«DNR» men «LNR»-di moıyndaǵannan keıin Vladımır Pýtın atalǵan óńirdegi qaýipsizdikti saqtaý degen jeleýmen ásker jiberý týraly jarlyqqa qol qoıdy. «Donbass segodnıa» saıtynyń habarlaýynsha, reseılik sarbazdar men áskerı tehnıka aımaqqa kire bastaǵan. Kreml basshysynyń «DNR» men «LNR»-di moıyndaý týraly sheshiminen keıin BUU Qaýipsizdik Keńesinde Ýkraına máselesi talqylandy.
Jıyndy júrgizgen BUU Bas hatshysynyń saıası jáne bitimgershilik máseleler jónindegi orynbasary Rozemarı DıKarlo Donesk jáne Lýgansk oblystarynyń jekelegen aýdandarynyń táýelsizdigin moıyndaý týraly Reseı sheshimi Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin buzatynyn málimdedi. «Dál qazir aýqymdy qaqtyǵystyń qaýpi týyp tur. Qandaı jaǵdaı bolsyn, buǵan jol bermeýimiz kerek. Munyń jahandyq jáne óńirlik áseri bar. Reseı áskerin bitimgerlik kúshter degen syltaýmen Ýkraınanyń shyǵysyna ákelýin aıyptaımyz», dedi DıKarlo.
Rozemarı DıKarlo hanymnyń
aıtýynsha, EQYU-nyń Ýkraınadaǵy mıssııasy 18-20 aqpan aralyǵynda atalǵan eki aýdanda oq atpaý týraly kelisimdi buzǵan 4304 oqıǵa tirkelgenin habarlaǵan.
AQSh-tyń Birikken Ulttar Uıymyndaǵy ókili Lında Tomas-Grınfıld Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysynda Reseı áreketiniń saldary «búkil Ýkraınaǵa, Eýropaǵa jáne álemge aýyr áser etetinin» jetkizdi. «Muny bitimgershilik kúshter dep ataıdy. Bul bos sóz. Olardyń shyn máninde kim ekeni belgili», dedi L.Tomas-Grınfıld.
Ulybrıtanııanyń BUU-daǵy ókili Barbara Výdvord Máskeýge qarsy jańa sanksııalar salynatynyn habarlap, Reseıdi ahýaldy shıelenistirmeýge shaqyrdy. «Munyń ekonomıkalyq zardaby aýyr bolady. Reseı basqa jol qaldyr maı otyr. Reseıdi sheshiminen bas tartýǵa shaqyramyz», dedi B.Výdvord.
Bir qyzyǵy, buǵan deıin Reseıge jyly qabaq tanytyp kelgen Kenııa sekildi BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe elder Kremldiń bul qadamyn synǵa aldy. Bul túsinikti de. Ýkraınanyń tutastyǵyna qol suǵylyp jatqanda, ony quptaý ózderine de qaýip tóndirýi múmkin. О́ıtkeni Kenııa da – kezinde ımperııanyń ota-
rynda bolǵan, tepki kórgen el. Sondyqtan óz eliniń múddesin joǵary qoıyp otyr.
Úndistan, Birikken Arab Ámirlikteri, Brazılııa taraptardy kelissózge shaqyrdy. Qytaı da máseleni beıbit jolmen sheshýge úndedi. Biraq Reseıdiń áreketin ashyq aıyptamady. Sarapshylardyń aıtýynsha, Beıjiń úshin qıyn sheshim qabyldaý qajet. О́ıtkeni «LNR» men «DNR»-dy moıyndasa, Taıvannyń da táýelsizdigin tanýǵa tıis. Al moıyndamaıyn dese, Reseımen qarym-qatynas buzylýy yqtımal. Sondyqtan Beıjiń asyqpaı, áliptiń artyn baǵatyn sekildi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh «DNR» men «LNR»-di taný «Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin buzý jáne BUU jarǵysynyń qaǵıdattaryna qaıshy keledi», dep málimdedi.
AQSh tarapy da jedel sheshim qabyldady. Aqúı AQSh-tyń joǵaryda atalǵan aımaqtarǵa ınvestısııa salýǵa nemese olarmen saýda jasaýǵa tyıym salatynyn habarlady. Sondaı-aq Máskeý qoldaıtyn aýmaqtarda áreket etetin kez kelgen adamǵa qarsy sanksııa jarııalady. Memlekettik hatshy Entonı Blınken týıtterdegi paraqshasynda Kremldiń sheshimin uıatqa balady. «Reseıdiń senimdi ókilderi basqaratyn respýblıkalardyń «táýelsizdigin» moıyndaý – uıat áreket. Biz olardy qatań túrde aıyptaımyz. Ýkraınanyń syrtqy ister mınıstrine aıtqanymdaı, Ýkraınamen birgemiz», dep jazdy E.Blınken.
Eýropalyq komıssııa prezıdenti Ýrsýla fon der Leıen men Eýropalyq keńes prezıdenti Sharl Mıshel de birlesken málimdeme jasady. «Ýkraınadaǵy eki separatıstik aýmaqty taný – halyqaralyq quqyqty, Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵyn jáne Mınsk kelisimderin óreskel buzý. Odaq osy zańsyz áreketke qatysy bar adamdarǵa qarsy sanksııalar qoldanady», dedi olar.
Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson da Reseıge sanksııa salynatynyn habarlady. Onyń aıtýynsha, mundaı tyıymnyń bastapqy legi ekonomıkalyq turǵyda aýyr soqqy bermek. «Sanksııa Reseıge qatty áser etedi. Alda-jalda Ýkraınaǵa basyp kirse, budan da kóp sanksııa salamyz. Reseı kompanııalarynyń Ulybrıtanııa qarjy naryǵynda kapıtal tartýǵa kedergi jasalsa, múlikke ıelik etýine tyıym salsaq, onyń saldary aýyr bolatynyna kúmán joq», dedi B.Djonson.
Túrkııa prezıdenti Redjep Taııp Erdoǵan Reseıdiń Donesk pen Lýganskini tanýyn qabyldaýǵa kelmeıdi dep málimdedi. «Reseıdiń bul sheshimin qabyldaýǵa bolmaıdy. Biz barlyq tarapty parasattylyqqa jáne halyqaralyq quqyqty qurmetteýge shaqyramyz», dedi R.Erdoǵan.
Budan bólek Batys elderiniń bári Kremldiń sheshimin aıyptady. Qazirgi tańda sanksııa salý máselesi talqylanyp jatyr. Biraq keı sarapshylar Reseı sarbazdary Donbass óńirinde ǵana qalsa, onda atalǵan elge salynatyn sanksııa aýyr bolmaıdy degendi alǵa tartady.
Qalaı degenmen, Batys elderi ázirge sóz júzinde ǵana jonyn kújireıtip otyr. Alaıda qashan iske kirisetini belgisiz. Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Djozef Borrell uıymǵa múshe búkil el biraýyzdan sheshim qabyldaýy qajet ekenin alǵa tartady.
Osy oraıda, qart qurlyqtaǵylardyń is júzinde kibirtiktep qalýyna negiz bar. Germanııa qazirgi tańda Reseımen birlesip «Soltústik aǵyn-2» jobasyn júzege asyryp jatyr. Sondyqtan bertinge deıin Olaf Shols sanksııa týraly kesimdi pikir aıtýǵa asyqpaǵan edi.
Oǵan qosa, Eýropalyq odaqqa múshe memleketter Reseıdiń gazyna muqtaj. Máselen, 2021 jyly qart qurlyq tutynǵan kógildir otynnyń 40 paıyzyn «Gazprom» jetkizgen. Eýropa jetispeıtin munaı men oǵan janama ónimderdi Reseıden, sonymen qatar osy eldiń aýmaǵy arqyly basqa memleketterden satyp alady. Munyń kólemi de az emes. Sondyqtan Eýropalyq odaqtyń Reseıge sanksııa salýǵa asa qulyq tanyta qoımaýy da osydan.
Keshe Ýkraınaǵa qatysty maqalamyzda Býdapesht memorandýmy týraly aıtqan bolatynbyz. Atalǵan qujatqa sáıkes Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) sammıtinde Reseı, AQSh jáne Ulybrıtanııa basshylary Qazaqstan, Ýkraına, Belarýstiń aýmaqtyq tutastyǵyn, qaýipsizdigin qorǵaýǵa kepildik berdi. Osy elderdiń táýelsizdigine, egemendigine jáne qazirgi shekarasyna qurmet kórsetip, aýmaqtyq jáne saıası tutastyǵyna qaýip tóndirmeıtinderin, qarý-jaraǵyn olarǵa qarsy qoldanbaıtynyn ýáde etti.
Sonymen qatar 2014 jyly Ýkraınadaǵy ahýalǵa baılanysty Reseı, EQYU jáne Ýkraına Mınsk kelisimine qol qoıǵan bolatyn. Bul qujat Donesk pen Lýganskidegi jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan edi. Bul az deseńiz, Ýkraına men Reseı 2003 jyly memlekettik shekara týraly kelisim jasasqan edi. 2004 jyly eki eldiń de parlamenti qujatty ratıfıkasııalady. Degenmen kelisimde Belarýsten bastalyp Azov teńizine deıingi shekara ǵana naqtylanǵan-dy. Iаǵnı qazirgi Lýgansk pen Donesk aımaqtarynyń mańyndaǵy shekaraǵa ratıfıkasııa jasalǵan bolatyn.
Osyndaı mańyzdy qujattarǵa qaramastan, Kreml basshylyǵy Ýkraınanyń ishki máselesine tikeleı aralasyp, atalǵan eldiń aýmaǵyna áskerin kirgizgeni týraly aqparat taraı bastady. Bul halyqaralyq qoǵamdastyqtyń álemdegi tártipti saqtaýda, táýelsiz elderdiń egemendigin qorǵaýda qabiletsiz ekenin kórsetip otyr. Batys elderi Ýkraınadaǵy jaǵdaıdan keıin sóz júzinde ǵana emes, is júzinde de áreket etýge tıis.
Joǵaryda aıtyp ótken qujattarǵa uqsas kelisimderge Qazaqstan da qol qoıǵan. Osyndaıda, Býdapesht memorandýmy sekildi sharttardyń mańyzy qalmaǵany ma degen zańdy suraq týyndaıdy. Mundaıda qaıtpek kerek? Halqymyzdy biriktiretin eldegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, yntymaqqa uıystyratyn ortaq til men mádenıetimiz sekildi qundylyqtarǵa basymdyq berip, elimizdiń barlyq óńirinde qazaq tiliniń keńinen taralýyna jaǵdaı jasaýymyz qajet. Ulttyq tutastyqty nyǵaıtý, til, din ala-qulalyǵyna jol bermeý buzyq nıettilerdiń oń jambasyna túsip qalmaýymyzdyń basty kepili ekenin umytpaǵanymyz jón. Ońtústiktegi turǵyndardy qazaǵy az óńirlerge qonys aýdarýdy jalǵastyrý kerek. Áıtpese, Ýkraınanyń basyna túsken kún bizge de kelmesine eshkim kepildik bere almaıdy.
