– Qańtar oqıǵasynan beri aıǵa jýyq ýaqyt ótti. Qoǵam únin ańdasaq, áli de jaýaptan góri saýal basym. Osyǵan qatysty sizdiń pikirińiz qandaı?
– Árıne, tergeý-tekserý jumystarynyń uzaq merzimge sozylýy qalypty qubylys. Alaıda osy ýaqyttyń ishinde oqıǵanyń alǵashqy qorytyndysy shyǵýǵa tıis edi. Qoǵam osyny kútip otyr. Ázirge tek qana boljamdar, habarlandyrýlar men aqparattar legi basym. Naqty qandaı jaǵdaılar boldy, kim qalaı jumys istedi, qandaı kemshilikterge jol berildi, osynyń bári jeke-jeke jiktelýi tıis. Naqty paıym aıtylmaǵannan keıin túrli pikirler, qańqý sózder men boljamdar beleń alady. Máselen órkenıetti elderde eldi eleń etkizer oqıǵalar oryn alǵanda, qandaı da bir qoǵamdyq máseleler týyndaǵanda, olardyń zańy boıynsha eki saǵattan keıin málimdeme jasalady. Kúshtik, quqyqtyq qurylymdardyń basshylary ár kún saıyn belgili merzimde brıfıngter ótkizip, tilshiler saýalyna jaýap beredi. Munyń mańyzy zor. Bizde Prezıdent jıi málimdeme jasap turdy. Al salaǵa tikeleı qatysty vedomstvo basshylary 3-4 kún ótkennen keıin ǵana tóbe kórsete bastady. Memleket basshysynyń jaǵdaıǵa qatysty shuǵyl sheshimderin qoldadyq. Bul tusta aldymyzda eki jol ǵana turdy. Ne Prezıdentti qoldaý, ne búlikshilerdiń sózin sóıleý. Beıbit sherýden bastaý alǵan beıbereketsizdik táýelsizdikke, memleket taǵdyryna qaýip tóndirdi. Aldymyzda jaǵdaıdy turaqtandyrýdan basqa jol joq edi.
– Beıbit sherýdiń de ózindik normalary etıkasy bolýy kerek emes pe?
– Toqsanynshy jyldan beri talaı beıbit sherýlerdiń basy-qasynda boldyq. Biraq dál mynadaı jaǵdaı oryn alǵan emes. Halyqty sherýge shaqyrǵanda sol halyqty ustap tura alatyndaı kúshiń bolýy kerek. Mundaı múmkindigiń bolmasa onyń saldary qıyn bolatynyn da oı eleginen ótkizgen abzal. «Sherýdiń sońy nege ulasyp ketedi?» degen saýal únemi oıda turýy qajet. Sherýdi alǵash uıymdastyryp, Jańaózendi qoldaımyz degen azamattar men toptar ózderi sony ustaı bilýi kerek edi. Sebebi kópshilik jınalǵan jerde mindetti túrde arandatýshylar bolady, sol sekildi emosııasy basym adamdar kezdesedi. Toqsanynshy jyldardyń ózinde mundaı jaǵdaılarǵa kýá boldyq. Ol tusta sherýge shyqqanda erkindiktiń esigi ashylyp, bárimiz sóıleýge, azamattyq únimizdi bildirýge belsendilik tanytatynbyz. Sol ýaqyttarda ár sherýdi júıeli túrde josparlap, tártip máselesin jiti qadaǵalaıtynbyz. Al ondaı jaǵdaıǵa qaýqaryń bolmasa onymen aınalyspaǵan durys. Sońǵy jyldary Armenııada osyndaı beıbit sherýler boldy. Eshteńe búlinip qıraǵan joq. Sherýshiler jınal degen ýaqytta alańnan tabylyp, talaptaryn qoıǵan soń mádenıetti túrde tarqap otyrdy. О́ziń aıtyp ótkendeı, sherýde, jıynda ózińdi ustaı bilý úlken mádenıet. Bul mádenıetti meńgerý úshin oǵan múmkindik ashý kerek. Demokratııalyq memleket quramyz degennen keıin bul máseleden aınalyp óte almaımyz. Sebebi bul – ýaqyttyń, ómirdiń talaby. Osyndaı jaǵdaımen betpe-bet kelgende abdyramas úshin tyń betburystarǵa, naqty qadamdarǵa barǵanymyz abzal. Beıbit jıyndar týraly qabyldanǵan zańdy áli de kemeline jetkizgen jón. Ýaqytynda qoǵam belsendileri tarapynan buǵan qatysty túrli synı pikirler aıtylǵanymen, reaksııa bolǵan joq. О́z kezeginde bul da kún tártibindegi ózekti máseleniń biri.
– Áskerı, quqyqtyq qurylymdardyń, UQK jumysyn kúsheıtip hám qaıta jandandyrý kerek dep jatyrmyz. Tártipti kúsheıtý qoǵam tynyshtyǵyna kepil bola ala ma?
– Bul – aldymyzǵa qoıǵan kóp baǵyttyń biri ǵana. Degenmen biz osyny durys túsinbeıtin sııaqtymyz. О́rkenıetti elderde polısııa jıynǵa shyqqan adamdardy qorǵaıdy. Bizdiń polısııa kerisinshe jıynǵa shyqqan adamdardan basqalardy qorǵaımyz deıdi. О́kinishke qaraı, bizdiń organdar sherýge shyqqan adamdardy jaý esebinde kóredi. Bul keńestik kezden qalyp qoıǵan psıhologııa. Odan arylmaı alǵa basa almasymyz anyq. Bul turǵydaǵy saýatymyzdy hám kózqarasymyzdy durys jolǵa qoımasaq polısııa men halyq bir-birine óshige beredi. Keńestiń kezinen sanamyzǵa seń bolyp qatqan kózqarastardy ózgertpeı, osyndaı názik máselelerdi saýatty deńgeıge kótermeı qoǵam tynyshtyǵyna kepil bolý qıyn. Quqyqtyq qurylymdardy qarýmen qamtý, sanyn kóbeıtý, oqytýdan buryn mamandardyń ishki psıhologııasyn ózgertý kerek. О́kinishke qaraı, bizde osy mentalıtet ózgermeı tur. Jáne bul máseleniń eki tarapqa da qatysy bar.
– Tergeýge qatysty syn pikirler jıi aıtylyp jatyr. Aıtalyq, ondaǵan polıseıdiń ústinen azaptaý faktisi boıynsha is qozǵaldy. Prezıdenttiń ózi tergeýde azamattardyń máselesi ádil tarazylansyn dep málimdeme jasaǵan edi.
– Munyń da bir ushy jańa ǵana aıtyp ótken eski mentalıtet máselesine kelip tireledi. Meıli ol kim bolsyn, adam quqyqtary teń. Osyny áli túsine qoıǵan joqpyz. Quqyq qylmyskerge de, beıbit adamǵa da birdeı berilgen. Bul tusta quqyq qorǵaý organdarynyń jamanatty bolyp otyrǵan bir sebebi osyny tereńnen paıymdaı almaýdan dep esepteımin. Kináli bolsa da ol adamǵa shuǵyl medısınalyq kómek kerek pe, jasalýy tıis. Bizde kerisinshe aýrýhana tóseginen julyp alyp, tepkilep tergeýge alyp ketip jatyr. Nege óıttińder deseń, «óı, bul qylmysker ǵoı» degen ýáj aıtady. Osy jerden taǵy da psıhologııalyq aqaý baıqalady. Bul eń aldymen azamattardyń quqyn shekteý ári kásibı saýatsyzdyq. Álbette árkim jasaǵan qylmysynyń dárejesine saı zań aldynda jaýap berýi qajet. Degenmen bul basqa áńgime. Adam taǵdyry synǵa túsken jerde kóńil kúıdiń jetegine erip ketýge bolmaıdy. О́rkenıetti qoǵamda osy máseleler eń birinshi orynda turady. Bul jerde zańǵa da, arǵa da súıený kerek. Tergeýdegilerdiń bári de adam ári olardyń quqyqtary da birdeı degen másele moıyndalýy shart. Ásilinde, bul bári biletin qarapaıym dúnıe sekildi kóringenimen, taǵy da sol kásibı tanym máselesiniń kemshindigimen betpe-bet kelip otyrmyz.
– Osy oqıǵadan qandaı sabaq alýymyz kerek?
– Menińshe budan alatyn sabaǵymyz jalǵyz. Aldymyzda eki másele turǵanyn bilýimiz kerek. Ne ári qaraı da osylaı kete beremiz, halyqtyń yza-kegi týyndaǵan sátte teris pıǵyldy toptardyń, radıkaldardyń sony paıdalanyp ketýinen qashyp qutyla almaı taǵy aıqaı-uıqaıǵa qalamyz. Aqyrynda onyń bárin kúsh jumsap toqtatamyz nemese Prezıdent aıtqan Jańa Qazaqstandy qurý ıdeıasyna toptasamyz. Saıasatker retinde aıtar bolsam, Jańa Qazaqstannyń jarqyn jetistikke jetýi úshin jańa, bilimdi, adal kadrlarǵa ıek artqanymyz abzal. Jańa Qazaqstandy, eski kadrlarmen qura almaımyz. Jemqorlyq, jaltaqtyq sekildi jaman ádetterdi túp-tamyrymen joımaı kóshimiz túzelmeıdi. Bul aıtqanym barlyq salaǵa qatysty.
Oıda joq oırannan qanshama beıbit azamattar qaza tapty. Osynyń bári jiti zerttelip, ár istiń aq-qarasy anyqtalsa degen tilek tutas qoǵamnyń úni. Eger osylardyń bári durys tekserilse bılik úshin de, Qazaqstan qoǵamy úshin de bul úlken sabaq bolady. Degenmen mundaı qaıǵyly, munshalyqty tragedııaly sabaqtyń bizge qajeti joq edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
ALMATY
