Bilim • 24 Aqpan, 2022

Til taǵdyry – el taǵdyry

7723 ret kórsetildi

Qazirgi tańda Qazaqstan boıynsha bar­ly­ǵy 7 550 mektep bar bolsa, onyń 2 075-i aralas mektep eken. Orys tili men qazaq tili qatar júretin mektepterde búginde 1 522 520 bala bilim alyp jatyr. Máselen, elordada ótken jyly 8 mektep ashylǵan. Onyń tek ekeýi qazaq, al qalǵan 6-aýy aralas mektep. Bul mektepterge 15 myńǵa jýyq qazaq balasy baryp júr. Osy­laısha el astanasyndaǵy eki tildi bi­lim oshaǵynyń sany 50-den asyp ketken. Oı­lantatyn san...

Aralas degen aty ǵana bolmasa, mundaı mektepterde bilim alyp jatqan oqýshylardyń deni orys tilinde sóıleıdi, oryssha oılaıdy. Mektep qabyrǵasynda uıymdastyrylatyn túrli is-shara men jınalystardyń barlyǵy resmı tilde ótedi. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov búginde oqýshylardyń 70 paıyzǵa jýyǵy qazaq tilinde bilim alyp jatqanyn jıi aıtady. Biraq elimizde qazaq mektepterinen góri aralas bilim oshaqtarynyń kóbeıip bara jatqanyn elordadaǵy jaǵ­daı­dan-aq aıqyn ańǵarýǵa bolady.

Aralas mektep – qazaq tiliniń órisin taryltyp, memlekettik til saıasatyn órge bas­tyrmaı otyrǵan faktordyń biri. О́ıtkeni dál osy júıe urpaqty orystandyrý úshin jumys istep otyr. Onsyz da sanasy YouTube-pen ýlanyp, tili TikTok-pen shyǵyp kele jatqan bala qazaq tilin qajet sanamaıdy. «Orys tilin bilmese, balam ash qalady» degen quldyq sezimnen keńestik kezeńde aryla almaǵan urpaqtyń taǵdyry kelesi býynmen jalǵasyp jatyr. Táýelsiz eldiń memlekettik tili óz tuǵyryna tolyqqandy ornyqpaǵan soń, orys tili óziniń ámirin júrgizedi. Qysqasy, ulttyq ıdeologııaǵa aralas mektepterdiń yq­paly júrip tur. Janyńa batatyny, orys tilinde bilim beretin mektepterdiń shańy­ra­ǵyn qulatpaı ustap turǵandar da alashtyń urpaǵy. Ana tilinen góri basqa bir eldiń – Reseıdiń memlekettik tiliniń qanat jaıýyna septesýimen qatar, sol memlekettiń ıdeo­lo­gııa­lyq temirqazyǵynyń nyǵaıýyna qyzmet etetin bolady.

Qazaq jerinde orystildi oqýshylardyń sany qazaqtildilerden kóp. Bul – fakti. Tildiń taǵdyry ultynyń taǵdyrymen tamyrlas ekenin túısine bilgen jan úshin bul dabyl qaǵatyn, qoǵam bolyp qarsy ımmýnıtet qalyptastyrýǵa jan ushyra jantalasatyn fakti. Alash arystary aıtqan ultshyldyqtyń eń bıik belesi de, eń basty belgisi de til. Álem elderine kóz tastasaq, eshbir elde óz ultynyń tilin bilmeıtin adam kósh basyna kelip, halqynyń taǵdyrly máselesine aralasqan emes.

Ahmet Baıtursynulynyń «Ulttyń saq­tal­ýy men joǵalýyna da sebep bolatyn – halyqtyń ózi. Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady» degen sózi bar. Ulttyń jer betinde ult retinde saqtalýy da, joıylyp ketýi de tilge kelip tireletinin jan-tánimen túsingen Alash zııalysy «О́z ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysatynyn» da eskertip ketken edi. Sondyqtan da keleshekte qazaqtildi urpaqty qalyptastyramyz desek, qazirden qazaq mektebiniń kóshin túzeýimiz qajet. О́ıtkeni qazaqtyń janyn qazaqsha sóılep, qazaqsha oılaıtyn adam ǵana jaqsy túsinip, adal qyzmet eteri aqı­qat. Memlekettik tildi mensinbeıtinder mem­lekettik máseleni, ulttyń problemasyn qa­laı sheshedi?!

Eger taǵy otyz jyl boıy «qazaq tili­niń máselesi qazaq mektebiniń sanymen sheshil­meı­di» dep nemquraıdylyqqa salynsaq, balalarǵa arnalǵan qazaqsha kontent sanyn kóbeıtpesek, qazaq­ty jınap alyp, orys tilinde jıyn ótki­zýdi toqtatpasaq, memlekettik til­diń már­tebe­sin zańmen bekitpesek, bıik min­ber­­den aıtylar tolyq sóz qazaq tilinde es­tilmese, qolymyzdy tym kesh sermep qala­myz. Jasyratyny joq, osy ýaqytqa deıin memlekettik til ekinshi, tip­ti úshinshi kezektegi másele retinde qaralyp keldi. Al dál qazir arqany keńge salatyn kez emes. Til tutastyǵy – jer tutastyǵy ekenin uǵyn­saq, batyl ári naqty qadam jasaýǵa kó­shýi­miz kerek. О́ıtkeni Jańa Qazaqstannyń tire­gi ulttyq qundylyq pen ıdeologııanyń negizi – tilde jatyr.

Qazir álem jurtynyń nazary Ýkraınada. Memlekettiń ishinen memleket shyǵarý – kez kelgen ult úshin úlken qaýip. Bul eldiń taǵy eki oblysynan aıyrylýy túptep kelgende birliktiń bılikten ǵana emes, tildiń tutastyǵynan bastalatynyn túsindirip berdi. Sebebi tili tutas eldiń jeri bólshektenbese kerek. Taǵy bir tarıhı fakti. Ýkraınadaǵy tóńkeristen keıin 2014 jyly Qyrym men Sevastopol bıligi Reseımen qaıta qosylý týraly referendým ótkizgeni esterińizde bolar? Daýys berýshilerdiń 96,7 paıyzy Reseımen qosylýǵa qarsy emes ekendikterin bildirdi. Osylaısha Ýkraınadaǵy orystildilerdiń bási basym tústi. Osynyń ózi bizge sabaq bolýǵa tıis.

Sońǵy jańalyqtar

Shekaranyń shebi berik

Qazaqstan • Keshe

1,1 mln gektar jer qaıtaryldy

Qazaqstan • Keshe

Kúre jolda kóp ózgeris bar

Aımaqtar • Keshe

Baqyt mınıstrligi

Qoǵam • Keshe

Elektr jelileri tozyp tur

Ekonomıka • Keshe

Shyǵyn kóbeıse, tarıf ósedi

Ekonomıka • Keshe

Ult ustazynyń ulaǵaty

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

«Qylmysker» qalam

О́ner • Keshe

Bethovenniń ómiri

О́ner • Keshe

Ulttyq oıyndar – qundy muramyz

Ulttyq sport • Keshe

Alan alǵan 15-shi júlde

Tennıs • Keshe

Uqsas jańalyqtar