Totyqus ne deıdi?

Ol osy ádebı kezdesýge erek­­­­­she yqylaspen kele jatty: jol boıy ádebıet týraly, adam­­dardyń sóz ónerine de­gen qurmeti týraly, kórkem shyǵar­manyń qoǵamnyń jaqsy ómir súrýine, izgilenýine áseri týraly oılady. Erteńgi bolar kezdesýde oqyrmandarǵa usynatyn shyǵarmalaryn da pysyqtady. Alys shalǵaıdaǵy kishkentaı óńirdiń óziniń shyǵarmashyly­ǵyn elep, eskerip, ádebı jıyn uıymdastyryp jatqanyna rıza boldy. Jergilikti halyqtyń áli de ádebıetke qyzyǵatynyna, ba­ǵalaıtynyna ishi jylydy. Sol úshin vokzaldan túse sala kútip alǵan fraýr Shıfelbaınǵa ala­qandaı Kverbýrgte ádebı kesh­ter ótkizetin uıym baryna qýa­nyshty ekenin aıtty. Al tap-taza býrjýaz Shıfelbaın onyń bul kóńil kúıine asa tańǵalmaǵan ke­ıipte ári qonaqtardy qarsy alyp, shyǵaryp salýǵa ábden úırengen qalypta «biz jumyssyz otyrmaımyz ǵoı» dep sypaıy qaıyrady. Aqıqatynda, fraýr kútip alǵan kesh ıesiniń kim ekenin, nemen aınalysatynyn da bilmedi. Bálkı, oǵan onyń mańyzy joq...

Jazýshyǵa Shıfelbaınnyń túr-tulǵasy, ózin ustaýy, máde­nıeti, býrjýazdyq ómiri, tipti áıeli men úıindegi jıhazdary­na deıin unady. Ol, ásirese as ústinde ádebı áńgime aıtýdan qaýiptenetin. «Iorn Ýldi oqy­dyńyz ba?» nemese «Tolstoı myq­ty ma, álde Ganghofer me?» degen saýaldar onyń tábetin qa­shyratyn. Alaıda bul úıdegi túski asta tynyshtyq pen úılesim ǵana boldy. Tek úı ıeleri dastar­handaǵy jas úırek eti týraly pikirin suraǵan kezde: «Bul, ádet­te jazýshylar asa qyzyǵa ber­meıtin taqyryp», dedi. Son­da ǵana fraý Shıfelbaın shanysh­qysyn tómen túsirip, oǵan úl­ken domalaq kózderimen tańdana qarap:

– Iаǵnı siz taǵy jazýshysyz ba? – dep suraıdy.

Fraý bul joly da, ádet­te­gideı álem elderin aralap, baıan­dama oqıtyn bireý dep oıla­ǵan eken. Tipti bavar halyq án­derin oryndap, bı bılegen bu­ryn kelgen Emıldi eske túsi­redi. Osylaısha, qonaqtyń jazý jazatyny belgili bolǵan soń úı ıeleriniń iltıpa­ty artyp, shy­ǵarmashylyǵyna qyzyǵa tústi.

– Al siz, negizinen ne jazasyz? Teatrǵa arnap pa?

– Joq, teatrǵa áli jazyp kór­­­medim. Tek áńgimeler men óleń­­der.

– Bul sumdyq qıyn shyǵar ıá?

...Býrjýılardyń bul tań­ǵa­lysy tiri jazýshyny ómirde alǵash kórgendeı áser qaldyrdy. Ústel basyndaǵy adamdy jazý­shy degenge qımaı ári oıdaǵy kú­dikti de jasyra almady.

– Degenmen siz tolyq bir kitap jazbaıtyn bolarsyz...

– Men, tipti birneshe «tolyq» kitap jazyp úlgerdim.

Budan keıin úı ıeleri shy­nyn­da da oılana bastady. Qalaǵa kel­gen qonaqtyń jazýshylyǵyn mo­ıyndaǵan soń, kóńildegi toń jibip, tost kóterildi.

Al arǵy bólmedegi úlken tor­da toryǵyp totyqus otyrdy. Ol kó­binese tús aýǵan ýaqytta sóı­leıdi. О́mirinde mundaı toty­qusty alǵash ret kórgen jazýshyny onyń kúndelikti ózin qalaı ustaıtyny qyzyqtyrdy. Onyń baqytyna qaraı, kóp ótpeı-aq úı ıeleriniń kózderi iline salysymen totyqus ta óz daýsyn estirtti. Sóılegende de jalpy adamzatqa óte tanys sóz aıtty. «O Qudaıym... Qudaıym... Qu­daıym... meniń».

Jas avtordy qonaq etken shal­­ǵaı mekendegi beıtanys jan­nyń úıindegi kezdeısoq toty­qustyń Qudaıdy atap, tań­ǵalýyna ne sebep? Álde bul tań­ǵalý emes, sol qoǵamnyń syryn ashar sóz be?

Úı ıesi oǵan kishkentaı shkaf­taǵy kitaphanasyn kórsetti. Iá, jazýshynyń áıteýir bir kitap oqy­ǵysy keldi. Keıde osyndaı úı sórelerinde sırek kezdesetin kitap­tar kezdesip jatady. Ol so­­laı dep úmittendi. Alaıda onda eki án jınaǵy, «Elder men te­­ńizder týraly» kitaptyń úsh serııa­sy, Brıýsseldegi búkil­álem­dik kórmeniń katalogy men fransýz tiliniń qaltasha-sózdigi tur eken. Árıne, shań basqan.

Fereın hatshysy oǵan al­da­ǵy keshtiń bıletteri satylmaı jatqanyn habarlaıdy. Iаǵnı tipti jalǵa alǵan zaldyń aqy­syn tóleı almaýlary múmkin. Son­dyqtan avtorǵa beriletin qala­ma­qyny kishkene azaıtýdy sura­dy. Al zaldyń bezendirilýine tıis­pedi: sondaǵysy eki tý. Ol eki tý mindetti túrde turýy kerek.

Kesh qaraıa úıdegi úsheý ádebı kesh ótetin jerge qaraı aıańdady. Kóshedegi qalyń adamǵa avtor tań­ǵaldy: «myna nópir halyq meniń keshime bara jatyr ma?..»

Alaıda olar birinshi qabat­taǵy syrahanaǵa bet alǵan edi. Al ádebı keshke shyqqan úsheý tym-tyrys turǵan ekinshi qabat­qa kóterildi.

«Men hatshyǵa jaqyndadym.

– Aıtyńyzshy, kórermen me­niń keshimdi qalaı elestetedi? – dedim asyǵa. – Menińshe, ádebı keshten basqasynyń bárin».

Zal, shamamen jıyrma qatar orynǵa arnalǵan. Alaıda bul kesh­te onyń úsh-tórteýi ǵana bos emes edi. Árıne, aldyńǵy qatarda erli-zaıypty Shıfelbaındar otyr.

«Qudaıdyń qoldaýymen kesh­ti óleńmen bastadym. Bári tebire­ne tyńdap otyr, biraq... Aıaǵym­nyń astynan baraban oınap, syrahana keshine jınalǵandar­dyń shýly daýysy estilip jatqan­da kelesi óleńdi oqyǵanym durys pa?..»

Ol sanaýly kórermenge zer saldy: kúlgen, túsinbegen, tań­ǵalǵan hám qatýly adamdardyń júzin kórdi. Jańa kirgen alty turǵyn da renjigen keıipte túk­ke turǵysyz keshten tura qashty.

Onyń Kverbýrgtegi alǵashqy keshi osylaı aıaqtaldy. Trage­dııamen.

«Uıyqtamaı turyp men kór­shi bólmedegi shamdy jaǵyp, qus otyrǵan torǵa jaqyndadym. Osy qurmetti býrjýazdyq úı­diń ómirine ábden jarasqan kári totyqusty estımin dep úmit­ten­dim. Eger ishte bir aıtary bol­sa, ol mindetti túrde shyǵady. Paı­ǵam­barlardyń beınesi bar, aqyn­dar óleń jazady, al bul úıde bir daýys bar, ol myna qustyń shyrylynan bilinedi. Qudaı oǵan jaratylysty jyrlasyn dep daýys bergen».

Keıipkerdiń qalaǵany oryndaldy: sham jaryǵynan úrkigen qus uıqyly-oıaý qalyppen qana­tyn kerip, dál bir adam daýysymen esineı otyra sańq etti. «O Quda­ıym...qudaıym...qudaıym...meniń».

Kórkem ádebıetten, jalpy, shy­ǵarmashylyq ortadan ja­lyqqan, bezingen, sharshaǵan qo­ǵam ár dáýirde de boldy. German Gesse keıipkeriniń basynan ót­ken ókinishti oqıǵa búgingi qa­zaq qo­ǵamyna da tańsyq emes. Bul shyn­­dyqty, bálkı, elimizdiń shal­ǵaı óńirindegi bir úıde torda toryǵyp otyrǵan totyqus aıtyp jatqan bolar...