Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Adamdardyń ańqaýlyǵy, sengishtigi, qarjylyq saýatynyń tómendigi alaıaqtar úshin taptyrmas «qasıetke» aınalyp otyr. Olar telefon nómirlerin aýystyrý, vıshıng, fıshıng jáne taǵy da sol sııaqty servısterdi belsendi paıdalanyp, qýlyqtaryn iske asyrýǵa tyrysady. Osy oraıda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi birqatar alaıaqtyq túrlerin málimdeıdi jáne odan qorǵanýdyń ádis-tásilderin usynady.
«Qaýipsiz» shot
Alaıaqtar zeınetkerlerge telefon soǵyp, ózderin bank qyzmetkeri dep tanystyryp, onyń kartochkasynan beıtanys bireýlerdiń aqshany sheship alýǵa áreket jasaǵany jóninde aıtady. Ol úshin klıent óz qarajatyn dereý qaýipsiz shotqa aýystyrýy qajet dep, izinshe: klıenttiń ınternet nemese mobıldi bankıngti qoldana alý-almaýyn naqtylaıdy; О́ziniń zeınetaqy aqshasyn nemese shákirtaqysyn qashyqtan qalaısha aýdarý bolatyny jóninde nusqaý beredi; Telefonyna qosymshany júkteýdi usynady nemese aqshany dereý bankomat arqyly aýdarýǵa keńes beredi.
Keńes
Telefon alaıaqtary qart adamdardyń senimine kirý úshin barlyq aıla-sharǵylardy qoldanady. Mundaı jaǵdaıda eń birinshi – áńgimeni toqtatyp, sizge qyzmet kórsetetin bankke telefon soǵý qajet. Banktiń baılanys nómiri kartochkanyń artqy betinde jazylyp turady.
Eshqashan qońyraý shalýshynyń qandaı da bir nusqaýyn oryndamańyz. Iаǵnı aqsha aýdarmańyz, kúmándi qosymsha ornatpańyz, SMS arqyly kelgen siltemege kirmeńiz, derbes derekterińizdi, kartochkanyń derekterin (CVC/CVV-kod, rastaý kodtary jáne pın-kod) eshkimge habarlamańyz. Esińizde bolsyn, bank qyzmetkerleri, koll-ortalyq operatorlary mundaı aqparatty eshqashan telefon arqyly suramaıdy.
Jalǵan kredıt resimdeý
Sizge banktiń atynan habarlasyp turmyz dep qońyraý shalyp, N somaǵa kredıt resimdeýge ótinim bergen-bermegenińizdi naqtylaıdy. Eger siz shyn máninde ótinim bermegen bolsańyz, onda alaıaqtardyń sizdiń atyńyzdan kredıt almaq oılary bar.
Olar mynadaı shemamen jumys isteıdi: sizge shuǵyl sharalar qabyldaý jáne olardyń nusqaýyn oryndaý qajettigin aıtady. Bul úshin uıaly telefonyńyzǵa ornatatyn jáne derekterińiz qorǵalatyn qosymshaǵa silteme jiberedi. Baǵdarlamany júktegennen keıin telefonyńyzǵa SMS nemese elektrondy poshta arqyly habarlama keledi, sodan keıin banktiń jalǵan qyzmetkeri kodty ataýdy suraıdy jáne ókinishke qaraı, kredıtti berip úlgergenin, biraq alaıaqtar aqshaǵa qol jetkize almaǵanyn habarlaıdy. Sodan keıin alaıaq ózi aıtqan basqa shotqa osy aqshany aýdarý arqyly aqshanyń ózińizde qalatyndyǵyna sendiredi.
Keńes
Kredıt «resimdeldi» degen banktiń fılıalyna qońyraý shalyńyz nemese baryńyz jáne jaǵdaıdy sheshý úshin múmkindiginshe jedel túrde resmı ótinish jazyńyz. О́tinishtiń kiris nómiri bar kóshirmesin mindetti túrde alyńyz. Sizge qońyraý shalǵan nómirdi banktiń qaýipsizdik qyzmetine habarlaýdy, sondaı-aq quqyq qorǵaý organdaryna ótinish jazýdy da umytpańyz.
«Feık» aýdarma
Bank kartańyzǵa belgili bir aqsha somasynyń aýdarylǵany týraly SMS keldi. Izinshe olar sizge belgisiz nómirden qońyraý shalyp, aqshanyń qate aýdarylǵanyn aıtyp, sizden keri aýdarýdy suraıdy. Alaıaqtar ózine janashyrlyq týdyrý úshin, álgi qarajat sońǵy aqshasy ekenin, jumystan shyǵyp qalǵanyn, emdelýge bara jatqanyn aıtyp, jibitýge tyrysyp baǵady. Tipti keıbiri «myrzalyq» tanytyp, qarajattyń az bóligin ózińizge qaldyrýdy da usynady.
Keńes
Alaıaqtar saýda alańynda qandaı da bir taýardy satyp, sonyń aqysyn alý úshin sizdiń shotyńyzdy kórsetýi múmkin. Eger siz olarǵa senip, aýdarym jasasańyz, onda siz aqshasyz ǵana qalmaısyz, sonymen qatar ózińizge qosymsha qıyndyqtar týǵyzasyz. О́ıtkeni áleýetti satyp alýshy taýardy almaı, quqyq qorǵaý organdaryna júginýi múmkin. Siz aqsha alýshy retinde alǵashqy kúdiktige aınalasyz. Sondyqtan shotyńyzǵa belgili bir somany aýdarsa, onda eshqandaı jaǵdaıda ony qaıta aýdarmańyz jáne sheship almańyz. О́z bankińizge habarlasyńyz, onda sizge osy qate aýdarymmen ne isteýge bolatynyn túsindiredi.
Quqyq qorǵaý organdarynan túsetin «qońyraýlar»
Alaıaqtar ózderin quqyq qorǵaý qyzmetkerleri retinde tanystyryp, tanysyńyz, dosyńyz nemese týysyńyzdyń keleńsiz jaǵdaıǵa tap bolǵanyn habarlaýy múmkin. Mysaly, adamdy qaǵyp ketkeni, aýrýhanada jatqany nemese teraktige qatysqany degendeı. Kez kelgen jaǵdaıda qylmys qorqynyshty, al saldary qaıtymsyz kórinýi kerek. Máseleni qandaı da bir soma sheshe alady. Bir jaǵynan, aıtqandary aıtarlyqtaı áser qaldyrdy, ekinshi jaǵynan – surap otyrǵan soma tez tóleı almaıtyndaı kóp te emes. Negizinen, mundaı aldaýdyń qurbandary – jaqyn adamyńyzǵa kómektesý úshin sońǵy aqshasyn berýge daıyn qart adamdar.
Keńes
Eń durysy, mundaı sátte «Kúdikti qaı polısııa bólimshesinde?», «Ol qandaı bappen aıyptalyp otyr?», «Áreket qashan bolǵan?», Advokattyń kómegi usynyldy ma, advokattyń aty-jóni kim?» degen sııaqty suraqtar qoıý qajet. Sonymen qatar IIM jedel jelisine jáne aýdandyq polısııa bólimshesine qońyraý shalý kerek. Eshbir jaǵdaıda úreıge boı aldyrmańyz, beıtanys adamdarǵa aqsha berip, shotyna aqsha aýdarmańyz.
Bank qyzmetkerleri, koll-ortalyq operatorlary eshqashan telefon arqyly jeke derekterdi suramaıdy. Bul konfıdensıaldy málimetter tek alaıaqtarǵa qajet.
