Batyrhanovtyń batyrlyǵy

Ana kóńili alańdaýly 

Taıaýda tájik-aýǵan shekarasynda erlikpen qaza tapqan katonqaraǵaılyq Radjan Batyrhanovtyń anasymen az-kem áńgimeleskenimiz bar. Ol kisi Semeıde, kishi ulynyń qolynda turady eken. Kenjesi Samat ta aǵasynyń jolyn qýyp, áskerı qyzmetti tańdaǵan...

Aqjaýlyqty ana Qızat Batyrha­no­va aıdyń, kúnniń amanynda ulynan aıyrylyp qalamyn dep oılady ma?! Áskerde júrgen Radjan 1994 jyly tájik-aýǵan shekarasyna ketip bara jatqany týraly anasyna tis jaryp aıtpaǵan da. Ana kóńili alańdamasyn degeni ǵoı... Sodan beri synyptaı syrǵyp, otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótipti.

– Mektepti bitire sala áskerge attan­dy. Ulym Katonqaraǵaıda, E.Ry­kov atyndaǵy mektepte oqydy. Sa­ba­ǵy da, tártibi de jaqsy edi. Sy­nyp­­tastary arasynda da syıly boldy. Ádebı kitaptardan bas almaı­tyn. Aǵalary «álgi oqymysty qaıda?» dep izdeıtin de júretin. Sýret salatyn, voleıbolǵa baratyn. Biraq tuıyqtaý edi. Esimde, 11-synypty bitirgen jyly bir balanyń ómi­rin qutqaryp qaldy. Qalaı deısiń ǵoı, keshkisin aýrýhanada jatqan aǵasyna tamaq aparyp kele jatyp, saıa­baq ishinen qashyp shyqqan bala­la­rdy kóredi. Sóıtse, sol jerde bi­reýdi pyshaqtap ketipti. Kimder eke­nin umytyppyn. Radjanymnyń qam­qorlyǵy ǵoı, toppen birge ilese qashpaı, janyndaǵy dosy ekeýi álgi jaralanǵan balany kóterip alyp, jolaı kezdesken kólikpen aýrýhanaǵa jetkizgen. Ol áskerı boryshyn óteýge irgedegi Kúrshimge bardy. Jaqyn jer dep qýandyq. Alty aıdan soń úl­ken ulymmen birge baryp qaıt­tym. Bir kún qasymda boldy. Bul sońǵy kórýim eken. Kúrshimnen anaý Tájik­stanǵa ketip qalady dep kim oıla­ǵan?! Aǵalarymen aqyldasyp, maǵan aıtpaǵan. Tájikstanǵa ketkenin bilgen de joqpyn. Bir sóıleskenimde, «telefonmen sóılesýge shaqyrmańyz, hat jazbańyz, Almatyǵa voleıbol­dan jarysqa ketip baramyn. Sol jaqta kidiretin bolýym kerek», dedi. Aǵa­la­ryna «barlyq taktıkalyq jat­ty­ǵýlardan óttim, ýaıymdamańdar. Kelgen soń joǵary oqý ornyna qujat tap­syramyn», depti. Men úıge súıek­ti ákelgende ǵana balamnyń Tájik­stan­da bolǵanyn bildim, – dep ájim­den­gen qoldarymen anasy Tájikstan prezıdentinen kelgen marapatty us­tat­ty. – Mine, tájik eline rahmet! Neshe jyl ótse de, umytpaı ulyq­tap jatyr ulymdy. Onyń ústine, Tájik­stan­da Radjan Batyrhanov atynda bir mektep, bir kóshe bar eken. Shetel qurly bolmady óz elimiz dep qoıamyn.

Bizde she? Katonqaraǵaı aýylynda R.Batyrhanov atynda kóshe jáne túk­pirdegi Shyndyǵataıda zastava bar. «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý týra­­ly usynystar aıtylǵanmen, nátı­je joq áli. Al batyrdyń synyptas­tary ózi oqyǵan E.Rykov mektebine Rad­jannyń esimin berý kerek dep esep­teıdi.

– Biz ǵana emes, qazaq eli Rad­jan­daı batyrymen maqtanýy kerek. R.Batyrhanov atynda dástúrli jarys­tar uıymdastyrylyp tursa deımiz. Al ózi oqyǵan mektepke atyn berse, óte oryndy bolar edi. Bul usynysty Katonqaraǵaı halqy qoldaıdy dep oılaımyn, – deıdi synyptasy Aıqyn Zalemuratov.

Iá, bilim ordasyna atyn berip, aýy­lyna keýde músinin ornatyp qoısa, er esimi máńgi el esinde júrer edi. Qarýlas dostarynyń aıtqan áńgi­me­le­ri­ne qulaq túrsek, qarsha boraǵan oqqa tótep berip, ondaǵan sodyrdy jer jas­tandyrǵan Radjannyń erligine qaıran qalasyń.

Qarýly qaqtyǵys

TMD aýmaǵyna úlken qaýip tón­genin baıqaǵan memleket basshylary 1993 jyl­dyń qańtarynda shuǵyl jınalys ótkizedi. Keńese kele, shekarany birge qorǵaý týraly sheshim shyǵaryp, sar­baz­­dardy sapqa turǵyzǵan. Tájik-aýǵan shekarasynda bolǵan ardager­ler­diń aıtýynsha, «Qazbatqa» jaýyn­gerlik daıyndyqtan ótken kil myq­tyl­ar toptastyrylǵan. О́ıtkeni ba­­qaı­shyqtaryna deıin qarýlanǵan ákki sodyrlarmen soǵysýǵa attanyp jat­ty olar. Sol ýaqytta shekaradan iri kólemde esirtki zattar ótkizilip, zańsyz áreketter jıilep bara jatqan. Tájikstannyń ońtústik shekarasynda oqtyn-oqtyn oq atylyp, qarýly qaqtyǵystar bolyp turatyn.

1994 jyldyń 28 qyrkúıegi. Gaıý­ra men Qaraqol lańkesteri eldi dúr­lik­tirip turǵan kezi. Úkimettiń 30 shaqty áskerin tutqynǵa alǵan lań­kes­ter keshki saǵat bester shamasynda R.Batyrhanovtar bekingen eldi mekenniń mańynan ótip bara jatyp, komendatýraǵa oq atady. Olar Kıvron shekara zastavasyna bet alyp, Aýǵanstan asyp ketpek bolǵan. Ony sezgen komendant Anatolıı Mıheev jeke quramdy kóterip, sodyrlardyń sońyna túsken. Qosymsha kúsh jetkenshe lańkesterdi kidirtpek bolǵandary ǵoı. Biraq bul kezde kezekshilikke shyǵyp ketken zastavanyń sarbazdary Hakımniń sodyrlarymen betpe-bet kelip qalǵan. Kúshtiń basymdyǵyn baıqaǵan lańkester jolda kóldeneń tur­ǵan shekarashylardyń BTR-yn al­maq bolady. Zastava bastyǵy leı­tenant K.Selıýk qolǵa qarý almas buryn ymyraǵa kelgisi kelgen. Ja­nyna kishi serjant R.Batyr­ha­nov­ty alyp, banda basshysymen sóı­lesip kóredi. Kóngisi kelmegen sodyrlar K.Selıýkke judyryq jum­saı­dy. Jaǵdaıdyń kúrdelenip bara jatqandyǵyn BTR-dyń ústinen baı­qap turǵan Asqar Qańtarbaev «do­ǵar­masańdar, pýlemetten oq boratamyn» degendeı sodyrlarǵa ısharat jasaıdy. Sodyrlar kóngen syńaı tanytyp, alystaı bere R.Batyrhanov pen K.Selıýkke oq ata bastaǵan. Rad­jan sol sátte-aq beseýin jer jas­tan­dyrǵan. Endi birin sarbazdarǵa qa­raı granat laqtyrǵaly turǵan je­rinde sulatyp túsirgen. Zastava bastyǵynyń avtomaty isten shyǵyp, ańtarylyp qalǵan sátte lańkesterdiń biri ony taıap baryp atyp tastamaq bolady. Ony baıqaǵan Radjan avtomatty soǵan kezeıdi. Qarsylas ta qarap tursyn ba, atqan oǵy Radjannyń jambasyna tıip, kúre tamyrdy úzip ótedi. Ja­ralanyp jatqanymen, atysty toq­tat­paıdy. Toqtasa, joǵarǵy jaqqa bekingen sarbazdardy lańkester jaıratyp tastaýy ábden múmkin eken. Dushpandar álsiregen kezde K.Selıýk ómirin qutqaryp qalǵan qarýlasyn arqalap, maıdan dalasynan alyp shy­ǵady. Tikushaqqa jetkenimen, 19 jastaǵy kishi serjant R.Batyrhanov kóz jumady.

– Sol surapyl kúnderdi eske ala bergim kelmeıdi. Áıteýir 1993 jyly Kúrshim shekara otrıadynan sha­qy­rylyp, Almaty oblysynda jas jaýyngerdiń kýrsynan óttim. Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy komenda­tý­rada qyzmet atqaryp júrip, 1994 jyly óz erkimmen tájik-aýǵan shekarasyn qorǵaýǵa attandym. Sol jyldyń 28 qyrkúıegindegi soǵys áli kúnge kóz aldymyzda. Men joǵarǵy jaq­taǵy qarýlastaryma oq-dári jet­ki­zip turdym. Sondaǵy Radjannyń kózsiz erligine shyn rıza boldyq. Oqqa usha­dy dep oılamaǵan edik. Sońǵy demi qalǵansha lańkesterge oq jaýdyrdy, – deıdi qarýlas dosy Nurjan Atıshev.

Bul qaqtyǵysta qyryq shaqty dush­­pan jer jastanyp, elýi jara­la­nypty. Qashyp úlgergenderi de qolǵa túsip, tutqyndaǵy sarbazdar qutqarylǵan. Resmı derekterge sú­ıen­sek, 1991-1999 jyldar ara­ly­ǵyn­da alty memlekettiń bi­rik­ken kúsh­teri 3 myńnan astam qyl­mys­tyq top­ty talqandaǵan. 30 tonna esirtki jo­ıylǵan. Júzdegen oq-dári, qarý-jaraq tárkilengen. Minekı, «Qaz­bat­tyń» qaısar da qyraǵy ásker­le­ri­niń arqasynda tájik elinde beı­bit­shi­lik ornady. Onyń ishinde Radjan Ba­tyr­ha­novtyń jankeshti erligi erekshe edi. Oılap qarasaq, R. Ba­tyr­ha­novqa «Halyq Qaharmany» ata­ǵy berilse de, qoladan músini qu­ıyl­sa da artyq emes edi.

Shyǵys Qazaqstan oblysy