«Abaqty da otyryp jumys isteýge bolatynyn» (Ahmet Baıtursynuly), aıdaýda júrip te shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa múmkindik baryn dáleldegen qaıratkerler qatary Humboldt (Berlın qalasy) ýnıversıtetiniń túlegi, agronom-ǵalym Ǵazymbek Birimjanmen tolyqty.
Humboldt ýnıversıtetin bitirip, Eýropa órkenıetin kórip kelgen, naǵyz qaıratty jastaǵy ultshyl azamat jıǵan ilim-bilimin týǵan eliniń múddesine jarata almaı, qýǵyn-súrginge ushyrady. Ǵazymbekteı qaıratkerdiń taǵdyr talaıyna jazylǵan jer – Karelııa eli. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq azamattarynyń kóbi Arhangelskige, Magadanǵa, Sibirge, Karelııaǵa, t.b. jer aýdarylǵan-dy. Bul týraly Mustafa Shoqaı bas redaktorlyq etken «Jas Túrkistan» jýrnalynda jazyldy. 1929 jyldyń 7-8 sanyna «Ǵazymbek súrginde, Ǵabdýlýahab Marat qamaýda» atty maqala jarııalanǵan. Maqalada: «Ǵazymbek Birimjan bolsa aýylsharýashylyq, naqtyraq aıtsaq, mal sharýashylyǵy salasynda kásip etkendikten Túrkistan saharasy úshin qymbatty bir maman sanalar edi. Bul jigit qyzmetke de alynbastan súrginge aıdalǵan. Ǵazymbek Almanııaǵa kelmesten buryn Tashkentte shyǵatyn «Aq jol» atty keńes gazetasynda qyzmet etken bolatyn» [ Alash kósemsózi. 10 tomdyq. 3-kitap: Jas Túrkistan. – Almaty, «О́ner», 2010. – 344 bet; 194], dep jazylǵan.
Ǵazymbektiń Karelııadaǵy mekenjaıy Aqteńiz-Baltyq kombınaty, 14-úı, 15-bólme dep kórsetilgen-di. Sol kezde Medvejıa Goranyń quramynda bolǵan Belomorsk (Aqteńiz) 1938 jyly Sorok selosy men mańaıyndaǵy derevnıalardyń birigýi nátıjesinde shaǵyn qala bolyp qurylǵan.
Karelııa barsha álemge «halyq jaýy» atanǵan saıası tutqyndardyń qol kúshimen salynǵan «Aqteńiz-Baltyq kanalymen» tanymal. Solovesk lagerinde keńestik totalıtarlyq júıeniń qysymyna ushyraǵan, bas bostandyǵynan aıyrylǵan tutqyndar Aqteńiz-Baltyq kanalyn salýǵa qatysqan. Jáne alǵash ret tutqyndaǵy adamdardyń KSRO-daǵy iri qurylys alańyna qatysýy da osy nysanmen baılanysty. Soloveskidegi lagerden kelgender úshin Aqteńiz-Baltyq lageri (Belbaltlag) qurylǵan. Aqteńiz ben Onejsk ózenin baılanystyrǵan kanal KSRO-nyń ekonomıkasyna orasan zor áser etken. О́ıtkeni adamǵa aýa qanshalyqty qajet bolsa, kanal da KSRO-ǵa sonshalyqty qajet bolǵan. Sol sebepti de I.Stalın kanaldyń jumysyn tezdetýge tapsyrma berip, uzyndyǵy 227 km-dy quraıtyn kanal 1931-1933 jyl aralyǵynda az ýaqytta salynǵan. Taǵy bir aıta keterligi, Alash qaıratkeri Mirjaqyp Dýlatuly da osy kanaldy salýǵa atsalysqan. Keıinnen feldsher qyzmetin atqaryp, lazarette jumys istedi. 1935 jyly ómirden ótip, Sosnoves poselkesiniń mańaıyna jerlengen-di.
Aqteńiz-Baltyq kanaly salynyp bitkennen keıin, 1933 jyldyń 17 tamyzynda KSRO Halyq Komıssarlar Keńesiniń №1774-384 «Aqteńiz-Baltyq kombınaty» týraly qaýlysy shyqqan. Qaýlyda: «kombınattyń basty maqsaty – joldas Stalın atyndaǵy Aqteńiz-Baltyq kanalynyń damýy jáne mańaıyndaǵy aýdandardy meńgerý» [Gnetnev K.V. «Belomorkanal: vremena ı sýdby», Petrozavodsk: Ostrova, 2008; 299], delingen. Dál osy kombınatta keıbir derekter boıynsha 1941 jylǵa deıin 81 446 adam jumys istegen. Aqteńiz-Baltyq kanaly kombınattyń jumysyn birshama jeńildetken. Kombınat Medgorsk, Povenesk, Vodorazdel, Vygozersk, Týngýdsk, Soroksk, Týlomsk, Solovesk, Kemsk, Mýrmansk, Verhne-Vygsk, Ýros-ozersk, Monche-Týndrsk syndy bólimshelerden turǵan.
Aqteńiz-Baltyq kombınatynyń quramyndaǵy bólimsheler, tirek pýnktter men stansalar jumystary men nátıjelerin arnaıy esep túrinde jazyp, ony Aqteńiz-Baltyq kombınaty jaryqqa shyǵaryp otyrǵan. Osyndaı esep túrinde jazylǵan kóptegen eńbektiń arasynan Ǵazymbek Birimjan men I.V.Popov birlese jazǵan «Trýdy selsko-hozıaıstvennoı opytnoı stansıı» atty eńbek tabyldy. Kemsk tirek pýnktiniń 1930-1933 jyl aralyǵyndaǵy esebin kórsetken birinshi shyǵarylym Aqteńiz-Baltyq kombınaty IIHK (NKVD) esebinen shyǵarylǵan. Myń danamen taralǵan qundy mura 55 betten turady. 1935 jyldyń 12 naýryzynan terilip, 5 mamyrynda baspaǵa jóneltilgen. Osy eńbekke qaraı otyryp Ǵazymbek Kemsk pýnktinde qyzmet etti dep topshylaımyz. О́ıtkeni sol jerdiń topyraǵy men ósimdigin, kókónisin zerttep jazý úshin áýeli baqylaý kerek. Bul eńbekte tirek pýnkttiń alǵashqy 3 jyldaǵy nátıjesi men ózgeristerin tolyq túrde baıandaǵan. Kemsk tirek pýnkti 1929-1930 jyldary qurylǵan.
Áýeli redaksııanyń kirispesinde tirek pýnkttiń damý tarıhy, jumys baǵdarlamasy, aýdannyń meteorologııalyq jaǵdaıy berilgen. Kitaptyń «Dalalyq tájirıbe» (agrotehnıka jáne tyńaıtqysh jónindegi tájirıbe) atty birinshi bólimin I.V.Popov, «Tuqymdy synaqtan ótkizý» atty ekinshi bólimin Ǵazymbek Birimjan jazǵan. Sońynda tájirıbelik pýnkttiń fototúsirilimderi bar.
I.V.Popov «Dalalyq tájirıbe» bólimin 10 taraý etip jazǵan. Olar: 1. Batpaqty jerler. 2. Syzdandyrý jáne ızvestendirý (glına). 3. Izbesti qoldaný mólsheri. 4. Izbesti qoldanǵannan keıingi áseri. 5. Batpaqty jerlerdi qunarlandyrý rejimi. 6.Tyńaıtqysh dozasy. 7. Un synaǵy. 8. Qaldyqtardy synaý. 9. Organıkalyq tyńaıtqyshty batpaqty jerlerde qoldaný mólsheri. 10. Topyraqty bıologııalyq jáne bakterııalyq aýrýlardan zalalsyzdandyrý.
Al Ǵazymbek jazǵan ekinshi bólim 24 taraýdan turady. Alash agronomynyń jazǵan taraýlary: 1. Arpa. 2. Suly. 3. Jazdyq bıdaı. 4. Qara bıdaı. 5. Myńjyldyq shópter. 6. Birjyldyq shópter. 7. Kúnbaǵys. 8. Japyraqty qyryqqabat. 9. Talshyqty zyǵyr. 10. Qarasora. 11. Aqkógandy túrli qyryqqabat. 12. Tústi qyryqqabat. 13. Kolrabı (kapýsta). 14. Jýa. 15. Asburshaq jáne burshaq tuqymdastar. 16. Qyzyl sha. 17. Sábiz. 18. Repa. 19. Shalǵam (redıska). 20. Týrneps. 21. Brıýkva. 22. Mal azyǵynyń qyzylshasy. 23. Kartofel. 24. Qytaı qyryqqabaty jáne japon shalǵamy.
Ǵazymbektiń shyǵarmashylyq jumysy, yjdaǵatpen jazǵan eńbegi elengen. Reseılik jazýshy, jýrnalıst, Karelııa Respýblıkasynyń Qurmetti jýrnalısi Gnetnev Konstantın Vasılevıchtiń (1947 jyly ómirge kelgen) Karelııa AKSR-i týraly, Aqteńiz-Baltyq kanaly men kombınaty jaıly jazǵan, 2008 jyly «Ostrova» baspasynan jaryq kórgen «Belomorkanal: vremena ı sýdby» kitabynan Ǵazymbektiń esimin tapqan edik. Kitapta:
«Prıkaz po BelBaltKombınatý
NKVD SSSR
St.Medvejıa Gora, 14 aprelıa 1935 g.
10 aprelıa s.g. ıspolnılos 10 let sýshestvovanııa Soloveskogo opytnogo pýnkta – pıonera selskohozıaıstvennogo opytnogo dela na Kraınem Severe, vylıvshegosıa v ıssledovatelskýıý stansııý ız Obshestva kraevedenııa b.ÝSLON.
Za etot perıod vremenı Soloveskıı opytnyı pýnkt prodelal bolshýıý ı sennýıý rabotý po razreshenııý rıada problem severnogo zemledelııa. Rezýltaty etıh rabot ıspolzovany kak BelBaltKombınatom, tak ı drýgımı organızasııamı, osvaıvaıýshımı Sever.
Prıkazyvaıý:
2) Za ınısıatıvnýıý ı tvorcheskýıý rabotý obvıt blagodarnost s zanesenıem v lıchnoe delo ı vydacheı mesıachnogo premvoznagrajdenııa (z/k) rýkovodıtelıý pýnkta Kerımý Kazızade, b. sotrýdnıkam SOPa Beremjanový G.K., Popový I.A., Sonıný A.G, nachalnıký s-h chastı 8 otdelenııa Petrıshevý N. M., agronomý Vıhlıaevý I. P. ı zavedýıýsheı laboratorıeı Brıansevý.
Zam. nach. BelBaltKombınata NKVD ı nach. Ýpr. Lagerıa: Ýspenskıı [Gnetnev K.V. «Belomorkanal: vremena ı sýdby», Petrozavodsk: Ostrova, 2008; 305]», dep Ǵazymbekke bir aılyq syıaqy men alǵys jarııalanǵany týraly derek keltirilgen.
Qazaqqa qajet mamandyqtyń biri agronomdyqty meńgergen Alash zııalysy Ǵazymbek edi. Agronom-ǵalymnyń óz salasyna qatysty jazǵan osy bir eńbegin kórip, tóbemiz kókke eki eli jetpedi. Alashtyń jas qaıratkeriniń qysqa ǵumyryna Tobyl-Torǵaı óńiriniń aýyl sharýashylyǵyn emes, Karelııadaǵy Kemsk degen batpaqty jerin zertteý jazǵan eken. Nede bolsa tulǵanyń bul eńbegi elimizdegi aýyl sharýashylyǵy salasynyń bilikti mamandaryna kómekshi qural bolary anyq. Sol sebepti kitaptyń túpnusqasyn elge aldyrtyp, qaıtadan bastyryp, elimizdiń túkpir-túkpirindegi oqý oryndary men kitaphanalardyń sóresine qoısa artyq emes. Tulǵanyń bul murasy ózi ólgennen keıin, eskerýsiz qalyp, izdeýshisi bolmaǵannan keıin joqqa aınalǵandaı bolǵan.
Danııar IHSAN,
jas zertteýshi,
Qyr balasy
QQ ǵylymı qyzmetkeri
