«Rels boıymen tejegish júıesi isten shyqqan tramvaı ketip barady. Aldyńǵy jaqta relste bes adam jumys istep jatyr. Olar qashyp kete almaıdy. Iаǵnı vagon astyna túsetini anyq. Biraq eki ortada burylys bar. Ol jaqta bir ǵana adam tur. Eger tramvaı júrgizýshisi týra jolmen júrse, bes adam qaza tabady. Vagondy bursa, bir ǵana adam qaıtys bolady».
Osyndaıda qalaı áreket etken durys? Munyń qaısysy moraldyq turǵyda durys sheshim bolmaq? 1967 jyly aǵylshyn fılosofy Fılıppa Fýt usynǵan «Tramvaı problemasynyń» tolyqqandy naqty jaýaby joq. Jaǵymsyz eki sheshimniń ishinen bireýin tańdaý kerek. Psıhologtar muny áli kúnge deıin talqylap keledi. Buǵan baılanysty kóptegen zertteý de júrgizildi.
Máselen, bir zertteýde qatysýshylardyń 90 paıyzy tramvaıdy janama jolǵa burýdy tańdaǵan. Keıinnen júrgizilgen ǵylymı jumystardyń qorytyndysy da osyndaı nátıje kórsetti. Iаǵnı adamdar kópshiliktiń ómirin saqtaý úshin bir adamdy qurbanǵa shalýdy durys kóredi. Mundaı uǵymdy ǵylymı ortada ýtılıtarızm dep ataıdy. Soǵan sáıkes kóptiń múddesi árdaıym joǵary turady.
Áıtse de, adamdar árdaıym ýtılıtarızm ustanymyn qoldaı bermeıdi. Máselen, júrgizilgen zertteýlerdiń birinde joǵaryda aıtylǵan «Tramvaı problemasyna» azdaǵan ózgeris engizgen. Bul joly janama joldy alyp tastap, onyń ornyna relstiń boıynda turǵan semiz adamdy ıterip qulatýdy usynǵan. Eger álgi tolyq kisi vagonnyń astyna tússe, tramvaı toqtaıdy da, bes adam aman qalady.
Ýtılıtarızm ustanymyna sáıkes kópshilik semiz kisini ıterýdi tańdaýǵa tıis edi. Degenmen júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesi múldem basqa qorytyndy kórsetti. Saýaldamaǵa qatysqandardyń kópshiligi adamdy ıterý moraldy ustanymǵa saı kelmeıtini, tikeleı ólimge qııý dep esepteıtindikten, ony tańdamaǵan.
Ǵalymdar munyń sebebine tereńirek úńilip kórgen eken. Sóıtip, sheshim tańdaý barysynda mıdyń qaı bólikteri jaýap beretinin anyqtaýǵa tyrysqan. Klassıkalyq «Tramvaı problemasynda» da, semiz adam tájirıbesinde de túısik jáne sezimge jaýap beretin mı qatparlary belsendi áreket etedi eken. Biraq adamdy ıterýde seziný bóliginiń belsendiligi artatyn kórinedi. Budan ǵalymdar mynandaı qorytyndy shyǵarypty. Bireýdi ólimge ıterý tikeleı jeke áreket bolǵandyqtan, sezim oıanady.
«Tramvaı problemasy» munymen bitpeıdi. Zertteýshiler túrli yqtımal oqıǵalardy qarastyryp, saýaldamaǵa qatysýshylardyń pikirin bilýge tyrysqan. Bir qyzyǵy tájirıbeni ártúrli jaǵdaıda qarastyrǵan saıyn, adamdardyń pikiri ózgerip otyrypty.
Tramvaı dılemmasyn synaǵandar da bar. Olar mundaı moraldyq másele bylaıǵy ómirde kezdespeıtinin alǵa tartyp, tájirıbeniń negizsizdigine ekpin beredi. Degenmen jasandy ıntellekt damyp, ózdiginen júretin kólikterdiń kóbeıýi «Tramvaı problemasynyń» ózektiligin kórsetip otyr. Derekterge súıenip ózdiginen sheshim qabyldaıtyn zamanaýı tehnologııalar etıkalyq dılemmamen kezdesedi. Máselen, apatty jaǵdaıda, tejegishi isten shyqqanda ne isteý kerek? Jaǵymsyz eki sheshimniń ishinen qaısysyn tańdaǵan durys? Bul suraqtarǵa jaýap berý úshin «Tramvaı problemasy» sekildi dılemmalarǵa moraldyq turǵydan qaraǵan jón.
Bir qyzyǵy, osy «Tramvaı problemasyna» uqsas jaǵdaı ómirde de oryn alypty. 2003 jyly Los-Andjeleste Union Pacific kompanııasynyń ózdiginen júretin júk tasymaldaıtyn poıyzy tehnıkalyq aqaýǵa baılanysty toqtaı almaı qalady. Eger onyń stansaǵa kirýine múmkindik berse, myńdaǵan tonna júk ondaǵan adamnyń ómirin qııýy múmkin. Sondyqtan kompanııa basshylary poıyzdy halyq tyǵyz ornalaspaǵan aımaqta qulatýǵa sheshim qabyldaıdy. Sóıtip, 3 800 tonna júk tıelgen vagondar Devı kóshesindegi úılerge soqtyǵysady. Oqıǵa saldarynan 13 adam azdaǵan jaraqat alypty.
Aıtpaqshy, «Qasiretti qańtar» kezinde kópshiliktiń ómirin saqtap qalý úshin moraldyq sheshim qabyldaý qajet bolǵany túsinikti...
