Ádette kez kelgen júztanysyńmen kezdese qalǵan sátte amandyq-saýlyq surasyp, odan arǵy jaǵynda sharýań bolmaı, árkim óz jónimen ketedi emes pe? Buryn bul kisimen, ıaǵnı ózim sóz etkeli otyrǵan Talǵat aǵamen de aradaǵy qarym-qatynasymyz sol shamada bolyp kelse, Parlamenttiń aýdarma redaksııasynda birge istegen áriptes retinde jıi júzdesip, jaqyn aralasyp, pikirlesip júretin jaǵdaıǵa keldik. Sodan bergi meniń baıqaǵanym – Tákeń kezinde jaýapty qyzmetter atqarǵan úlken laýazym ıesi bolýmen qatar, kisiligi men adamgershiligi mol kósheli azamat eken. Jáne bir súısinerligi – kórshiles Reseıdiń Omby oblysyndaǵy Tavrııa aýdanynyń qııandaǵy Qoıanbaı degen aýylynda kindik qany tamǵan aǵamyzdyń shet jaqta júrse de týǵan tilin ardaqtaı bilgen azamattyǵyna tánti bolasyń.
Ol óte jigerli jan. Bastamashyl, belsendi ári kópshil azamat. Sonaý 60-jyldary áskerı boryshyn ótegen jyldary bastalǵan osy qasıet Tákeńniń ómirlik qaǵıdasyna aınalǵan ba dersiń. Keńes armııasy qatarynda júrgende komsomol jumysyna belsene aralasyp, shekaralyq otrıad komsomol komıtetiniń aýdandyq komsomol komıteti quqyǵyndaǵy birinshi hatshysy laýazymyn atqarsa, keıin bul tájirıbeni partııalyq qyzmette odan ári shyńdaı tústi.
Áskerı boryshyn ótegennen keıin Tákeń bala kezden júreginiń bir túkpirinde jatatyn Qazaqstanǵa tartyp ketti. Bul rette buryn ózi túsken Ombydaǵy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn tastap ketýine týra keldi. О́ziniń qashandaǵydaı alǵyrlyǵyna sengeni bolar. Sezimi aldamapty. Jastaıynan qoǵamdyq jumystarda ysylǵany sep bolyp, Almaty joǵary partııa mektebine oqýǵa tústi. Ony úzdik bitirgen soń, osy qaladaǵy Kalının aýdandyq saıası aǵartý kabınetiniń meńgerýshisi qyzmetin atqara júrip, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn támámdady.
Ýaqyt zymyrap óte berdi. Reseıdiń qııandaǵy Qoıanbaı aýylynan shyqqan bir kezdegi qarshadaı sarybala óziniń qarym-qabiletiniń, tııanaqtylyǵynyń, iske degen sergek kózqarasynyń arqasynda aqyry Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń úgit-nasıhat bóliminiń nusqaýshylyǵyna deıin kóterildi. Bul sol kezdegi ólshemmen alǵanda úlken de jaýapty qyzmet edi. Keıin Oral oblystyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi, Oral qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy tárizdi jaýapty qyzmetterdi abyroımen atqardy.
Bul Qazaqstanǵa qaıta qurý kelip, demokratııa lebi ese bastaǵan kez edi. Sonyń arqasynda burynǵy qordalanyp qalǵan kóp máselelerdiń oń sheshimin tabýǵa umtylys jasalyp jatqan ýaqyt bolatyn. Sonyń eń kúrdelisi – týǵan tildiń tolǵaǵy edi. Tákeń, Talǵat aǵa mine, sol kezderi qazaq tilin nasıhattaýdy qolǵa alyp, bul baǵytta ájeptáýir ıgilikti ister atqarǵan sanaýly azamattardyń biri. Mysal úshin aıtsaq, 1985 jyly Oral oblysynda biryńǵaı saıası kún naýqanynyń taza qazaq tilinde ótýine birden-bir muryndyq bolǵan adam osy bizdiń keıipkerimiz. Jáne bir mysal keltirelik. Ol kezde baspasózge jazylý máselesiniń oıdaǵydaı ótýine partııa komıtetteri jaýap beretin. Tákeń Oral oblystyq partııa komıteti úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi retinde osy istiń barysyna bas-kóz bolýǵa mindetti edi. Sony paıdalanǵan ol kisi ádette qazaq basylymdaryna jazylýǵa selqos qaraıtyn óz salasynyń qazaǵy da, qazaqtyǵy da az qyzmetkerlerin ana tilindegi gazet-jýrnaldarǵa jazylýǵa jumyldyra bilgen birden-bir basshy boldy. Sondaǵy: «Biz qazaq tilin bilmeımiz. Bos ysyraptyń keregi ne?» dep syltaý aıtatyndarǵa Tákeńniń qaıtaratyn ýáji: «Qazaq jáne orys tilindegi gazetterdi salystyryp oqý arqyly tilderińdi ushtaısyńdar. Qazaq tilin úırenýdiń eń tóte joly osy» degen bultartpas jaýap aıtatyn.
Talǵatbek Mahmetulynyń týǵan tiline, týǵan eline degen boıynda burynnan bar janashyrlyǵy qazaq tiline memlekettik mártebe berýge baılanysty ony halyq arasynda qyzý talqylaý barysynda da kórinis tapty. Máselen, Oral qalasyndaǵy ujymynyń 80 paıyzdan astamy ózge ult ókilderinen turatyn mashına jasaý zaýytynda ótken memlekettik tilge mártebe berýge arnalǵan jınalysta Tákeńe kókeıindegisin halyqqa uǵyndyrý ońaıǵa túsken joq. Synyqtan syltaý izdep, qazaq tiline memlekettik mártebe berilse, kúnimiz ne bolady degendeı baıbalamdy kóldeneń tartqandarǵa basý aıtqanda, dáleldi, kóz jetkize sóıleý qajet. Tákeń osylaı jasady da. Orys tiline qazaq tilimen birdeı qoldanylatyn resmı til mártebesi berilip otyrǵanyn, til boıynsha eshkimdi kemsitýge jol berilmeıtinin, ǵasyrlar boıy qoldanystan shyǵyp qalǵan qazaq tiline túsinistikpen qaraý kerektigin jerine jetkize túsindirgennen keıin ǵana jurttyń aptyǵy basylyp, daýysqa salǵan kezde memlekettik tildi qoldaýshylardyń sany basym tústi.
Qandaı qoǵamda ómir súrse de, qandaı qyzmet atqarsa da, sol qoǵamda bolatyn ártúrli naýqandarǵa boı aldyrmaı, zaman aǵymyna, qoǵam talabyna ilesip, qyzmetpen ǵana shektelip qalmaı, ózindik tabıǵı minezin, adamdyq bolmys-bitimin saqtaı biletin azamattar bolady ómirde. Tákeń solardyń qatarynda. Elimiz egemendik alǵan jyldary tórt-bes jyl Ádilet mınıstrliginde, Prezıdenttiń jáne Mınıstrler Kabınetiniń apparattarynda, Joǵarǵy Keńestiń baqylaý palatasynda jáne hatshylyǵynda memlekettik qyzmetterdi minsiz atqarǵan aǵamyz 1996 jyldan bastap, zeınet jasyna jetip, qurmetti eńbek demalysyna shyqqanǵa deıin Parlament Senaty apparatynyń Redaksııalyq-baspa bóliminde bas konsýltant bolyp abyroıly eńbek etti. Bir kezde qazaq tili úshin qabyrǵasy qaıysyp, sony qatarǵa qosý jolynda talaı aıtys-tartystyń bel ortasynda júrgen adamnyń sońǵy 15 jylda týǵan tildi damytýǵa, onyń sózdik qoryn baıytýǵa tikeleı úles qosýǵa múmkindiktiń jasalýy da Tákeńe tartqan taǵdyrdyń ózindik bir syıyndaı. Munda aǵamyz orys tilinen qazaq tiline, qazaq tilinen orys tiline tárjimeleýdiń has sheberi bolyp qana qoımaı, eki tilde ilespe aýdarma jasaýdyń, sanamalaıtyn bolsaq, búkil el boıynsha bir qoldyń saýsaǵyna tolmaıtyn biregeı mamannyń biri bolyp qalyptasty. Astanadaǵy túrli mekemeler ilespe aýdarma kómegi qajet kezde áli de Tákeńe ótinish jasap jatady.
Zeınetke shyqty degen aty bolmasa, odan bergi kezeńde de Tákeń talaı ıgi isterdiń basyn qaıyryp tastady. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı ataǵyna Parlament Senatynyń apparatynda eńbek etip júrgende ıe bolǵan-dy. Onyń ústine sonaý partııalyq qyzmette júrgen ýaqyttan beri túrli oqý oryndarynda saıasattaný páninen leksııa oqýdy jalǵastyratyn. Sol eńbek zaıa ketpedi. 2008 jyldan bastap kúni búginge deıin «Astana medısına ýnıversıteti» aksıonerlik qoǵamynyń «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp, ekonomıka, tarıh, saıasattaný pánderi boıynsha stýdentterge arnalǵan birneshe oqý quraldarynyń avtory atandy. Osy oraıda biz aǵamyzdyń negizgi jumysynan bólek, qoǵamdyq isterge belsene aralasatyn qasıetin erekshe atap ótýge tıispiz. Onyń sporttyń shahmat, doıby oıyndary túrlerinen ýnıversıtet boıynsha aldyna jan salmaıtyn sheberligi, ýnıversıtette ótkiziletin túrli sporttyq jarystarǵa ujymdy bastap baryp, jasynyń kelgenine qaramastan, tyń serpin tanytyp júretini jastarǵa ónege.
Sóz retine qaraı Talǵatbek Mahmetulynyń búgingi «Nur Otan» partııasy qurylýynyń basy-qasynda bolǵan janashyrlyǵyn bireý bilse, bireý bilmes. 1998-1999 jyldary ol kisi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttigine kandıdat N.Á.Nazarbaevty qoldaýdyń Respýblıkalyq qoǵamdyq shtabynda qyzmet etti. Saılaý aıaqtalǵannan keıin osy shtabtyń basshylyǵymen jumys istegen qoǵamdyq kúshter «Otan» partııasynyń qurylýyna úlken úles qosty. Al Tákeń bolsa, bolashaq partııanyń jergilikti jerdegi bastaýysh uıymyn óz qolymen quryp, qurmetti demalysqa ketkenshe ony qoǵamdyq negizde basqardy. Sóz sońynda týǵan eliniń ıgiligi jolyndaǵy memlekettik, qoǵamdyq jumystarǵa bir kisideı atsalysyp júrgen Talǵatbek Mahmetulynyń el aldyndaǵy eńbegi eskerilip, birneshe memlekettik marapat, úkimettik dárejedegi qurmet gramotalarymen atalyp ótkenin aıta otyryp, ómirge degen qushtarlyǵyńyz azaımasyn, aman bolyńyz demekpiz.
Orynbek JOLDYBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.
ASTANA.
