly, Túrkııa, Reseı, Germanııa...». «О́zimizdiki joq pa?». «Á-á, arzan izdedińizder ǵoı, onda Qytaı, Qyrǵyzdan bar...». «Qazaqstannan she?». «Qazaqsha kıim? Ondaılar ekinshi qabatta, qamzol, shapan, bári sonda bar». «Qazirgi zamanǵy kıimder she?». Joq! Keıde «osy Qytaı bolmasa, jalańash qalar ma ekenbiz dep oılaısyń. Tipti, ish kıim men shulyqtyń ózin shetelden kıgen soń qaıtersiz. Sebebi, óz elimizdiń jeńil ónerkásibi jemisin jegize almaı júr. Ataýy jeńil bolǵanymen, bul ónerkásipti damytý bizdiń el úshin áste aýyr bolǵan syńaıly. Máselen, jeńil ónerkásipte biz óz-ózimizdi taýarmen 9 paıyz shamasynda ǵana qamtamasyz etip otyr ekenbiz. Bul qaýipti, árıne. Asa qajetti, birinshi kezektegi taýarlardy da syrttan tasımyz. Bylaısha aıtqanda, ımportqa táýeldimiz. Al mamandardyń aıtýynsha, eldiń qaýipsizdigi úshin, ekonomıkalyq táýeldilikten arylý úshin biz óz-ózimizdi kem degende 30 paıyz taýarmen qamtamasyz etýimiz kerek. Memleket tarapynan qanshama kóńil bólinip jatyr desek te, bul salanyń berekesi kirer emes. Qabyldanǵan baǵdarlamalar bar, biraq nátıje joq. Soǵan qaraǵanda jeńil ónerkásipti damytý máselesi áli de jiti mán berip, «maı shammen» qaraýdy qajet etetindeı. Máselen, Qazaqstan maqta, jún, teri sııaqty shıkizattarǵa baı bola tura, el ishinde óńdeý isi órkendemegen. Qarapaıym tilmen aıtqanda, eshteńe óńdeı almaı otyrmyz. Bul salaǵa kelip jatqan ınvestor ta joqtyń qasy. Eger de elimizge syrttan taýar aǵylmasa, ınvestor ataýly oılanbastan keler me edi, kim bilgen? Sonda birlesken kásiporyndar da, jańa jumys oryndary da ashylyp, básekege qabiletti taýar da shyǵarylar ma edi. Bylaı alyp qarasaq, bul salanyń áleýmettik mańyzy óte zor. Jeńil ónerkásip halyqty jumyspen joǵary deńgeıde qamtıtyn áleýmettik sala bolǵandyqtan, kez kelgen memlekette erekshe mánge ıe. Mysaly, Qyrǵyzstan bul salaǵa qosymsha qun salyǵyn salmaıdy, mundaı ádis Túrkııada da bar. Úndistanda jekelegen qorlar qoldaý kórsetedi. Qytaı eli óndirisshilerine sýbsıdııa beredi eken. Al jeńil ónerkásipke erekshe mán berilgen Koreıa, Japonııa syndy elder 70-80 paıyz óz ónimderin tutynady desedi. Bul eń birinshi – turǵyndar úshin jumys orny. Máselen, Úndistan, Túrkııa, Qytaıda jeńil ónerkásip salasynda turǵyndardyń 21 paıyzy jumys istese, Qyrǵyzstanda halyqtyń 30 paıyzy óz nápaqasyn osy saladan tabady eken. Al biz el-jurtty syrttan daıyn ónim ákelip kıindirip otyrmyz. Anyǵyn aıtqanda, elimiz Qytaıǵa, Qyrǵyzstanǵa, Túrkııaǵa ınvestısııa salyp otyr degen durys. О́ıtkeni, bizdiń aqshaǵa ol jaqta qosymsha jumys oryndary ashylyp jatyr. Olaı deıtinimiz, bizge syrttan keletin kıim-keshek kılolap emes, tonnalap ákelinedi. Al budan syrtqa az aqsha ketip jatpaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Bizdiń basty kemshiligimiz de osy – syrttan kelgen taýardy ishki rynokqa emin-erkin kirgize salatyndyǵymyzda jatqandaı. Bul rette «Saýda qyzmeti týraly» zańdy belsheden basyp júrgender de az emes. Qazir tipti, óz elimizdiń ónimin talap etpek túgili, shetelden kelgen taýarlar sapasyna da jaýap berip jatqan adam joq. «Made in .... » degen japsyrmaǵa ózderi qalaǵan eldiń atyn jazyp ótkize beredi. Saýdagerlerdiń aıtýynsha, bizde ónimniń kılosyna 0,6 eýro tólep, taýardy kedennen esh kedergisiz engize alady eken. Eń bastysy, aqshasyn tóleseń bolǵany. Qansha somaǵa qandaı kólemde taýardyń kirip jatqanyn eshkim bilmeıdi. Al basqa elde shekteý bar, 50 kılo kirgizýge quqylysyń, odan assa, mindetti túrde deklarasııa qajet. Bizde eki tonnaǵa deıin taýar ákele alatynyn estigenimizde eriksiz tańdanystyq. Álemniń birde-bir eline shetel taýarlary bulaı emin-erkin kire almaıtyn shyǵar. Osynyń ózi el naryǵyn sapasyz taýarlarmen toltyryp, óz otandyq óndirisshilerimizge keń qanat jaıyp, tynystaýyna múmkindik bermeı otyrǵany aıdan anyq. Iá, osynyń saldarynan bul saladaǵy bizdiń óndirisshiler qalyń buqara tutyna qoıatyn jibi túzý kıim-keshek shyǵara almaı otyr. О́ndiris nemese qandaı da bir qoǵamdyq qyzmet salasyna arnalǵan «spesovkalar» (arnaıy jumys kıimderi) men «formalar» tigýden árige asa almaı keledi. Jeńil ónerkásip degende sol «spesovkalardy» kórmege shyǵaryp mázbiz. Al qazir ústimizge «spesovka», aıaǵymyzǵa «rezeńke etik» kıip júretin zaman ba? Ári ketkende otandyq ónim degende, mereke-toıda kıiletin az-muz ulttyq kıimderimizdi alǵa tartamyz. О́nerkásip palatasynyń derekteri jeńil ónerkásip salasynda 2012 jyly «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha 2819,7 mln. teńge somaǵa 23 joba qoldaý tapty deıdi. «Jańa bıznes-bastamalardy qoldaý» atty birinshi baǵyty boıynsha 814,7 mln. teńge somaǵa 19 joba, «Kásipkerlerdiń valıýtalyq qaterlerin tómendetý» atty úshinshi baǵyty boıynsha 2004,9 mln. teńge somaǵa 4 joba qoldaýǵa ıe bolǵan. «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy sheńberinde arnaıy jeńil ónerkásip kásiporyndary úshin lızıng máni 150 mln. teńgeden 75 mln. teńgege deıin, ıaǵnı eki esege tómendetilgeni taǵy bar. Jumys istep turǵan iri orta toqyma kásiporyndarynyń jáne óńirlerdiń sany 68-di qurady, toqyma buıymdar óndirisi – 34, kıim óndirisi – 27, bylǵary jáne oǵan jatatyn ónimder óndirisinde jeteý dep tizbektegen eken. Jaman kórsetkish emes. Biraq odan qarapaıym halyqqa qajetti taýarlar shyqpaıtyn sııaqty. Shyqsa, nege biz «bazardan» baıqamaımyz? Nege kımeımiz? Jeńil ónerkásipti damytýǵa baılanysty 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama da qabyldandy. Oǵan qosa Indýstrııalandyrý kartasy bar. Byltyrǵy jyldyń kórsetkishi boıynsha elimizde jeńil ónerkásip salasynda 707 kásiporyn jumys isteıdi eken. Statıstıka málimetterine júginsek, bul salanyń damýy 2008 jylmen salystyrǵanda 2 jarym esege ósken. Eńbek ónimdiligi 1 jarym esege. Maqtamen qamtamasyz etý 100 paıyz, toqymadaǵy úles – 77, mata taýar – 42, sporttyq kıimder – 8, shulyq 5 paıyz, kıim-keshek boıynsha bas kıimderdi tigý 2008 jylmen salystyrǵanda 3 esege artsa, náreste kıimi bir jarym esege ósip otyr. 2014 jylǵa qaraı jeńil ónerkásip salasyndaǵy daıyn ónim eksporty 2008 jylǵy jaǵdaımen salystyrǵanda 2,5 esege óspek. Al, eńbek ónimdiligi bolsa, 1,5 esege artady. О́tken jyldyń ózinde bul kórsetkish 50 paıyzǵa ulǵaıǵan. Elimizde jeńil ónerkásipti damytýǵa barlyq múmkindikter bar. Joǵaryǵa jetetin esep osyndaı. Esepke esh kúmánimiz joq. Tek nátıjesin nege kórmeı jatyrmyz degen qarapaıym ǵana suraq týyndaıdy. Jalpy alar bolsaq, erteden qazaq kıim tigýden eshkimnen kem túsken emes. Oqaly shapan, búrmeli kóılek, kesteli oramal, qundyz bórik tikken, altynmen aptalǵan, kúmispen kúptelgen at-ábzelin jasaǵan qazaq emes pe edik? Endeshe qazirgi zamanaýı kıimder tigýge nege shamasy jetpeı otyr deseńizshi! Tipti, sonaý keńes kezinde de jeńil ónerkásip elimizdegi eń damyǵan salanyń biri bolǵan desedi. Sol kezdegi kórsetkishterge qarasaq, bizdegi jeńil ónerkásiptiń úles salmaǵy 15,8 paıyzǵa jetip, el bıýdjetiniń 25 paıyzyn quraǵan eken. Al mundaı kórsetkish álemdi taýarymen jaýlap alǵan Qytaıdyń ózinde áli kúnge deıin bolmaǵan. Dúnıejúzilik damý bankiniń málimetine qaraǵanda, búginde aspan asty elindegi jeńil ónerkásiptiń úles salmaǵy 10 paıyzdy kórsetedi, bul Qytaı memlekettik bıýdjetiniń 20 paıyzy. Is júzinde ózindik tabıǵı resýrstary joqqa tán Túrkııada da bul salanyń úles salmaǵy 10 paıyz, jeńil ónerkásipten túsken qarjy el bıýdjetiniń 40 paıyzyn quraıdy. Kezinde Almaty maqta-mata kombınatynyń ónimderi ózimizdi qoıyp, shetel asty dese, bireý senip, bireý senbes. Bul kásiporyn Keńes Odaǵyndaǵy eń iri óndiris oryndarynyń biri bolypty. Qurdymǵa ketken osyndaı kásiporyndar ár oblysta qanshama. Al qazir zaýyttardyń joqtyǵynan qazaqstandyq maqtanyń 80-90 paıyzy eksportqa tómen baǵamen ketip, kerisinshe, sodan jasalǵan maqta-mata taýarlary ózimizge qymbat baǵamen ákelinýde. Munyń ornyn toltyrmaqqa, elimizde maqta-mata salasyn damytýǵa baılanysty klasterdi damytý qolǵa alynǵan edi. Oǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy tańdalyp alyndy. Biraq bul da bizdi kıim-keshekpen qaryq qyla almady. «Oxy Textile» JShS Shymkent qalasyndaǵy «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaqtaǵy toqyma klasteri aıasynda júzege asqan alǵashqy tabysty jobalardyń biri. Joǵary sapaly maqta ónimderin shyǵaratyn keshendi avtomattandyrylǵan jip ıirý fabrıkasy qazaqstandyq shıkizatty óńdeýge baǵyttalǵan bolatyn. Máselen, maqta jibin alý úshin shıkizat 2 ret óńdeýden ótý arqyly quny 4 esege deıin óse túsedi. Sonymen qatar, kásiporyn shyǵaratyn ónim Eýropa elderine eksportqa shyǵarylady». Mine, 2010 jyldyń qazan aıynda iske qosylǵan «Oxy Textile» JShS týraly osylaı delingen edi. Alaıda, kásiporyn jarytyp jumys istemedi. Maqtadan jip ıiretin fabrıkanyń jobasyn qarjylandyrýǵa 5,5 mıllıard teńge jumsalǵan. Jylyna 6 myń tonna jip ıiretin fabrıkada 260 adam jumys isteýi tıis edi. Sol jyly-aq «Eń úzdik kásiporyn» nomınasııasynda «Altyn sapa» syılyǵyn alyp úlgerdi. Biraq, birneshe aıdan keıin kásiporyn toqtap qaldy. Aıtylǵan jeleý – shıkizattyń joqtyǵy. Toqyma ónerkásibin keńeıtý arqyly Ońtústik aımaqtyń ekonomıkasyn damytýǵa septigin tıgizbek bolǵan eń qymbat joba – «Iýteks.kz» kásipornyna da mıllıardtaǵan qarajat jumsaldy. Mamandardyń aıtýynsha, jobanyń quny 19,3 mıllıon dollardy quraǵan. Jobada shıtti maqtany aqyryna deıin óńdeý kózdelgen. Alaıda, bul kásiporynnyń tipti, ǵımaraty da salynyp úlgermedi. «Ońtústik» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda tek qańqasy turǵyzylyp, konteınerler ornatylǵan. «Shymkent Kashemır» zaýytynyń da taǵdyry osyǵan uqsas. Kezinde úlken úmit artylǵan bul jobaǵa 560 mıllıon teńge jumsaldy. Búginde munda 230 adam jumyspen qamtylyp, shyǵarylǵan taýar alys jáne jaqyn shetelderge jóneltilýi tıis bolatyn. Alaıda, osynda jetkizilgen sheteldik qondyrǵylar sol kúıi iske qosylmady. Kásiporyndardyń turalap qalýyna basty sebep – sol baıaǵy shıkizat máselesiniń sheshilmeýi. Budan bólek, kásiporynnyń qarjy aınalymy da az kórinedi. Osylaı túrli máseleler tizbektelip kete beredi. Aınalyp kelgende, qolǵa alǵan jobalardan naqty nátıje joq. Eń ókinishtisi, osy joqtyń sońynda ózimizde kıim joq. Bulaı demeske amal neshik, áıtpese qazaqsha, ıaǵnı ulttyq kıim ǵana emes, qazirgi zamanǵa laıyq qazaqstandyq kıim-keshekti de kıip júrmes pe edik... Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».
