Ekologııalyq zardaptardy joıý jolynda

Semeı memlekettik medısınalyq ýnıversıtetinde «Ekologııa. Radıasııa. Densaýlyq» atty IX dástúrli halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa turaqty túrde ótkizilip keledi. Onyń sońǵysynda radıasııalyq ekologııa men qaýipsizdik, sonymen qatar, ekologııalyq nashar aımaqtarda turatyn halyqty emdeý jáne ońaltý máseleleri talqylandy. Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııanyń jumysyna Japonııa, Ońtústik Koreıa, Chehııa, Fınlıandııa, Úndistan, Reseı jáne taǵy basqa elderdiń tanymal ǵalymdary qatysty. El Prezıdenti N.Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha Semeı qala­synda radıologııalyq medısına klasteri qurylǵan. Quramyna medısınalyq ýnıversıtet, radıa­sııalyq medısınanyń ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne Semeı qa­­lasynyń óńirlik onkologııalyq dıspanseri kiredi.Konferensııa barysynda qurmetti qonaqtardyń qatarynda Shımane ýnıversıtetiniń prezıdenti Shotaı Kobaıashı, Na­ga­sakı ýnıversıtetiniń vıse-pre­zıdenti Shýnıchı Iаmasıta; Hıro­sıma ýnıversıtetiniń radıasıondy bıologııa jáne medısına ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń professory, Masaharý Hoshı, Nagasakı medısına ortalyǵynyń ókili Shıgeto Maeda, «Hırosıma-Semeı» kozǵalysynyń úılestirýshisi Chıeko Kobatake, Radıologııalyq zertteýler ulttyq ınstıtýtynyń ókili Shıgekatsý Fýkýda, Úndistannyń Sharda ýnıversıtetinen Pratıbha Gýpta, Fınlıandııanyń qoldanbaly ǵylymdar, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik zertteýler mektebi dı­rektorynyń orynbasary Lına Lıımataınen, taǵy basqa álemdik deńgeıdegi ǵalymdar bolyp, ǵylymı basqosýdyń salmaǵyn arttyra tústi. Japonııadan kelgen qonaqtar quny 2 mln. dollarǵa baǵalanatyn medısınalyq obyr dertin zertteý jáne emdeýge arnalǵan jab­dyqty syıǵa tartty. Sonymen qatar, konferensııaǵa Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saq­­­­taý mınıstrliginiń, em­­deý-profı­laktıkalyq meke­me­­leriniń, qala­lyq jáne ob­lys­tyq ákimdik, ǵyly­mı-zertteý or­talyqtarynyń, elimiz­diń jáne TMD elderiniń zert­hanalarynyń, oblystyq jáne qalalyq densaýlyq saqtaý depar­­­tamentteriniń ókilderi qatysty. Konferensııada jınalǵan oqy­mystylar ózderiniń paıymdy pikir­lerin, zertteýlerin ortaǵa saldy. – Semeı polıgonynyń jabylýy – qazaqstandyqtar úshin ǵana emes, álem úshin tarıhı oqıǵa, – dedi Hırosıma ýnıversıtetiniń radıasıondy bıologııa jáne medısına ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń professory Masaharý Hoshı. –Qazaq eli jarylystardy toqtatyp qana qoımaı, álemniń ıadrolyq ómirine ózgeris ákeldi. Qýattylyǵy jóninen álemde tórtinshi oryndy ıelenetin ıadrolyq arsenalynan bas tartty. Onyń kúsh-qýaty Anglııa, Fransııa, Qytaıdyń ıadrolyq qarýlarynan áldeqaıda kúshti bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti osy áreketi arqyly ha­lyqaralyq qaýipsizdikke orasan zor úles qosty. Búginde búkil álem Qazaqstannyń antııadrolyq tá­ji­rıbesin qoldanýy tıis. Semeı qalasyndaǵy Radıasııalyq medısına jáne ekologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, profesor Qazbek Ápsalyqovtyń aı­týynsha, olar ǵylymı jumys­tarynda únemi Japonııa, Reseı, Fınlıandııa elderiniń ozyq táji­rıbelerine súıenedi. Semeı polı­gonyndaǵy synaqtardan zardap shekkenderdiń 90 paıyzdan astamy Shyǵys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda turady. 1992 jyly 18 jeltoqsanda «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zań ıadrolyq synaqtar áserine shaldyqqan aýmaqtardy jáne ıadrolyq synaqtar saldarynan zardap shekken azamattar kategorııalaryn anyqtaıdy. – Bizdiń ınstıtýtqa qarasty aýrýhana men dıagnostıkalyq keńes bólimi bar, – deıdi professor Qazbek Ápsalyqov, – onda radıasııadan zardap tartqan halyq em-dom qabyldaıdy. Al bul jolǵy konferensııa bizder úshin asa mańyzdy. Biz buǵan deıin kóptegen elderdiń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen baılanys ornatyp keldik. Bul jumys endi jalǵasyn taba beretin bolady. Ásirese, Hırosıma, Nagasakı ýnıversıtetteriniń radıasııany zertteýde kóp kómegi boldy. Halyqaralyq qoǵamdastyq bizdiń jumystarymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytýda. Biz ıadrolyq qarýdan bas tartqan memlekettiń ǵylymı ınstıtýty retinde synaqtardyń zardabyn jan-jaqty kórsetýge umtylamyz. Konferensııa barysynda shet­eldik ǵalymdarǵa Semeı po­­­­lı­gonynyń jerleri zerttelip, jaram­dysy aýyl sharýashylyǵyna qaı­tarylyp otyrǵandyǵy, ekolo­gııalyq jaǵdaıdyń jaqsarýy tyń jańalyq retinde usynyldy. 2020 jylǵa qaraı Semeı ıadrolyq polıgonynyń aýmaǵy tolyqtaı zerttelip bitpek. Búginderi polıgon aýmaǵynda joǵary radıoaktıvti qaýip tóndiretindeı jerler joq. Eń zııandy dep tabylǵan keıbir tustary ǵana qorshalyp qoıylǵan. Semeı polıgony jabylǵaly beri ıadrolyq synaqtardyń zardaptaryn zertteý jumystaryna 200 mln. AQSh dollary jumsalǵan. Sonyń ishinde Qazaqstan tarapynan bólingen qarjy 15 mln. dollar shamasynda bolsa, qalǵan qarajatty AQSh, Japonııa jáne taǵy basqa halyqaralyq qorlar beripti. Polıgonnyń jalpy aýmaǵy 18 500 sharshy shaqyrymdy quraǵan bolsa, mamandardyń aıtýynsha, polıgonnyń 5,6 myń sharshy shaqyrym jeri zertteý nátıjeleri boıynsha, aýyl sharýashylyǵy salasyna paıdalanýǵa jaramdy bolyp tabylady. Jıyn sońynda adamzattyń densaýlyǵy, jer ekologııasy, ra­dıa­sııalyq qaýipsizdik jóninde bas­­talǵan zertteý jumystaryn jal­ǵastyra berý jóninde qarar qa­byldandy. Raýshan NUǴMANBEKOVA. SEMEI.