Ádebıet • 10 Aqpan, 2022

Jıyrma jetisinde joǵalǵan juldyz

119323 ret kórsetildi

Ár adam óziniń shyǵarmashylyq áleýetin ár qıly kórsetip jatady. Bireý tym erte tanylyp, qoshemetke shynashaqtaı kezinen bólense, endi bir qalamger óziniń «juldyzdy sátin» tym uzaq kútetini bar. Biraq keıde tez tanylý da adamǵa opa ápermeıdi me dep oılap qalatynymyz bar. Qansha degenmen mıllıon adamnyń jany – mıllıon túrli qubylys. Ony tolyq oqý da, taný da múmkin emes. Sodan da bolar keıde aıryqsha talant ıeleri óz otyna ózi janyp ketip jatatynyn jıi kezdestiremiz. Nege olaı boldy, sebebi nede? Osy suraqtar maza bermeıdi. О́zekti órteıtin ókinish te sol der edik.

«Jızn moıa – chernovık»

Talantty tóbege kóteretin de, tó­menge túsiretin de – ortasy, qoǵamy. Árıne, taǵdyr, jazmysh deımiz, basqa deımiz. Alaıda keıde aınalamyzda «vampırler» qaptap júretindeı kórinedi. Áıteýir adam janyn tuńǵıyqqa tartyp, túrli oılardy órbite beremiz. Ondaıda aldyna jan salmaıtyn sheshenbiz. Alaı­da boıyndaǵy shyǵarmashylyq áleýe­tin tolyq ashyp kórsetpegen kúıi qansha­ma talant óz-ózine qol jumsady. Ony oılaǵan, oǵan bas aýyrtqan adam boldy ma eken? Kim bilsin... Bolsa da asa kóp emes shyǵar.

Kóz aldyńa elestetýdiń ózi qıyn. О́z otyna ózi janyp ketkenderdiń ishki áleminde qandaı arpalys bolǵanyn  tap basyp aıta da almaısyń. Bir qara­ǵanda ol tipti múmkin emes te shyǵar dep paıymdaımyz. Keıde qoǵam, bálkim jekelegen áldekimder shyǵarmashylyq adamynyń psıhologııasymen oınaıtyn sekildi kórinedi. Oınaǵanda da tereń oıǵa batpaı, onyń kóńilin taptaı oınaıtyndaı kórinetini bar desek, qatelese qoımaspyz. Eń qaýiptisi de osy syńaıly.

Keıde oılaısyń... Naǵyz aqyn qaı kezde de bala ǵoı dep... Biraq ádebı orta bala kúninen bıikterge umtylǵan, júre­gine júk artqan talanttardyń maqtaýyn keltirgenimen qorǵaı almaıtyn sııaqty. Qoldaýdy qatyrǵanymen, qorǵaýǵa kelgende qaýqarsyz bop qalatyny nesi eken? Tym erte tanylǵan talantty tym erte maqtaý, madaqtaý da orynsyz ba degen oıǵa shomasyń. Olaı oılamasqa amalyń da bolmaıdy.

On jasqa jetpeı jatyp-aq, «ǵarysh tartý etken talant» atanǵan, «qubylys» retinde baǵalanǵan Nıka Týrbınanyń taǵdyry taýqymetpen egiz-aý. Ol bar bol­ǵany toǵyz jasynda «Jızn moıa – chernovık» depti. Bundaı jasta bala­lar oıynnyń qyzyǵynan shyǵa almaı­dy emes pe? Biraq biz áńgime etip otyrǵan Nıkańyz oıyn emes, oı qýǵan bolyp shyǵady. Áıtpese toǵyz jastaǵy jú­rek­ten osyndaı tereńnen tamyr tart­qan joldar qaıdan shyǵa qoısyn?! Bir qa­raǵanda tipti múmkin emes qoı! Talan­tymen tamsandyrǵan Nıka Týrbınany Evgenıı Evtýshenkonyń ózi qııýyn ke­listire maqtady. Tabanyn jerge tı­giz­beı, kókke kóterip te tastady. Maqtaýyn keltirgende Marsqa baryp toq­taıtyndaı kórindi. О́zimen birge muhıt asyryp, ana-aaý alystaǵy Amerı­kany kórsetti. Nıka Jenıa kókesiniń qasyna erip, Italııada qolyn sermep, jalyn atqan óleńin oqyp turdy. О́ziniń de denesinde ot tutanǵany sózsiz ǵoı. Nıkanyń ózi bylaı depti. «Men óleńdi jazbaımyn. Táńir udaıy qulaǵyma sybyrlaıdy»... Bul da bir tylsym shyǵar... Kim biledi? Áıtpese áripti endi tanıtyn shaǵynda ádebıettiń áıdik ókili sekildi oı aıtý kem degende qulaqqa qona bermeıdi ǵoı. Álde rasynda da erekshe, bala kúnnen qalyptasýy da aıryqsha ma eken?

«Jızn moıa – chernovık,

Na kotorom vse býkvy – sozvezdııa...

Sochteny naperıod vse nenastnye dnı.

Jızn moıa – chernovık.

Vse ýdachı moı, nevezenııa

Ostaıýtsıa na nıom

Kak nadorvannyı vystrelom krık».

Osylaı jyrlaǵan kishkentaı júrek ıesiniń alǵashqy jınaǵy «Chernovık» degen atpen jaryq kórgenin bilemiz. Taǵy da sol Evgenıı Evtýshenko qam­qor­lyǵyn aıamaı, alǵy sózin ózi jazyp berip, Týrbınany jarylqaǵan. Onyń óleńderi sol kezde-aq birneshe til­ge tárjimalanǵanyn qaıda qoıasyz? Mu­nan asqan qandaı baq kerek bala ja­syndaǵy aqynǵa? Budan soń ony áde­bıetke qatysy barlardyń barlyǵy «da­­nyshpan» dep atady. Basqa da túrli te­ńeý­lerin aıamady. «Genıı!» dep ataı sal­ǵan joq, onysyn ár jerde qaıtalap aıtýdan tanbaıtyndaryn da baıqatty. Kishkentaı aqyn týraly kıno deısiz be? Ol da túsirilip qoıǵan. Osylaısha, to­ǵyzynda tanylǵan talanttyń taǵdyry úl­ken ańyzǵa aınala berdi. Bul endi fan­tastıka emes, kádimgi aqıqat. Bala kú­nindegi mundaı qoldaý-qolpashtaý, qo­shemet degenińiz adamnyń basyn aı­nal­­dyratyny ras qoı. Osy bir oıda joq­­ta kelgen dańq belgili bir deńgeıde Týrbınany da aspandaǵy bulttardyń arasyna áketip, jerge túsirmeı qoıǵan shyǵar degen oı sanany torlaı túsedi. Ásilinde, baladan artyq eshkim de qýanbaıdy ǵoı. Ol endi bir dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma desek te bolar.

On ekisinde – «Altyn arystan» ıesi

Shynynda da bala aqyn úshin tym erte ataq-dańqqa bólený degen sırek kezdesetin qubylys ekeni daýsyz. Ol on eki jasynda «Altyn arystan» syı­lyǵynyń ıegeri atandy. Ǵajap pa, ǵa­jap! «Venesııadaǵy festıvalde ta­bys­talatyn aty dardaı marapat áıgili Anna Ahmatovadan keıin Nıka Týr­bınaǵa buıyrdy» degen sózdiń ózi ne turady? Annanyń ýysyna alpysynda tús­ken syılyq Nıkaǵa tórt múshel erte kel­geni shynynda da tańǵalarlyq jaǵdaı edi. Ol mundaı tabysqa qol jetkizgende kópshilik qol soqty. Osylaısha, Nıka Týrbına tıtteı kezinde-aq zaý bıikti baǵyndyrdy. Adamdar otyzynda da, elýinde de alamyn dep armandamaıtyn syı­lyqty aldy ǵoı: Táńirdiń taǵdy­ryna jazǵan tamasha tartýy da sol shy­ǵar, á? Tez tanylǵan Týrbınanyń jú­regi qýanyshtan atqaqtaǵany aıdan anyq. Ataýy altyn bolǵan soń ol sol syı­lyqty shynymen altyn dep oılaǵan bolýy kerek. Jalma-jan teksermek bolyp tas-talqanyn shyǵarady. Buzylǵan syılyqtyń altynnan jasalmaǵanyn kórip, aldanǵanyn bilip, abdyrap qaldy, kádimgideı taǵdyrdan baz keshkeni taǵy ras. Aqyn ah urdy. Júregine júk artyp, qaıǵyrdy deýge de bolatyndaı. Jana­rynan ystyq tamshylar yrshyp jatty. «Bári de ótirik, bári de jalǵan!» dedi ol ishteı kúıinip. Osydan baryp, bala kóńi­line daq tústi dep qalaı aıtpaısyz... Seniminiń byt-shyty shyqqanyn qara­sańyzshy.

Kenet, ol es bilgeli esimine qanyq bol­ǵan Evgenıı Evtýshenko da múlde habarsyz ketti. Bul da kishkentaı qyzdyń sanasyna aıtarlyqtaı salmaq salǵany daýsyz edi. Janaryn muń torlap, jabyqty, qaıǵyrdy, qamyqty. Qabaǵyn kirbiń shaldy. Kishkentaı júrek bulqyndy, julqyndy. Júıkesi de ábden syr bergen bolýy kerek. Ol bala júregimen bar­lyq jaqsylyq ataýlyǵa shynynda da senip edi ǵoı. Basqany bylaı qo­ıyńyz­shy, Nıka Evgenıı Evtýshenko kó­ke­sin saryla, saǵyna kútti. Áıteýir bir keletinine, tóbe kórsetetinine sózsiz ılandy. Janary jáýteńdep jolǵa qaraı berdi. Biraq bári ol oılaǵandaı bolmaı shyqty. Nıka qatty sengen Evgenıı Evtýshenko joq. Altyn dep bergen syı­lyq qırap ol jatyr... Onyń kádimgi gıps ekenin kózimen kórdi.

 Ol óz ákesiniń kim ekenin bilgisi kelse de bilmedi. «Ákeń Voznesenskıı» degen sózderge shynynda da sendi me eken? Áı, perishte júrek ılana qoımady-aý dep topshylaımyz biz. О́ıtkeni onyń túısigi tereń edi ǵoı. Qysqasy, kishkentaı Nıka sheshesi turmysqa shyqqanda da qatty kúızelisti basynan ótkerdi. Sheshesiniń bar nazary sińlisine aýǵanyn kórgen ol jabyrqady, jany muńǵa orandy. Bala bolyp qatty erkelegisi keldi. Aınalasy ózine nazar aýdarǵanyn shyn kóńilimen qalaǵany da ras. Qansha degenmen bala ǵoı. Kóńilin kirbiń shalǵany anyq edi-aý. Osylaısha, erte tanylǵan aqyn ómirge ózinshe ókpeleı bastady. «Menmin ǵoı» degen egoızm janyna tynyshtyq ber­medi. Jubatar da, janyn jylytar da eshkim joq. Ondaı meıirimdi adamnyń qasynan tabylatynyna da asa sene qoı­maıtyn sekildi. Áıteýir, ýaqyt ótken saıyn eńsesi kóteriler emes. Jalǵyzdyq degen janyn jegideı jeı tústi.

«Jeńimpazdar jeńilmeıdi...»

On altysynda júıke júıesi syr bergen talant alysqa sapar shekti. She­kara asyp, Shveısarııaǵa kete bardy. Taǵ­dyr deımiz be, álde basqasha ataı­myz ba? Kim qalaı qabyldasa da óz erki. Iá, ol ózinen 60 jas úlken profes­sor­dyń emdeıtinine bek sendi. Bul ýaqytta onyń boıynan senimniń oty sóne qoımaǵan bolatyn. Sol senim ushqyny dertine daýa tapqan jaǵdaıda oǵan turmysqa shyǵýǵa ázir ekendigin esh qysylmastan jaıyp salýǵa deıin jetkizdi. Ol úshin eń bastysy qulan taza aıyǵýdan basqa arman da, maqsat ta bol­ǵan joq. Sodan da shyǵar, ýádesinde tu­ryp, tolǵan aıdaı tolysa bastaǵan sha­ǵynda qaýqary qaıtqan professordyń qu­shaǵyna qulady. Jas ıisti baýyryna bas­qan qarııańyz ózin tym baqytty sezingeni aıdan anyq. Taǵy da sol taǵdyr ǵoı deı salamyz endi. Arada az ǵana ýaqyt ótkende álgi professormen ajyrasyp, eline, óziniń Reseıine oraldy. Osylaısha, kip-kishkentaı qyzdyń ómirin qara túnek basa berdi, basa berdi. Júregine júk artqan Nıkanyń mıynda ne bolyp jatqany ózine ǵana málim bolǵan. Áıteýir, taǵdyrdan baz keshkeni túsinikti ǵoı.

Aıdyn kólde jalǵyz qalǵan shaǵala da shyr aınala ushyp-ushyp, qanaty tal­ǵan soń sharshaıdy emes pe? Qalaı bolǵan­da da Nıka adam. Onyń da oıy, piki­ri bar edi. Aınalasynan ózin túsi­netin jan balasyn tapqysy kelgen. Áńgi­­melesýge beıim bolatyn. Alaıda ózin tyń­daıtyn, syryn bólisetin jan tap­paǵan aqyn ne istesin? Ol aqyn qyz balasy bolsa she? Álbette, jalǵannyń jazǵanymen kúresetin ımmýnıteti qa­lyp­tas­paǵan sátten aınalasynan sal­qyn­dyqty sezingen ol adasa bastady. Tol­­qyny jaǵaǵa soqqan teńizdeı teń­seldi.

Shaıtan sý, anasha onyń endigi kóńil jubatarlyq serigine aınalyp ketti. Ishimdikti ishse, boıy jeńildeıtindeı sezindi. Olaı emestigin jaıqalyp ósip kele jatqan jas qaıyń sol kezde sez­begen de edi. Áıteýir ózinshe bir sergel­deńnen shyǵar joldy izdegendeı bolady. Oıyn jeńildetkisi, boıyn túzegisi kelgen bolar. Ony endi tap basyp aıtý áste múmkin emes. Aqynnyń jazǵan jyr­­lary kóringen jerde qalyp jatty. El tú­gili endigi tirshilik ózine de qyzyq emes­­teı kórine berdi. Instıtýtty tas­tap kete barǵan. Oqý ordasyna da, qo­ǵamǵa da oralǵysy kelmedi. О́zin el ishin­­de júrip, jalǵyz qalǵandaı kúı kesh­­ti. Oǵan eshkim kerek emes. Ustazy A.Ga­lıch onyń óleńderin ár jerden ta­ýyp alyp, jınap júretin. Biraq bir kez­deri «Nıkalap» tóbesine kótergen adamdardan eshkimniń qalmaǵany ony ábden sharshatty, júregin jaralady. Eshkimge senbeıdi.

«Ne pobejdaıte pobedıteleı,

Sýdba ım vypala na krýgı.

I vystrela na starte sıla

Vas otdalıaet drýg ot drýga...

A pobejdıonnym – kamnem v spıný,

Ternovnıkom tropa ýstelena...

Nepobedımy pobedıtelı!

No eto – do pory, do vremenı...»

Osy bir óleń joldarynda Nıka Týr­­bınanyń búkil janaıqaıy jatqan sekildi. Rasynda da jeńimpazdar je­ńilmeıdi. Biraq ol da ýaqytsha quby­lys ekeni jáne ras qoı. Ony da eshkim joqqa shyǵara almaq emes. Ol da talaılar tek armandap ketken jeńiske 12 jasynda qol jetkizdi. Biraq sol jeńis onyń ómirin 180 gradýs jaqsy jaqqa ózgerte almady dep kesip aıta alamyz. Bul jalǵanda máńgilik túk joq degen qarapaıym uǵymdy aqyn óleń tilinde osylaı sýretteıdi, sıpattaıdy. Asyryp ne aıtasyń? Ol úshin jalǵyzdyqtan asqan qasiret joq...

Tylsymǵa toly taǵdyr

Endi sol bir shekara asqan, muhıttyń arǵy beti men kári qurlyqtyń qaq ortasynda turyp, qolyn sermep óleń oqy­ǵan shaqtary kelmeske ketti. Bári de kórgen túske aınalyp shyǵa kelgen. О́tken shaqtyń oralmaıtynyn túı­si­gimen ábden túsindi. Onyń esimi el­diń, oqyrmandarynyń sanasynan da óshe bastady. Buryn bolǵan Nıka aqyn endi joq. Bar bolsa da, eshkimdi qyzyqtyrmaıdy.

«V osennıı sad, gde lıstopad...

Ty býdesh rad, moı drýg.

Prıdýt zabyvshıe tebıa -

Byloe vspomnıt vdrýg -

Chto gody bystro tak letıat,

I dnıam chısla ýj net,

Chto mojno bylo razyskat

Zaterıannyı tvoı sled...

I pesnıý starýıý spoıýt,

No tolko bol v slovah...

Kak hochetsıa prıdtı týda,

Gde stolko let nazad

Vesele bılo cherez kraı...

No gol osennıı sad.»

Aqıqatynda, ol óziniń jan álemindegi tynyshtyqty buzǵan qubylystyń bárin osy bir kúz týraly óleńine syıdyryp tur ma dep qalasyń. О́ıtkeni bul kezde aqyn jany jalǵyzdyqty qatty sezingen edi. Janynyń qulaǵan japyraqtaryn qara jer ǵana qushaǵyna qysa bastaǵandaı. Kóp uzamaı ózi de sol qara jerdiń qoınynda máńgi uıqyǵa keterin sezgen-aý. Taǵdyrdy peızaj tilinde sóılete bilý degen de osy bolar, bálkim.

Qoǵamdy qoıshy, myń túrli minez, tanym, bolmys bar. Etıka saqtaýǵa tıisti mamandar qaıda qaldy? Olarǵa da aqynnyń quny kók tıyn edi. Iá, dál solaı. Basqany qoıshy, jýrnalıster ony arnaıy habarǵa túsirmes buryn ýdaı mas qylyp, suhbat alýdy «ónerge» aınaldyrdy. Osylaısha, sensasııa izdep sharq urady. Tirshiligin tilshiligimen baılanystyryp júrgen maman ıeleri úshin talanttyń talqandalǵan taǵdyrynyń túk te quny qalmady. Qysqasy, BAQ Týrbınany basqa qyrynan kórsetip (tipti obrazyn keı jaǵdaıda qoldan ja­sap), jerden jeti qoıan tapqandaı jahanǵa jar saldy. Nıkanyń jańa keıpin jarııalap, taǵdyry kúl talqan bolǵan talantty jerge tyqty. Sol iste­rine ózderi masattandy. Abyroı jı­nap alǵan adamdarsha bórikterin aspan­ǵa atyp qýandy. Qandaı aıanyshty deseńizshi. Jo-joq, bul jerde aqynnyń taǵdyrynan buryn aqymaqtyǵy aspanǵa jetken jýrnalısterdi aıaısyń birinshi kezekte. Olardyń boıynda torǵaıdyń mıyndaı mı bolsa, qoǵamda Nıkanyń taǵdyrynan bólek te ózekti másele az emes edi. Osydan-aq nadandyq qaı kezde de bolǵanyn ańǵarý asa bir qıyndyq týdyrmaıtyndaı ma, qalaı ózi? О́zińniń atyńdy shyǵarý úshin ózgeniń atyn kústá­nalaýdan artyq qasiret bar ma edi? Oǵan ol kezde eshkim bas aýyrtpady.

Ol ómiriniń sońǵy jyldarynda jurt­tan oqshaýlanǵandy maqul kór­di. Adam balasynyń ómiri jıyrma jeti­sinde endi bastalyp jatpaýshy ma edi? Ol sol jıyrma jeti jasynda máń­gilik mekenimen tabysty. Derekterdi aqtara qoısańyz, terezeden qulap, mert bolǵany jaıly málimetterge kezige beresiz. Aqyn ólimin zerdelegender ony «ózine qol jumsaǵan» dep jyly ja­ýyp qoıǵandy durys dep bildi. Bala kúninen tanymal bolǵan talanttyń óz-ózine qol jumsaǵanyna ustazy A.Galıch sen­beıtinin ashyq aıtqan bolatyn. Shy­nynda da onyń ólimine qatysty túrli áńgimeler san qıly ssenarıı boıynsha órbigenimen, aqynnyń naqty óz ózine qol jumsaǵanyna senbeıtinderdiń qarasy jetkilikti boldy. Tipti onyń terezeden qular shaqta «Qutqaryńdarshy, men qa­zir qulaımyn» degen daýsyn estigen kór­shileri de bar eken. Soǵan qaraǵanda Týr­bınanyń ózin ózi óltirýi múmkin emes sııaqty kórinedi. Qalaı bolǵan kúnde de aqyn adamnyń ondaı qadamǵa barýy ekitalaı ǵoı. Ol da bir ózimen ketken qupııa ǵoı endigi... Al ol qupııanyń jaqyn arada ashylýy qıyn sekildi.

«Blagoslovı menıa, stroka,

Blagoslovı mechom ı ranoı.

Iа ýpadý,

No týt je

Vstaný.

Blagoslovı menıa,

Stroka»

dep jyrlaǵan Nıka Týrbınanyń taǵ­dyry kimdi de bolsa oılandyratyny anyq. Súıegine sóz, júregine jyr qonǵan talant osylaısha, alaýlaǵan otyzdyń aýylyn kóre almaǵan kúıi jalǵannan shyn dúnıege sapar shekti. Ol ólgen kezde joqtaǵandar az bolmaǵan desedi. Jyny qaǵylǵan baqsydaı bolyp eski tanystary da ókingen kórinedi. О́lgen soń izdedi ne, izdemedi ne? Báribir ǵoı.

Ol joǵaryda aıtqanymyzdaı Evtý­shenkony shynynda da qatty saǵyndy. Jenıa aǵaıy sol kúıi kórinbedi. Sodan da úmiti úzilgen shyǵar. Bir kúni óleń jazdy.

«Vy – povodyr, a ıa – slepoı starık.

Vy – provodnık. Iа edý bez bıleta!

Inoı vopros ostalsıa bez otveta,

I vtoptan v zemlıý prah drýzeı moıh.

Vy – glas lıýdskoı.

Iа – pozabytyı stıh».

«Men – umytylǵan jyrmyn», deıdi aqyn. Nıkanyń osy bir shýmaǵynda ókpe de, naz da, saǵynysh ta jatyr emes pe? Jaýapsyz qalǵan suraq – onyń taǵdyry.

Iá, Týrbına shynynda da on ekisinde «ot keshken» aqyn. Bálkim, talaılardyń qoly jetpeıtin ataq oǵan munsha tym erte kelmegende onyń ómiri uzaqtaý bo­lar ma edi, psıhologııasy ýlanbas pa edi, ishkilikke salynbas pa edi, júregine júk artpas pa edi... Endi mine, ol týraly jazbalardy oqyrmandary «edi, edi» dep ótken shaqta jazýǵa májbúr bolyp otyr...

Nıkanyń tylsymǵa toly taǵdyryna zer sala otyryp, qamyǵasyń. Iá, «talantty óltirý oıynynyń» qurbany bol­ǵandar qanshama?! Kishkentaı qyzdy erte basta ataqty etken soń ony umytpaý kerek edi. Amal neshik. Jaryq juldyzdar erte sónedi...

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 20:30

Qazaqstanda JSN berý jeńildetildi

Qoǵam • Búgin, 16:57

Dollar baǵamy arzandady

Qarjy • Búgin, 15:49

BQO-da GAZel men jeńil kólik soqtyǵysty

Aımaqtar • Búgin, 13:53

QHL: «Barys» «Spartakty» jeńdi

Hokkeı • Búgin, 11:33

Uqsas jańalyqtar