Mýltımádenıet jáne bizdiń qoǵam

Eger tutastaı adamzat balasynyń damý mádenıetin alyp qarasaq, tap-taza, tek bir halyqqa ǵana nemese tek bir ultqa ǵana tán degen mádenıet úlgi­sin tappaısyz. О́ıtkeni, adam bala­sy­nyń bir-birimen uǵynysýy úshin til paıda bolǵannan beri mádenıetter biri arqyly biri baıyp, ózindik dilge, ómir súrgen ortaǵa beıimdelip, sol aty­raptaǵy halyqpen birge damyp otyr­ǵan. Máselen, bir órkenıettiń ıdeıasy men onda paıda bolǵan ıgilikti jańalyq erte me, kesh pe, ózgesine jetip baıyp otyrýynyń mysalyna kitap basyp shyǵarý isin jatqyzýǵa bolady. Kitap shyǵarý VIII ǵasyrda Qytaıda dúnıege kelse, al kitap basatyn qozǵalmaly lıteri bar mashına osy elde HI ǵasyrda paıda bolǵan, al olardyń Eýropaǵa jetýine baqandaı úsh ǵasyr ýaqyt ketken. Qytaıda II ǵasyrda qaǵaz jasaý qolǵa alynsa, ony Qytaıdan álemge alyp taratqan japon jurtyna qaǵaz araǵa bes ǵasyr salyp baryp jetken. Túri men túsin, tili men dilin túrli etkenimen, túbiri bir Adam balasy uzyn-sonar tarıh kóshinde tolqyn-tolqyn talaı tarıhı úderisti basynan keshirgen. Yqylym zamandardan beri ol úderisterdiń jyldamdyǵy da adam damýyna táýeldi bolyp keldi. Osy bir-birine degen táýeldiliktiń ar­qa­synda tarazy basy teń túsip júr­gen mádenıetter damýy sońǵy júz­jyldyqta ózgeshe keıipke endi. Adam aıtsa nanǵysyz jyldamdyqpen óristeı túsken órkenıetter arasyndaǵy aralasý meılinshe qoıýlanyp, endi tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýynan álemde «órkenıetter qaqtyǵysy» degen jańa termınniń paıda bolýyna alyp keldi. Alǵash ret osy termındi qoldanǵan Semıýel Hantıngton «qyrǵı-qabaq soǵystan» keıingi álemde mádenıettiń ózin bir jaǵynan biriktirýshi, bir ja­ǵy­nan aıyrmashylyqtar arqyly bóliný­ge ıtermeleıtin kúsh dep, ıdeologııa arqyly bólingen bir halyq ortaq mádenıetteri arqyly kúnderdiń kúninde birigedi, ıa bolmasa birigýge umtylady (bul jerde ol eki Germanııa men eki Koreıa memleketterin mysal etedi), or­taq mádenıeti bolmaǵan, biraq ıdeolo­gııa kúshimen birikken memleketter odaǵy báribir ydyraıdy (Keńester Odaǵy), al rýhanı jáne mádenı ortaq qun­d­ylyqtary, uqsastyqtary bar elder bir-birimen saıası, ekonomıkalyq odaq­tarǵa birigedi deıdi. Sondaı-aq, ha­lyq­­aralyq uıymnyń ózi, eger arala­ryndaǵy uqsastyqtary kóbirek bolsa, onda, má­se­len, Eýropa Odaǵy sekildi jemisti ju­­mys atqarady deı kele, ekinshi dú­nıe­júzilik soǵystan keıin 45 jyl bo­ıyna Eýropany qaq bólgen júıe jo­ıyl­ǵaly eki arany bólgen syzyq Shy­ǵys­qa qaraı jyljyp, endi ol Batys hrıstıandaryn, pravoslavıelikter men musylmandardan bólip jatyr dep jazady. Álemdegi órkenıetterdi 7-ge bólip, Sın (Qytaı), Japon, Úndi, Islam (mu­nyń ishinde birneshe sýbórkenıet bar, ol­ar – arab, malaı, túrki, parsy), Pra­vo­slavıe, Batys, Latyn Amerıkasy ór­ke­nıetteri dep klassıfıkasııalaǵan Semıýel Hantıngton osylardyń arasynda fılosofııalyq kózqarastary, bas­ty qundylyqtary, salt-dástúrleri men ómirge degen ustanymdary men kóz­qarastarynyń bir-birinen aıtarlyqtaı dárejede ózgeshelikteri bar ekendigin, al dinniń óristeýiniń nátıjesinde olar­dyń arasyndaǵy aıyrmashylyqtar te­reńdeı túsedi degen boljam aıtyp, ór­­­ke­­nıetter arasynda bolatyn qaq­ty­ǵys­­tardyń yqtımaldyǵyn ja­qyndata túsedi. Endi bir oıshyl Fethýllah Gıýlen órkenıetter arasyndaǵy únqatysýdyń mańyzyna jete mán beredi. Ol musyl­man­dar men hrıstıan áleminiń 14 ǵa­syr­­ǵa jýyq bir-birimen qaıshylasyp kelgenin, Batystyń ıslamnyń ózderine basa-kóktep kirgenin umytpaǵanyn, al osy eki dúnıeniń bir-birine qarama-qarsy turýynyń eshkimge jaqsylyq ákelmeıtinin, qaıta ekeýiniń de bir-birine qurmetpen qaraýynyń tek ózderine ǵana emes, álemge paıdaly bolatynyn alǵa tartady. Árıne, tarıhı turǵydan, mádenı damý jolynan, dili men dúnııaýı, ómirlik kózqarastar men fılosofııalyq uǵymdyq jaǵynan órkenıetter arasynda aıyrma bar ekeni anyq. Biraq Jer sharynyń jahandyq ólshemmen alǵanda jáı ǵana bir tozań ekenin oı­la­ǵanda, joǵarydaǵy túrli álemniń adam­zat balasy degen ortaq bir ataý­ǵa syıyp ketetini de ras. Meıli órke­nıetter sany 7-8, tipti, 9 bolsyn (ol jaıynda túrli pikir bildirýshiler bar), degenmen de, aqparattar aǵyny jahan­dyq jyldamdyqpen almasyp, tehnologııa­lar ekspansııasy bı­lik qurǵan zamanda órkenıetter arasyndaǵy baılanystar qalasaq ta, qalmasaq ta júre bermek jáne ol óz degenine baǵyndyrmaı qoımaq emes. Másele, soǵan daıyn bolý­da. О́rkenıetter únqatysýynyń nátı­jeli bolýy sol úderiste ár ult pen etnostyń óz kelbetin, beınesin saqtap, álemdik órkenıetti baıyta túsýinde. Árıne, ár ulttyń óz bet-beınesin saq­taýynda tildiń atqarar róli ushan-teńiz. Ony eshteńemen salystyrýǵa da kelmeıdi. Jaratýshynyń qalaýymen bizdiń elimiz san órkenıettiń toǵysqan tusyn­da, Batystyń da, Shyǵystyń da, ıslam ór­ke­nıetiniń de bir-birimen túıisetin jerinde ornalasypty. Sodan da bolar, qazaq dalasynda alǵash qolǵa úı­re­tilgen jylqynyń, atqa jeńil otyrýǵa múmkindik beretin úzeńginiń, arba dóńgeleginiń oılap tabylýy qaı órkenıetke de tez jetip, olardyń qaı-qaısynyń da damýyna ólsheýsiz úlesin qosty. Túrki tiliniń yqpaly ózge órkenıetterge qalaı áserin tıgizse, olardyń ata tildi túrlendirýge óz áseriniń bolǵany anyq. Bizdiń paıymdaýymyzsha, órke­nıet­ter qaqtyǵysy degen termınniń týýyna, árıne, belgili bir dárejede negiz bar dep eseptegenmen, dál bizdiń halqymyzdyń tarıhı tanymy men ómirge kózqaras­tary, mańaıyndaǵylardyń ózgesheligine qurmetpen qaraýyn yqylymnan qany­na sińirip ósirýi qaqtyǵystan góri, ór­kenıetter arasyndaǵy qarym-qaty­nas­tardyń únqatysý arqyly berekeli tirlikke bastaıtynyn ańǵartady. Alys­qa barmaı-aq, mysaldy qazirgi zamanǵy jańa tarıhymyzdan da alýǵa bolady. Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen Astanada ótip júrgen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylarynyń sezderi sonyń aıǵaǵy. *** Mýltımádenıet ıdeıasy – Eýropa týyn­dysy. Kanada men AQSh-ta mýl­tı­mádenıet óziniń jemisti jolyn jal­ǵastyrýda dep kelgen, kári qur­lyqta da osy ıdeıa qunarly topyraqqa túsip, bitik ónim beredi degen Batys qazir odan aınyp qalǵandaı. Eýropanyń iri qalalaryna jumys izdep, jaıly oryn tappaq nıettegi sheteldikterdiń shoǵyrlanyp bir jerge ornalasýy olar úshin alysta jatqan tarıhı otanmen baılanystaı kórindi. Sebebi, sol ortada ol óziniń týǵan tilinde sóı­leýine, mádenıeti men salt-dástúr­lerin saqtap qalýyna múmkindik bar edi. Tipti, Eýropanyń ishinde turyp-aq qalanyń ózge aýdandarymen ara­laspaı-aq tirshilik etýge, sol jerde túrli qyzmetter atqarýǵa bolatyndaı jaǵdaı týdy. Batys mundaı qalypty mýltımádenıet dep, ıaǵnı ózgeshelikti ortada óz beınesin saqtap qalýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzdyq dep ony artyqshylyqqa balady. Olarǵa arnaıy áleýmettik qoldaýlar kórsetilip, oqý oqýda, jumysqa turý men eńbek naryǵyn retteýde tıisti zańnamalar qabyldanyp, azamattyqty qabyldaýda, jańa ortaǵa beıimdelýde kómek kórsetildi. Mýltımádenıetti qoǵam osylaısha eńbek mıgranttaryna Eýropa esigin aıqara ashty. Al eýropalyqtar órkenıeti, ásire­se, sońǵy 50 jyl ishinde bala týý azaıǵan, jastary turmys qurýǵa asyq­paı­tyn, tipti, bir jynysty nekeni qol­dap zań shyǵarǵan qoǵamǵa aınaldy. Shetten kelgen mıgranttar úshin bala týý, úılený, otbasyn qurý olardyń dilin­degi qandaryna sińgen qasıet. Endi eki ortada «Jer astynan jik shyq­ty, eki qulaǵy tik shyqty» degendeı, Eýropa kútpegen problema boı kór­setti. Ol assımılıasııaǵa ushyramaı, ózderi ómir súrip jatqan áleýmettik-mádenı ortaǵa sińirilýdi qalamaıtyn áleýmettik qoǵamnyń paıda bolýy edi. Assımılıasııa júzege aspaıtyn bolǵandyqtan, endi bir sát olar «assımılıasııasyz ıntegrasııalaný» degen oıdy alǵa súıregen. Sóıtip, Eýropada 1980-jyldardyń alǵashqy jartysynda, 90-jyldardyń basynda «mádenı ózgeshelikti qurmetteý», «óz ulttyq kelbetińdi saqtaý quqy» syn­dy ter­mınder alǵa shyqty. Alaıda, soń­ǵy jyl­dary tek saıasattanýshy, áleý­met­taný­shy ǵalymdar emes, memle­ket bas­shylary osy ıdeıalardyń jú­ze­ge aspaǵanyn moıyndap, ony bıik min­ber­lerden jalpy jurtqa jarııalaı bastady. 1992 jyly Gelmýt Shmıdt: «Ger­ma­nııadan da, Fransııadan da, Uly­brıtanııadan da mıgranttar qabyldaı beretin elder jasaýǵa bolmaıdy. Bizdiń qoǵam ony kótere almaıdy. Olar onda degradasııaǵa ushyraıdy. Ne nárseniń de shegi bar. Mýltımádenıettik orta etı­kalyq turǵydan durys-aq kóriner, alaı­da is júzinde, demokratııalyq qo­­ǵam­­da, árbir azamat óz degenimen jú­­re­­tin qoǵamda, ony iske asyrýǵa bol­­maıdy», dese, 2010 jyly Angela Mer­­kel mýltımádenıetti qoǵam qurý ıdeıa­synyń tolyqtaı kúıregenin aıta kele, ımmıgranttardyń ózderi ómir súrip jatqan qoǵamǵa ıntegra­sııalanýy kerektigin, Germanııa máde­nıe­ti men onyń qundylyqtaryn qa­­by­l­daýy qajettigin basa aıtty. Osy oıdy qoldaıtynyn 2011 jyly Mıýn­hende Devıd Kemeron jetkizse, Nıkolıa Sarkozı de óz áriptesterin to­lyq qoldap: «Iá, mýltımádenıet ıdeıa­­sy sátsiz bolyp shyqty. Biz kelgen ım­mıgranttardyń óz kelbetin saq­taýyna mán berip, qabyldaýshy jurt­tyń kelbetine nuqsan kelýine mán bermeppiz. Eger siz Fransııaǵa kelip, onyń ulttyq qaýymdastyǵynyń ishine enýdi qolaıly kórmeseńiz, onda sizdi munda eshkim de kerek etpeıdi. Biz mýltı­mádenıet ıdeıasyn qoldaǵanda barlyǵymyz beıbit qatar ómir súremiz, bir-birimizge qurmetpen qaraımyz degen edik. Alaıda, bul múldem júzege aspady», dep osy máselege qatysty oıyn suraǵan jýrnalısterge jaýap bergen bolatyn. Osy tárizdes pikirlerdi Nıderland, Norvegııa, Belgııa elderi­niń kóshbasshylary da jetkizdi. Batys Eýropa memleketteri ishinde mýltımádenıettiń jemisti jumys istep jatqan eli – ­Shveısarııa. Biraq ol birneshe ǵasyr boıyna bir-birimen qoıan-qoltyq aralasyp jatqan, negizinen eýropalyq túrli mádenıetter men ór­ke­nıet toqaılasqan ortada júrýde. Osy Shveısarııanyń ózinde ıslamǵa kelgende, atap aıtqanda, hıdjab kııýge ruqsat etilmeıtini jaıynda zańdar qabyldandy. Qazirgi kúni Batys Eýropa elderin­de «azamattyq ıntegrasııa» máselesi jıi kóterilýde. Burynǵy mádenı kóp­tek­tilik týrasyndaǵy áńgime baǵy­ty ysyrylyp qaldy. Degenmen, onyń Ulttyq azshylyqtardy qorǵaý jónindegi Eý­ro­pa konvensııasyna qaıshy kelip jatqanymen, ázirge eshkimniń isi de joq tárizdi. Kim bilgen, bir kezde konvensııany alǵa tartyp, azshylyqtardyń óz quqyqtaryn qorǵaımyz dep kóshege shyǵyp, onyń úlken qozǵalysqa aınalyp ketýi de ábden múmkin. Sebebi, osy qalyppen júrse, Eýropada «tazaqan­dylardan» góri, «túrli-tústilerdiń» sany jaǵynan úlken basymdyqqa ıe bolýlary tek ýaqyttyń ǵana isi. *** Ejelden san túrli mádenıetter men órkenıetter shıyrlaǵan, ǵasyrlar kóshinde solardyń birazymen aralassa da óz bitimin búldirmeı, qazaqtyq rýhyn tý etken, qonaqjaılyǵy men tózimdiligi, kónteriligi men abyroıyn qoldan bermegen namystylyǵy qatar júrgen halqymyz HHI ǵasyrǵa kóne túrkilik mádenıetti, qazaqtyń qanyn aldyna tý kóterip jetkizgen. Tarıhı taǵdyry kórshilerimen toqaılasqan tustar bizdiń bitimge de ózgerister ákel­di. Tildik orta shubarlanyp, ana tilimiz qala qazaǵynyń emes, dala qazaǵynyń ǵana tili bolyp qalǵan kezder boldy. Táýelsizdik keldi, ulttyq namys oıa­nyp, ulttyq merekelermen birge, ulttyq sana, ulttyq dástúr ózgeriske ushyraǵan kúıimen, búgingi zamanǵa laıyqtalǵan bitimimen ómir súrip jatyr. Kem-ketigimiz de, jetistigimiz de bar. Eń bastysy, ulardaı shýlap, bit­peıtin daýdyń eteginen ustap, shaýjaıyna jarmasyp, jaǵadan alyp, kóılek jyrtysqan halqymyz joq. Qazaq­standyq qalyp, bir-biriniń mádenıeti men tiline qurmetpen qarap, qolynan kelse bir-birine kómektesýge ázir halqymyz bar. Meniń telearnada birge qyzmet at­qar­ǵan ulty orys qurbym bar. Qyz ke­zin­de Alena Shmyglova bolatyn, qazir Nehorosheva. Ol Torǵaı obly­sy tarap, ótpeli kezeńniń qıyn kún­derinde, 1996 jyly Máskeýge qonys aýdardy. Sonda turmysqa shyqty. Biraq Alenanyń bir búıregi týǵan jerine, Qazaqstanyna buryp turady. Jylyna áıteýir bir ret Qazaqstanǵa kelip, aýnap-qýnap, jylqynyń etin jep, qymyzyn iship, án-kúılerin tyńdap, bir jylǵa jeterlik qýat aldym dep keri qaıtady. Byltyrdan beri ol Bratıslavada turyp jatyr. О́tkende Polshaǵa issaparǵa barǵanymda arnaıy izdep kelip, eldiń jańalyǵyn, kózkórgenderdi surap, bar­ly­ǵyna duǵaı-duǵaı sálemimdi jet­kiz dep qaldy. Qaltafonyna qońyraý túskende oınaıtyn sazy da qazaq áni. «Muzart» oryndaýyndaǵy Altynbek Qorazbaevtyń Serikbaı Ospanovtyń sózine jazylǵan «Saǵyndym Almatym-dy» áni. – Men bularǵa qazaqsha úıretip jatyrmyn, myna án unap, menen surap ózderiniń telefonyna jazdyrap alǵan kórshilerim de bar, alǵashynda olardyń keıbireýi qazaqtar degendi estimegenderin aıtqan, qazir bilip jatyr. Naýryzdy qalaı qarsy alatynymyzdy, qyz uzatý, qudalyq atqarý, tusaý kesý syndy ǵuryptardy aıtyp berip edim, qandaı mádenıetti halyq deıdi. Olar bizdiń etti jep kórgen joq qoı, Qazaqstan týrıstik baǵyttardy ashqanda salt-dástúrler men ǵuryptardy, án-kúıler men ulttyq taǵamdardy umytpasynshy. Sol arqyly eýropalyqtar da, basqa jurt ta qazaqtyń qandaı joǵary má­de­nıeti bar ekenin biledi. Anar, sen osyny jazýdy umytpa, jalpy, eýropalyqtar qazaqtardan kóp nár­seni úırenýi tıis,–deıdi Alena. Men oǵan: «Alena, sen de aıta júr, Qa­zaq­standa mýltımádenıet degen uǵym joq, esesine Qazaqstan halqy Assambleıasyn, onyń konstıtýsııalyq quqyǵy barlyǵyn, Assambleıadan Par­la­mentke depýtattar saılanatynyn, kórshiń tek óz ultyńnan bolsyn degen uǵymnyń Qazaqstanda múlde joqtyǵyn da aıta júr»,– dep jatyrmyn. Sóz joq, Qazaqstanda týyp, memleket quraýshy ult ókilderimen qoıan-qoltyq aralasyp, syılasyp ómir keship júrgen árbir ózge tústi qazaqstandyq boıyn osyndaı iltıpatty, ystyq sezimder bıleıdi. Bir-biriniń mádenıetine qurmetpen qarap, ortaq Otandarynyń ósip-órkendeýine, balalarynyń baqyt­ty, baıandy ómir súrýine múddeli. Sol sezimmen memlekettik tildi de úırenip, ulttyq mádenıetke de, salt-dástúr men turmysyna kirigip ketken, diline engen qazaqstandyq ǵuryppen ómir keshýde. Assımılıasııalanǵan joq, bet-beınesin saqtap, óz únimen, biraq týǵan jerine, týǵan eline degen jyly sezimimen, mahabbatymen tynystaıdy. Tek osy qalyp uzaǵynan súıindirsin deıik. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».