Shetel asqan qarajat qalaı qaıtarylady?

Jemqorlyq týraly habarlaǵandar zańmen qorǵalady

«Prezıdent shetelge zańsyz ketken kapıtaldy Qazaqstanǵa qaıtarý jóninde naqty tapsyrma berdi. Osy oraıda, halqymyz naqty ári qarqyndy nátıje kútip otyr. Birinshiden, atalǵan zańda qandaı naqty tetikter bar? Ekinshiden, sheteldegi qandaı quzyrly organdarmen jumys júrgizilip jatyr? Úshinshi jáne negizgisi, zańsyz ketken kapıtaldy Qazaqstanǵa qaıtarý prosesi qansha ýaqytqa sozylýǵa múmkin? Naqty nátıjelerdi qashan kóre alamyz?» dep surady depýtat Erlan Saırov.

Saýalǵa jaýap bergen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tiginiń tóraǵasy Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, buǵan deıin qoldanystaǵy zań boıynsha qylmystyq is qozǵalýy kerek bolatyn. «Oǵan (sheteldik quzyrly organdarǵa) quqyqtyq kómek berý úshin tapsyrys jiberýimiz kerek. Eki jaqpen, ıaǵnı tıisti elmen quqyqtyq kelisim bolýy qajet. Biz sanksııalap, tıisti suranys jiberemiz. Bul turǵyda sheteldegi quqyq qorǵaý organdary zańsyz shyǵarylǵan múlikti zerdeleıdi. Osy oraıda bizdiń suranys boıynsha sanksııalap, shekteý qoıylýǵa tıis. Budan keıin búkil dálelder berilgen kezde, qarjynyń zańsyz ári qylmys jolymen alynǵany naqtylaǵanda, olar (sheteldikter) bizge qylmystyq proses­pen tolyq qaıtarýǵa múmkindigi bar», dedi agenttik basshysy.

Marat Ahmetjanovtyń sózine sensek, jańa qujatta negizsiz baıý máselesi engizilgen. Zań jobasy qabyldanǵan soń qarajattyń qaıdan kelgenin túsin­dire almasa, mundaı jaǵdaıda qujatqa sil­teme jasaý arqyly aktıv­terdi qaıtarýǵa tolyq múmkindik týady. Sondaı-aq osy baǵytta Bas proký­ra­týranyń bastamasymen tıisti toptar quryldy. Onyń ókiletti organy – Qar­jylyq monıtorıng agenttigi, Bas prokýratýra jáne Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi. Osy jumys aıasynda zańǵa sáıkes tásilder eskerilgen.

Birinshi oqylymda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda budan basqa da birqatar másele eskerilgen.

«Birinshisi – zańsyz baıýǵa jaýap­tylyq qarastyrý. Usynylyp otyrǵan normany jemqorlyqqa qarsy is-qımyl júıesiniń negizgi irgetasy dep ataýǵa bolady. О́ıtkeni jasyratyny joq, jemqorlyqtyń arqasynda dúnıe jınap, olardy basqalarǵa tirkep, aktıvterdi jasyrý shemasy bárine málim. Al osy jasyryn baılyqqa zańsyz jolmen ıe bolǵanyn dáleldeý ońaı emes. Son­dyq­tan azamattardyń shyǵyndary zańdy tabysynan negizsiz asyp ketse, tıisti sharalar qabyldaý qajet.

Osyǵan baılanysty, qoldanystaǵy zańmanamada kózdelgen 10 paıyzdyq jeke tabys salyǵynan basqa, memlekettik qyz­metshilerdiń jaýapkershiligin kú­sheı­tý usynyldy. Atap aıtqanda, sheneý­nik­terdiń shyǵystary men tabys­tary­nyń aıyrmashylyǵy 1000 aılyq kór­setkishten asyp tússe fıskaldyq sanksııa qaralady. Iаǵnı aıyrmashy­lyq somasynyń 90 paıyzy ákimshilik aıyppul retinde tárkilenedi. Biraq árbir jaǵdaıda shyǵyndardyń zańdy­lyǵyn túsindirýge bárine múm­kindik beri­ledi. Al sol aıyrmashylyq jyl­dyq tabystan asyp jatsa jáne onyń qaıdan shyqqanyn túsindire almasa, man­saptyq jaza qaralady. Iаǵnı memle­kettik qyzmetten úsh jylǵa teris se­beptermen bosatylady», dedi Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tiginiń tóraǵasy Marat Ahmetjanov.

Jalpy, negizsiz baıý jaýapkershiligin qarastyrý – deklarasııanyń qısyndy jalǵasy. Deklarasııa tapsyrý merzimi kezeńderge bólingen. Birinshi kezeńde – memlekettik qyzmetshiler. Olar byl­tyr kiristerin kórsetti. Endi tabys­tary men shyǵystaryn salystyrý basta­lady. Ekinshi kezeńde, 2023-2024 jyl­dary – memlekettik mekemeler men kva­zısektordyń qyzmetkerleri, úshinshi kezeńde, 2024-2025 jyldary – zańdy tulǵalardyń basshylary men quryl­taı­shylary, sońǵy kezeń 2025-2026 jyldary deklarasııany qalǵan azamatttardyń barlyǵy tapsyrady. Sodan keıin ǵana barsha halyqtyń aktıvteri men múlki týraly belgili bolady. Jaýaptylyq týraly norma qoldanysqa enedi.

«Usynylǵan shara – halyqaralyq standart. BUU Korrýpsııaǵa qarsy konvensııasynyń negizgi talaby. Ol Ekonomıkalyq damý uıymy, EYDU, Shyǵys Eýropa, tipti TMD elderinde de bar. Qazirgi tańda Qazaqstan GREKO uıymynyń elýinshi múshesi atandy. Aıta keterligi, bul uıymǵa búkil Eýropa elderi men AQSh kiredi. GREKO-nyń usy­nystaryn oryndaý jemqorlyq úshin qyl­mystyq jaýapkershilik týraly Eýropa keńesiniń konvensııasyn ratıfı­kasııalaýǵa jol ashady. О́z kezeginde, bul Konvensııa sheteldegi aktıv­terdi elge qaıtarýǵa yqpal etedi. Jalpy alǵanda, bul shara tek korrýpsııa emes, kóleńkeli bıznes, jeke jáne basqa da qylmys arqyly tabylǵan jasyryn aktıvterdi anyqtaýǵa tolyq múmkindik beredi. Eń bastysy, zańsyz qarajatty paıdalaný múmkindigi bolmaǵannan keıin las jolmen aqsha tabýdyń máni qal­maıdy», dedi M.Ahmetjanov.

Zań jobasynda qamtylǵan taǵy bir másele – korrýpsııa faktileri týraly habarlaǵan azamattardy qorǵaý júıesin je­tildirý. Búgingi tańda memlekettik qor­ǵaý tetikteri tek qylmystyq proses­ke qatysatyn adamdardy ǵana qor­ǵaıdy.

«Jemqorlyq týraly habarlaıtyn adamdar qylmystyq prosespen qam­tylmaýy múmkin. Oǵan qosa, qorǵaý sharasy tek zorlyq-zombylyq nemese kúsh qoldaný qaýpi bolǵan kezde ǵana qoldanylady. Mysaly, zańnamada mundaı tulǵalardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý sharalary qamtylmaǵan. Iаǵnı jumys barysynda qýdalaný táýekeli bar. Osyǵan baılanysty mynandaı túze­týler eskerilip otyr. Birinshisi –ha­bar­laýshylardyń eńbek qatynastary sala­syndaǵy quqyqtaryn qorǵaý. Olar­ǵa qatysty tártiptik shara qoldaný máse­­lesin alqa otyrysymen qaraý múm­kin­­digin belgileý. Bul rette, mundaı sheshim ádil jáne ashyq bolý úshin min­detti túrde otyrysqa agenttiktiń ókili sha­qy­rylady. Ekinshisi – korrýpsııa týra­ly habarlaǵan adam jónindegi máli­­­metti qupııa saqtaý, al ony jarııa etkeni úshin qylmystyq jaýap­ker­shi­likti qarastyrý. Atalǵan sharalar áshke­rel­eýshi adamnyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kepildik beredi», dep túıindedi agenttik tóraǵasy.

Volonterlerge artyqshylyq beriledi

Jalpy otyrysta «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine volonterlik qyzmet, qaıy­rym­­dylyq, memlekettik áleýmettik tapsyrys jáne úkimettik emes uıymdarǵa arnal­ǵan granttar máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy da birinshi oqylymda qaraldy. Atalǵan qujat jóninde baıandama jasaǵan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstriniń mindetin atqarýshy Bolat Tilepov osy salany yntalandyrýǵa baǵyttalǵan normalarǵa toqtaldy. «Birinshi, qaıyrymdylyq jáne volon­terlik uıymdary memlekettik múlikti jeńildikpen paıdalanýy úshin olarǵa senimgerlik basqarýǵa berý týraly normalar engizildi. Ekinshi, qaıyrym­dylyq sýbektilerin yntalandyrý maq­satynda, olarǵa qurmetti ataqtar berý tetigi kózdelgen. Úshinshi, qaıyrym­dylyq salasyndaǵy ýákiletti organ uǵymy engizilip otyr. Onyń qyz­meti qaıyrymdylyq salasyndaǵy mem­le­kettik saıasatty iske asyrýǵa, salaaralyq úılestirýdi qamtamasyz etýge, azamattyq qoǵammen ózara is-qımyl­dy jaqsartýǵa baǵyttalady. Tór­tinshi, bıznesti volonterlik pen qaıy­rymdylyqqa qatysýǵa yntalandyrý úshin zań jobasyna korporatıvtik volon­terlik pen korporatıvtik qaıyrym­dylyqty reglamentteıtin normalar engizildi. Sóz joq, bul iri mekemelerdiń korporatıvtik jaýapkershiligin arttyrýǵa óz septigin tıgizedi. Besinshi, erik­tilerge azamattyq qyzmetke ornalasý kezinde artyqshylyqtar beriledi. Atap aıtqanda, memlekettik mekemelerge, qazynalyq kásiporyndarǵa jumysqa ornalasý kezinde konkýrstyq komıssııa kandıdattyń volonterlik tájirıbesin eskeredi. Buǵan uqsas yntalandyrý sharalary qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes memlekettik qyzmetke kirý kezinde qarastyrylǵan», dedi B.Tilepov.

Vedomstvo ókiliniń aıtýynsha, zańnamany jetildirý aıasynda granttyq qarjylandyrý júıesin qaıta formattaý jáne ÚEU-men ózara is-qımyldyń jańa tetigi – strategııalyq áriptestikti engizý usynylady. «Granttar júıesiniń gradasııalanǵan negizde kelesi túrlerin engizý kózdeledi: qysqamerzimdi, ortamerzimdi jáne uzaqmerzimdi jobalar. Bul rette, granttyń túrine qaraı qarjylandyrý kólemi, merzimi, ÚEU-nyń konkýrsqa qatysý sharttary jáne esep­tilikke qatysty talaptar aıqynda­lady. Bul tásil granttyq qarjylandyrý rásimderin jeńildetedi. Ekinshi, ózekti baǵyttar boıynsha granttardy jos­parlaýdyń jańa formatyn engizý kózdelgen. Bul granttardy halyqtyń qajettilikterine tikeleı baǵyttaıdy. Atalǵan tetik «tómennen joǵaryǵa» tásili arqyly júzege asady. Iаǵnı ÚEU-lar óz jobalary arqyly qoǵamdaǵy ózekti máselelerge shuǵyl den qoıyp, sheshimderdi ýaqtyly qabyldaýyna múmkinidk týady. Úshinshiden, granttyq saıasattyń salalyq tásilin keńeıtý úshin ortalyq memlekettik organdarǵa operator arqyly granttar usynýǵa quzyretter beriledi. Tórtinshiden, grant­tardyń tıimdiligin baǵalaý tetigin engizý kózdelgen. Bul úkimettik emes uıym­dardyń qyzmet sapasyn anyqtaýǵa, bıýdjettik shyǵyndardyń tıimdi­ligin qadaǵalaýǵa jáne granttardyń ómirsheńdigin baǵalaýǵa múmkindik beredi», dedi B.Tilepov.

Onyń aıtýynsha, zań jobasyn qabyldaý barysynda sheteldik tájirıbe, atap aıtqanda Ulybrıtanııanyń úkimettik emes uıymdarynyń jumysy negizge alynǵan. «Memlekettik organdar strategııalyq áriptester pýlyn – beıindi jáne barlyq jerde óki­lettigi bar úkimettik emes uıym­dar qataryn qalyptastyrady. Bul qoǵammen baılanystardy jandan­dyrýǵa, suranysty retteýge múmkin­dik beredi. «Strategııalyq áriptestiktiń baǵyttaryn memlekettik organdar­dyń usynystary negizinde Úkimet aıqyndaıdy. Ony júzege asyrý mı­nıstrlikter deńgeıinde jáne uzaq­merzimdi negizde oryndalady. Strate­gııalyq seriktesterdi memlekettik organdarda qurylatyn arnaıy komıssııa konkýrs arqyly anyqtaıdy. Ár baǵyt boıynsha bir úkimettik emes uıym anyqtalady», dedi B.Tilepov.

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń keı­bir zańna­malyq aktilerine qorǵanys óner­kásibi jáne memlekettik qorǵanystyq tapsyrys máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jumysqa alyndy.

Jıyn sońynda birneshe depýtat tıisti memlekettik organdar basshylaryna depýtattyq saýal joldady. Arman Qojahmetov Jezqazǵan óńiriniń ekologııalyq ahýalyna alańdaýshylyq bildirdi. Onyń aıtýynsha, Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń qorshaǵan ortaǵa keri áseri saldarynan sol mańdaǵy óńirdi ekologııalyq daǵdarys jaǵdaıy aımaǵy dep taný qajet. Premer-Mınıstrdiń atyna joldaǵan saýalynda depýtat ýákiletti memlekettik organdar atalǵan problemany sheshýden bas tartyp, óńirdiń kópjyldyq qordalanǵan máselelerge nazar aýdarmaıtynyna alańdady.

Úkimet basshysynyń orynbasary Eraly Toǵjanovqa joldaǵan saýalynda Ekaterına Smyshlıaeva keıingi kezde eldegi eńbek ujymdary arasynda mıtıngiler men ereýilder sany artqanyn atap ótti. «Eńbek qatynastary salasynda jumysshylardyń, jumys berýshilerdiń jáne memlekettiń tıimdi ózara is-qımylyn áleýmettik seriktestik júıesi qamtamasyz etýge tıis edi. Biraq qazirgi túrinde ol nátıje bermeı otyr», dedi E. Smyshlıaeva.

Elnur Beısenbaev Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda baspana kezeginde turǵandar sany artqanyna toqtaldy. Depýtat keltirgen derekterge súıensek, 2018 jyldan beri kezekte turǵan adamdardyń tizimi shamamen 130 myńǵa kóbeıip, 591 myń tirkelýshini qurap otyr. «Olardyń sany Shym­kentte 14 myńǵa ósip, 48 442 adam bolsa, Almaty oblysyndaǵy úı kezegin kútý­shilerdiń sany 17 myńǵa ósip, 59 067-ge jetti. Al Túrkistan oblysynda kezektegi san 19 myńǵa artty. Bul sıfr­lar tek ósýmen, páter jaldaǵan otbasylar kóshýmen álek», dedi E.Beısenbaev.