«Jızn moıa – chernovık»
Talantty tóbege kóteretin de, tómenge túsiretin de – ortasy, qoǵamy. Árıne, taǵdyr, jazmysh deımiz, basqa deımiz. Alaıda keıde aınalamyzda «vampırler» qaptap júretindeı kórinedi. Áıteýir adam janyn tuńǵıyqqa tartyp, túrli oılardy órbite beremiz. Ondaıda aldyna jan salmaıtyn sheshenbiz. Alaıda boıyndaǵy shyǵarmashylyq áleýetin tolyq ashyp kórsetpegen kúıi qanshama talant óz-ózine qol jumsady. Ony oılaǵan, oǵan bas aýyrtqan adam boldy ma eken? Kim bilsin... Bolsa da asa kóp emes shyǵar.
Kóz aldyńa elestetýdiń ózi qıyn. О́z otyna ózi janyp ketkenderdiń ishki áleminde qandaı arpalys bolǵanyn tap basyp aıta da almaısyń. Bir qaraǵanda ol tipti múmkin emes te shyǵar dep paıymdaımyz. Keıde qoǵam, bálkim jekelegen áldekimder shyǵarmashylyq adamynyń psıhologııasymen oınaıtyn sekildi kórinedi. Oınaǵanda da tereń oıǵa batpaı, onyń kóńilin taptaı oınaıtyndaı kórinetini bar desek, qatelese qoımaspyz. Eń qaýiptisi de osy syńaıly.
Keıde oılaısyń... Naǵyz aqyn qaı kezde de bala ǵoı dep... Biraq ádebı orta bala kúninen bıikterge umtylǵan, júregine júk artqan talanttardyń maqtaýyn keltirgenimen qorǵaı almaıtyn sııaqty. Qoldaýdy qatyrǵanymen, qorǵaýǵa kelgende qaýqarsyz bop qalatyny nesi eken? Tym erte tanylǵan talantty tym erte maqtaý, madaqtaý da orynsyz ba degen oıǵa shomasyń. Olaı oılamasqa amalyń da bolmaıdy.
On jasqa jetpeı jatyp-aq, «ǵarysh tartý etken talant» atanǵan, «qubylys» retinde baǵalanǵan Nıka Týrbınanyń taǵdyry taýqymetpen egiz-aý. Ol bar bolǵany toǵyz jasynda «Jızn moıa – chernovık» depti. Bundaı jasta balalar oıynnyń qyzyǵynan shyǵa almaıdy emes pe? Biraq biz áńgime etip otyrǵan Nıkańyz oıyn emes, oı qýǵan bolyp shyǵady. Áıtpese toǵyz jastaǵy júrekten osyndaı tereńnen tamyr tartqan joldar qaıdan shyǵa qoısyn?! Bir qaraǵanda tipti múmkin emes qoı! Talantymen tamsandyrǵan Nıka Týrbınany Evgenıı Evtýshenkonyń ózi qııýyn kelistire maqtady. Tabanyn jerge tıgizbeı, kókke kóterip te tastady. Maqtaýyn keltirgende Marsqa baryp toqtaıtyndaı kórindi. О́zimen birge muhıt asyryp, ana-aaý alystaǵy Amerıkany kórsetti. Nıka Jenıa kókesiniń qasyna erip, Italııada qolyn sermep, jalyn atqan óleńin oqyp turdy. О́ziniń de denesinde ot tutanǵany sózsiz ǵoı. Nıkanyń ózi bylaı depti. «Men óleńdi jazbaımyn. Táńir udaıy qulaǵyma sybyrlaıdy»... Bul da bir tylsym shyǵar... Kim biledi? Áıtpese áripti endi tanıtyn shaǵynda ádebıettiń áıdik ókili sekildi oı aıtý kem degende qulaqqa qona bermeıdi ǵoı. Álde rasynda da erekshe, bala kúnnen qalyptasýy da aıryqsha ma eken?
«Jızn moıa – chernovık,
Na kotorom vse býkvy – sozvezdııa...
Sochteny naperıod vse nenastnye dnı.
Jızn moıa – chernovık.
Vse ýdachı moı, nevezenııa
Ostaıýtsıa na nıom
Kak nadorvannyı vystrelom krık».
Osylaı jyrlaǵan kishkentaı júrek ıesiniń alǵashqy jınaǵy «Chernovık» degen atpen jaryq kórgenin bilemiz. Taǵy da sol Evgenıı Evtýshenko qamqorlyǵyn aıamaı, alǵy sózin ózi jazyp berip, Týrbınany jarylqaǵan. Onyń óleńderi sol kezde-aq birneshe tilge tárjimalanǵanyn qaıda qoıasyz? Munan asqan qandaı baq kerek bala jasyndaǵy aqynǵa? Budan soń ony ádebıetke qatysy barlardyń barlyǵy «danyshpan» dep atady. Basqa da túrli teńeýlerin aıamady. «Genıı!» dep ataı salǵan joq, onysyn ár jerde qaıtalap aıtýdan tanbaıtyndaryn da baıqatty. Kishkentaı aqyn týraly kıno deısiz be? Ol da túsirilip qoıǵan. Osylaısha, toǵyzynda tanylǵan talanttyń taǵdyry úlken ańyzǵa aınala berdi. Bul endi fantastıka emes, kádimgi aqıqat. Bala kúnindegi mundaı qoldaý-qolpashtaý, qoshemet degenińiz adamnyń basyn aınaldyratyny ras qoı. Osy bir oıda joqta kelgen dańq belgili bir deńgeıde Týrbınany da aspandaǵy bulttardyń arasyna áketip, jerge túsirmeı qoıǵan shyǵar degen oı sanany torlaı túsedi. Ásilinde, baladan artyq eshkim de qýanbaıdy ǵoı. Ol endi bir dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma desek te bolar.
On ekisinde – «Altyn arystan» ıesi
Shynynda da bala aqyn úshin tym erte ataq-dańqqa bólený degen sırek kezdesetin qubylys ekeni daýsyz. Ol on eki jasynda «Altyn arystan» syılyǵynyń ıegeri atandy. Ǵajap pa, ǵajap! «Venesııadaǵy festıvalde tabystalatyn aty dardaı marapat áıgili Anna Ahmatovadan keıin Nıka Týrbınaǵa buıyrdy» degen sózdiń ózi ne turady? Annanyń ýysyna alpysynda túsken syılyq Nıkaǵa tórt múshel erte kelgeni shynynda da tańǵalarlyq jaǵdaı edi. Ol mundaı tabysqa qol jetkizgende kópshilik qol soqty. Osylaısha, Nıka Týrbına tıtteı kezinde-aq zaý bıikti baǵyndyrdy. Adamdar otyzynda da, elýinde de alamyn dep armandamaıtyn syılyqty aldy ǵoı: Táńirdiń taǵdyryna jazǵan tamasha tartýy da sol shyǵar, á? Tez tanylǵan Týrbınanyń júregi qýanyshtan atqaqtaǵany aıdan anyq. Ataýy altyn bolǵan soń ol sol syılyqty shynymen altyn dep oılaǵan bolýy kerek. Jalma-jan teksermek bolyp tas-talqanyn shyǵarady. Buzylǵan syılyqtyń altynnan jasalmaǵanyn kórip, aldanǵanyn bilip, abdyrap qaldy, kádimgideı taǵdyrdan baz keshkeni taǵy ras. Aqyn ah urdy. Júregine júk artyp, qaıǵyrdy deýge de bolatyndaı. Janarynan ystyq tamshylar yrshyp jatty. «Bári de ótirik, bári de jalǵan!» dedi ol ishteı kúıinip. Osydan baryp, bala kóńiline daq tústi dep qalaı aıtpaısyz... Seniminiń byt-shyty shyqqanyn qarasańyzshy.
Kenet, ol es bilgeli esimine qanyq bolǵan Evgenıı Evtýshenko da múlde habarsyz ketti. Bul da kishkentaı qyzdyń sanasyna aıtarlyqtaı salmaq salǵany daýsyz edi. Janaryn muń torlap, jabyqty, qaıǵyrdy, qamyqty. Qabaǵyn kirbiń shaldy. Kishkentaı júrek bulqyndy, julqyndy. Júıkesi de ábden syr bergen bolýy kerek. Ol bala júregimen barlyq jaqsylyq ataýlyǵa shynynda da senip edi ǵoı. Basqany bylaı qoıyńyzshy, Nıka Evgenıı Evtýshenko kókesin saryla, saǵyna kútti. Áıteýir bir keletinine, tóbe kórsetetinine sózsiz ılandy. Janary jáýteńdep jolǵa qaraı berdi. Biraq bári ol oılaǵandaı bolmaı shyqty. Nıka qatty sengen Evgenıı Evtýshenko joq. Altyn dep bergen syılyq qırap ol jatyr... Onyń kádimgi gıps ekenin kózimen kórdi.
Ol óz ákesiniń kim ekenin bilgisi kelse de bilmedi. «Ákeń Voznesenskıı» degen sózderge shynynda da sendi me eken? Áı, perishte júrek ılana qoımady-aý dep topshylaımyz biz. О́ıtkeni onyń túısigi tereń edi ǵoı. Qysqasy, kishkentaı Nıka sheshesi turmysqa shyqqanda da qatty kúızelisti basynan ótkerdi. Sheshesiniń bar nazary sińlisine aýǵanyn kórgen ol jabyrqady, jany muńǵa orandy. Bala bolyp qatty erkelegisi keldi. Aınalasy ózine nazar aýdarǵanyn shyn kóńilimen qalaǵany da ras. Qansha degenmen bala ǵoı. Kóńilin kirbiń shalǵany anyq edi-aý. Osylaısha, erte tanylǵan aqyn ómirge ózinshe ókpeleı bastady. «Menmin ǵoı» degen egoızm janyna tynyshtyq bermedi. Jubatar da, janyn jylytar da eshkim joq. Ondaı meıirimdi adamnyń qasynan tabylatynyna da asa sene qoımaıtyn sekildi. Áıteýir, ýaqyt ótken saıyn eńsesi kóteriler emes. Jalǵyzdyq degen janyn jegideı jeı tústi.
«Jeńimpazdar jeńilmeıdi...»
On altysynda júıke júıesi syr bergen talant alysqa sapar shekti. Shekara asyp, Shveısarııaǵa kete bardy. Taǵdyr deımiz be, álde basqasha ataımyz ba? Kim qalaı qabyldasa da óz erki. Iá, ol ózinen 60 jas úlken professordyń emdeıtinine bek sendi. Bul ýaqytta onyń boıynan senimniń oty sóne qoımaǵan bolatyn. Sol senim ushqyny dertine daýa tapqan jaǵdaıda oǵan turmysqa shyǵýǵa ázir ekendigin esh qysylmastan jaıyp salýǵa deıin jetkizdi. Ol úshin eń bastysy qulan taza aıyǵýdan basqa arman da, maqsat ta bolǵan joq. Sodan da shyǵar, ýádesinde turyp, tolǵan aıdaı tolysa bastaǵan shaǵynda qaýqary qaıtqan professordyń qushaǵyna qulady. Jas ıisti baýyryna basqan qarııańyz ózin tym baqytty sezingeni aıdan anyq. Taǵy da sol taǵdyr ǵoı deı salamyz endi. Arada az ǵana ýaqyt ótkende álgi professormen ajyrasyp, eline, óziniń Reseıine oraldy. Osylaısha, kip-kishkentaı qyzdyń ómirin qara túnek basa berdi, basa berdi. Júregine júk artqan Nıkanyń mıynda ne bolyp jatqany ózine ǵana málim bolǵan. Áıteýir, taǵdyrdan baz keshkeni túsinikti ǵoı.
Aıdyn kólde jalǵyz qalǵan shaǵala da shyr aınala ushyp-ushyp, qanaty talǵan soń sharshaıdy emes pe? Qalaı bolǵanda da Nıka adam. Onyń da oıy, pikiri bar edi. Aınalasynan ózin túsinetin jan balasyn tapqysy kelgen. Áńgimelesýge beıim bolatyn. Alaıda ózin tyńdaıtyn, syryn bólisetin jan tappaǵan aqyn ne istesin? Ol aqyn qyz balasy bolsa she? Álbette, jalǵannyń jazǵanymen kúresetin ımmýnıteti qalyptaspaǵan sátten aınalasynan salqyndyqty sezingen ol adasa bastady. Tolqyny jaǵaǵa soqqan teńizdeı teńseldi.
Shaıtan sý, anasha onyń endigi kóńil jubatarlyq serigine aınalyp ketti. Ishimdikti ishse, boıy jeńildeıtindeı sezindi. Olaı emestigin jaıqalyp ósip kele jatqan jas qaıyń sol kezde sezbegen de edi. Áıteýir ózinshe bir sergeldeńnen shyǵar joldy izdegendeı bolady. Oıyn jeńildetkisi, boıyn túzegisi kelgen bolar. Ony endi tap basyp aıtý áste múmkin emes. Aqynnyń jazǵan jyrlary kóringen jerde qalyp jatty. El túgili endigi tirshilik ózine de qyzyq emesteı kórine berdi. Instıtýtty tastap kete barǵan. Oqý ordasyna da, qoǵamǵa da oralǵysy kelmedi. О́zin el ishinde júrip, jalǵyz qalǵandaı kúı keshti. Oǵan eshkim kerek emes. Ustazy A.Galıch onyń óleńderin ár jerden taýyp alyp, jınap júretin. Biraq bir kezderi «Nıkalap» tóbesine kótergen adamdardan eshkimniń qalmaǵany ony ábden sharshatty, júregin jaralady. Eshkimge senbeıdi.
«Ne pobejdaıte pobedıteleı,
Sýdba ım vypala na krýgı.
I vystrela na starte sıla
Vas otdalıaet drýg ot drýga...
A pobejdıonnym – kamnem v spıný,
Ternovnıkom tropa ýstelena...
Nepobedımy pobedıtelı!
No eto – do pory, do vremenı...»
Osy bir óleń joldarynda Nıka Týrbınanyń búkil janaıqaıy jatqan sekildi. Rasynda da jeńimpazdar jeńilmeıdi. Biraq ol da ýaqytsha qubylys ekeni jáne ras qoı. Ony da eshkim joqqa shyǵara almaq emes. Ol da talaılar tek armandap ketken jeńiske 12 jasynda qol jetkizdi. Biraq sol jeńis onyń ómirin 180 gradýs jaqsy jaqqa ózgerte almady dep kesip aıta alamyz. Bul jalǵanda máńgilik túk joq degen qarapaıym uǵymdy aqyn óleń tilinde osylaı sýretteıdi, sıpattaıdy. Asyryp ne aıtasyń? Ol úshin jalǵyzdyqtan asqan qasiret joq...
Tylsymǵa toly taǵdyr
Endi sol bir shekara asqan, muhıttyń arǵy beti men kári qurlyqtyń qaq ortasynda turyp, qolyn sermep óleń oqyǵan shaqtary kelmeske ketti. Bári de kórgen túske aınalyp shyǵa kelgen. О́tken shaqtyń oralmaıtynyn túısigimen ábden túsindi. Onyń esimi eldiń, oqyrmandarynyń sanasynan da óshe bastady. Buryn bolǵan Nıka aqyn endi joq. Bar bolsa da, eshkimdi qyzyqtyrmaıdy.
«V osennıı sad, gde lıstopad...
Ty býdesh rad, moı drýg.
Prıdýt zabyvshıe tebıa -
Byloe vspomnıt vdrýg -
Chto gody bystro tak letıat,
I dnıam chısla ýj net,
Chto mojno bylo razyskat
Zaterıannyı tvoı sled...
I pesnıý starýıý spoıýt,
No tolko bol v slovah...
Kak hochetsıa prıdtı týda,
Gde stolko let nazad
Vesele bılo cherez kraı...
No gol osennıı sad.»
Aqıqatynda, ol óziniń jan álemindegi tynyshtyqty buzǵan qubylystyń bárin osy bir kúz týraly óleńine syıdyryp tur ma dep qalasyń. О́ıtkeni bul kezde aqyn jany jalǵyzdyqty qatty sezingen edi. Janynyń qulaǵan japyraqtaryn qara jer ǵana qushaǵyna qysa bastaǵandaı. Kóp uzamaı ózi de sol qara jerdiń qoınynda máńgi uıqyǵa keterin sezgen-aý. Taǵdyrdy peızaj tilinde sóılete bilý degen de osy bolar, bálkim.
Qoǵamdy qoıshy, myń túrli minez, tanym, bolmys bar. Etıka saqtaýǵa tıisti mamandar qaıda qaldy? Olarǵa da aqynnyń quny kók tıyn edi. Iá, dál solaı. Basqany qoıshy, jýrnalıster ony arnaıy habarǵa túsirmes buryn ýdaı mas qylyp, suhbat alýdy «ónerge» aınaldyrdy. Osylaısha, sensasııa izdep sharq urady. Tirshiligin tilshiligimen baılanystyryp júrgen maman ıeleri úshin talanttyń talqandalǵan taǵdyrynyń túk te quny qalmady. Qysqasy, BAQ Týrbınany basqa qyrynan kórsetip (tipti obrazyn keı jaǵdaıda qoldan jasap), jerden jeti qoıan tapqandaı jahanǵa jar saldy. Nıkanyń jańa keıpin jarııalap, taǵdyry kúl talqan bolǵan talantty jerge tyqty. Sol isterine ózderi masattandy. Abyroı jınap alǵan adamdarsha bórikterin aspanǵa atyp qýandy. Qandaı aıanyshty deseńizshi. Jo-joq, bul jerde aqynnyń taǵdyrynan buryn aqymaqtyǵy aspanǵa jetken jýrnalısterdi aıaısyń birinshi kezekte. Olardyń boıynda torǵaıdyń mıyndaı mı bolsa, qoǵamda Nıkanyń taǵdyrynan bólek te ózekti másele az emes edi. Osydan-aq nadandyq qaı kezde de bolǵanyn ańǵarý asa bir qıyndyq týdyrmaıtyndaı ma, qalaı ózi? О́zińniń atyńdy shyǵarý úshin ózgeniń atyn kústánalaýdan artyq qasiret bar ma edi? Oǵan ol kezde eshkim bas aýyrtpady.
Ol ómiriniń sońǵy jyldarynda jurttan oqshaýlanǵandy maqul kórdi. Adam balasynyń ómiri jıyrma jetisinde endi bastalyp jatpaýshy ma edi? Ol sol jıyrma jeti jasynda máńgilik mekenimen tabysty. Derekterdi aqtara qoısańyz, terezeden qulap, mert bolǵany jaıly málimetterge kezige beresiz. Aqyn ólimin zerdelegender ony «ózine qol jumsaǵan» dep jyly jaýyp qoıǵandy durys dep bildi. Bala kúninen tanymal bolǵan talanttyń óz-ózine qol jumsaǵanyna ustazy A.Galıch senbeıtinin ashyq aıtqan bolatyn. Shynynda da onyń ólimine qatysty túrli áńgimeler san qıly ssenarıı boıynsha órbigenimen, aqynnyń naqty óz ózine qol jumsaǵanyna senbeıtinderdiń qarasy jetkilikti boldy. Tipti onyń terezeden qular shaqta «Qutqaryńdarshy, men qazir qulaımyn» degen daýsyn estigen kórshileri de bar eken. Soǵan qaraǵanda Týrbınanyń ózin ózi óltirýi múmkin emes sııaqty kórinedi. Qalaı bolǵan kúnde de aqyn adamnyń ondaı qadamǵa barýy ekitalaı ǵoı. Ol da bir ózimen ketken qupııa ǵoı endigi... Al ol qupııanyń jaqyn arada ashylýy qıyn sekildi.
«Blagoslovı menıa, stroka,
Blagoslovı mechom ı ranoı.
Iа ýpadý,
No týt je
Vstaný.
Blagoslovı menıa,
Stroka»
dep jyrlaǵan Nıka Týrbınanyń taǵdyry kimdi de bolsa oılandyratyny anyq. Súıegine sóz, júregine jyr qonǵan talant osylaısha, alaýlaǵan otyzdyń aýylyn kóre almaǵan kúıi jalǵannan shyn dúnıege sapar shekti. Ol ólgen kezde joqtaǵandar az bolmaǵan desedi. Jyny qaǵylǵan baqsydaı bolyp eski tanystary da ókingen kórinedi. О́lgen soń izdedi ne, izdemedi ne? Báribir ǵoı.
Ol joǵaryda aıtqanymyzdaı Evtýshenkony shynynda da qatty saǵyndy. Jenıa aǵaıy sol kúıi kórinbedi. Sodan da úmiti úzilgen shyǵar. Bir kúni óleń jazdy.
«Vy – povodyr, a ıa – slepoı starık.
Vy – provodnık. Iа edý bez bıleta!
Inoı vopros ostalsıa bez otveta,
I vtoptan v zemlıý prah drýzeı moıh.
Vy – glas lıýdskoı.
Iа – pozabytyı stıh».
«Men – umytylǵan jyrmyn», deıdi aqyn. Nıkanyń osy bir shýmaǵynda ókpe de, naz da, saǵynysh ta jatyr emes pe? Jaýapsyz qalǵan suraq – onyń taǵdyry.
Iá, Týrbına shynynda da on ekisinde «ot keshken» aqyn. Bálkim, talaılardyń qoly jetpeıtin ataq oǵan munsha tym erte kelmegende onyń ómiri uzaqtaý bolar ma edi, psıhologııasy ýlanbas pa edi, ishkilikke salynbas pa edi, júregine júk artpas pa edi... Endi mine, ol týraly jazbalardy oqyrmandary «edi, edi» dep ótken shaqta jazýǵa májbúr bolyp otyr...
Nıkanyń tylsymǵa toly taǵdyryna zer sala otyryp, qamyǵasyń. Iá, «talantty óltirý oıynynyń» qurbany bolǵandar qanshama?! Kishkentaı qyzdy erte basta ataqty etken soń ony umytpaý kerek edi. Amal neshik. Jaryq juldyzdar erte sónedi...
