Biraq ony qalaı basqara alamyz? Birinshiden, qandaı nátıjege qol jetkizýden úmitti ekenimizdi anyqtaýǵa kómektesedi. Mysaly, adamdardyń arzan ınternet jelilerine qol jetkizgenin, tehnologııany paıdalanýdy meńgergenin qalaımyz. Qandaı derekterdi bólisip, ony qashan jáne kimge senip tapsyratynymyzdy tańdaǵymyz keledi. Planshetterimizdi jasaýda bólingen kómirtegi gazy týraly bilip, bólisken vıdeolarymyzdy kórgimiz keledi. Oflaın ómirdegideı, jelide de qorǵalǵymyz, sol sekildi málimetterimizdi kerek kezde óshirip tastaǵymyz keledi.
Eýropadaǵy jáne álemniń qalǵan bóligindegi árbir adam osy negizgi prınsıpterge súıene alýy kerek. Árbir adam bul quqyqtardyń bar ekenin jáne qorǵaýǵa laıyq ekenin bilýi tıis. Memleketter men Eýropalyq parlament múshelerinen bólek, Eýropalyq odaqqa múshe 27 eldegi turǵyndardyń 82 paıyzy Eýropalyq komıssııanyń sıfrly quqyqtar men prınsıpterdiń ortaq sheńberin anyqtap, ilgeriletýin qalaıtynyn aıtady.
Osylaısha, biz dál kútkendegideı joba jasadyq. Komıssııanyń ótken aıdyń sońynda jarııalanǵan sıfrly quqyqtar men prınsıpter týraly deklarasııasy adamdy birinshi orynǵa qoıady. Sıfrly saıasat adamǵa baǵyttalǵan jáne eshkimdi nazardan tys etpeıtindeı jasalýy kerek. Sıfrly tehnologııalar áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası ómirde barǵan saıyn mańyzdy ról atqaryp jatqan kezeńde bárine teń qaraıtyn, quqyqtarymyz ben qundylyqtarymyzdy qurmetteıtin qaýipsiz quraldardy qalaıtynymyz anyq.
Osy kózqarasqa súıene otyryp, usynylǵan qaǵıdattar men quqyqtarymyzdy alty taraýǵa toptadyq. Birinshiden, tehnologııanyń arnaıy maqsaty bolý kerek. Sıfrly tranzıttiń qaq ortasynda turǵan bizge, ıaǵnı adamzatqa qyzmet etýge tıis. О́zimizdiń qaýipsiz ekenimizdi jáne negizgi quqyqtarymyz saqtalatynyn bile otyryp, talpynysymyzdy júzege asyra bilýimiz kerek.
Ekinshiden, áleýmettik yntymaqtastyq mańyzdy. Ár adam ózin tıesili sezine alýy kerek, sondaı-aq sıfrly ómirdiń paıdasyn kórýi qajet. Sondyqtan biz usynǵan alań sıfrly bilim berýdi, jelige qosylý múmkindigin jáne sıfrly memlekettik qyzmetter boıynsha mindettemelerdi qamtıdy. Eýropalyq odaqtaǵy sıfrly medısınalyq kómekke senimdi túrde qol jetkizý de (bul pandemııa kezinde kóp kómektesken edi) osyǵan kiredi.
Úshinshi taraýda tańdaý erkindigine nazar aýdarylady. Jasandy ıntellekt tehnologııalary adamdardyń sheshimderin aldyn ala anyqtamaýǵa tıis. Algorıtmder ashyq bolýy kerek jáne derekter úlgileri múmkindiginshe beıtarap jınalýy qajet. Bul prınsıpter quqyqtarymyz ben jeke ustanymymyzǵa ǵana emes, sonymen birge densaýlyǵymyz ben qaýipsizdigimizdi de qorǵaý úshin qajet.
Tórtinshiden, sıfrly qoǵamdyq salaǵa halyqtyń keńinen qatysýyn qamtamasyz etkenimiz jón. Bul sóz bostandyǵyn nemese zańsyz mátin nemese jalǵan aqparattan qorǵaıtyn erejeler arqyly demokratııamyzdy saqtaýdyń mańyzyn kórsetedi. Onlaın aqparattyq ekojúıeniń qııal álemin qalyptastyryp, bóliný men polıarlanýǵa ákelmeı, onyń ornyna demokratııalyq pikirtalas týdyrǵanyn qalaımyz. Adamdar ózderi biletin tilde túrli aqparat kózderine qol jetkizýi kerek.
Besinshiden, qaýipsizdik, qorǵanys jáne múmkindik quqyǵyn keńeıtý óte mańyzdy. Árbir adam kıbershabýyldarǵa ushyramaıtyn jáne paıdalanýshynyń jeke ómirin qorǵaýǵa arnalǵan sıfrly tehnologııalarǵa, ónimderge jáne qyzmetterge qol jetkizýi kerek. Biz, ásirese, balalarymyzdy ınternet arqyly jasalatyn nemese onyń kómegimen jasalatyn qylmystardan qorǵaýymyz kerek.
Sońǵy basymdyq – turaqtylyq. Biz paıdalanýshylardyń tehnologııa men qorshaǵan orta arasyndaǵy baılanysqa qatysty aqparatqa qol jetkizýin qamtamasyz etip, klımatty qorǵaý jónindegi maqsattarǵa jol ashatyn tehnologııalardy ilgeriletýimiz qajet. Baqytymyzǵa oraı, sıfrly tehnologııalar ınnovasııalyq bıznes-modelderdi, tıimdi qyzmetterdi jáne resýrstardy jaqsy basqarýdy qamtamasyz etedi. Osy arqyly parnıkti gazdar shyǵarylymyn aıtarlyqtaı qysqartýǵa kómektesedi.
Qysqasy, bizdiń deklarasııa eýropalyqtardyń kúndelikti ómirindegi eń mańyzdy máselelerdi qamtıdy. Múmkindikterdi keńeıtý, qatysý, qoljetimdilik, resýrstardy paıdalaný jáne qaýipsizdik sekildi salalar eskerilgen. Qujat tehnologııany adamdardy bóletin emes, biriktiretin qural retinde qoldanýǵa múmkindik beredi. Osy qaǵıdattar men quqyqtardy tujyrymdaı otyryp, sıfrly tranzıt josparyna naqty anyqtama bere alamyz. Bul jańa bastamalardy damytatyn saıasatkerler jáne jańa tehnologııalarmen jumys isteıtin bıznes úshin alǵashqy qadam.
Sıfrly qaǵıdalarymyz arqyly eýropalyq standartty ornatýǵa talpynamyz. Osylaısha, búkil álemge ortaq erejelerdiń alǵyshartyn qalyptastyrýdan úmittenemiz. Derekterdi jáne tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý sekildi máselelerde kóshbasshylyq tanytqanymyz sekildi. Kóptegen halyqaralyq seriktesimiz osyndaı pikirtalastar ótkizip jatyr. Taıaýda Vashıngtonda (Kolýmbııa okrýgi) kózqarasymyzdy talqylaǵanymda onyń Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy sıfrly quqyqtar týraly zańda aıtylǵan máselelermen óte uqsas ekenin baıqadym.
Oǵan laıyq baǵa berý úshin deklarasııaǵa osy kóktemde Eýropalyq parlament, Eýropalyq keńes jáne Eýropalyq komıssııa prezıdentteri qol qoıǵanyn qalaımyz. Sondaı-aq ony Eýropalyq odaqtyń 2030 jylǵy sıfrly maqsattaryna jetýdegi ilgerileýdiń jyl saıynǵy monıtorıngine qosýdy josparlap otyrmyz. Budan bólek jyl saıyn eýropalyqtarǵa sıfrly máseleler men onyń basymdyqtary týraly keńes beremiz.
Birneshe aı buryn eýropalyqtar arasynda saýaldama júrgizgen kezde onyń segizi sıfrly quraldardyń kemshiliginen artyqshylyǵy kóp degen jaýap berdi. Biraq respondentterdiń aıtarlyqtaı bóligi (40 paıyzǵa jýyǵy) olardyń oflaın rejimindegideı negizgi quqyqtary (sóz bostandyǵy, jeke ómirge qol suǵylmaýshylyq, kemsitpeý) bar ekenin bilmedi.
Konsýltasııalarymyz dál máseleni qozǵaǵanymyzdy kórsetip otyr. Qoǵamymyz sıfrlandyrylǵan saıyn quqyqtarymyz týraly habardar bolyp, onyń onlaında saqtalýyn jaqsartý qajet. Sıfrly quqyqtar men prınsıpterdiń deklarasııasy basty kózqarasymyzǵa aınalýy kerek. Sıfrly tranzıt adamǵa baǵyttalǵan kózqaras retinde barshasynyń negizi bolýy kerek. Bul sonshalyqty qarapaıym másele. Negizgi quqyqtardy jelide de, oflaın rejiminde de qurmetteý mańyzdy.
Margrete VESTAGER,
Eýropalyq komıssııanyń atqarýshy vıse-prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
