Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın halyqqa úndeýinde Donbasta Ýkraınany demılıtarızasııalaý jáne qarýsyzdandyrý maqsatynda «arnaıy áskerı operasııa» bastalatynyn habarlady. Aqparat kózderiniń habarlaryna qaraǵanda, keshe tańǵy 5-ter shamasynda Ýkraınanyń iri qalalarynyń, sonyń ishinde el astanasy Kıevtiń mańynda jarylystardyń daýysy estilgen.
Ýkraınanyń ishki ister mınıstrligi Reseı áskeri qanatty jáne ballıstıkalyq zymyrandarmen atqylaǵanyn habarlady. Negizinen Ýkraınanyń Kıev, Harkov, Marıýpol jáne Dnepr sııaqty iri qalalarynyń mańyndaǵy ınfraqurylymdar nysanaǵa alynǵan. Buqaralyq aqparat quraldaryna súıensek, Reseı áskeri birneshe jerden shekarany kesip ótken.
Alaıda dál qazir shynaıy aqparattan góri qaýeset órship tur. Qaı tarap bolsyn ózderiniń jeńiske jetip, qarsylasynyń qoǵadaı japyrylyp jatqanyn málimdeıdi. Máselen, Reseıdiń qorǵanys mınıstrligi Ýkraına sarbazdary jappaı qashyp jatqanyn atap ótti. Degenmen muny Kıev joqqa shyǵardy. Kerisinshe, qoıan-qoltyq urys nátıjesinde Reseıdiń birneshe ushaǵy men tikushaǵy, tankisi jáne júk kólikteri otqa oranǵanyn aıtady.
Ýkraına prezıdenti keńsesi basshysynyń kómekshisi Alekseı Arestovıch soǵys bastalǵaly beri Ýkraına qarýly kúshteri 40 sarbazynan aırylǵanyn jetkizdi. Sonymen qatar beıbit turǵyndar arasynda da qaza bolǵandar bar. Máselen, Ýman qalasyna jasalǵan raketalyq shabýyldan kóshede ketip bara jatqan velosıpedshiniń qaza bolǵan sáti jarııalandy. Áleýmettik jelige taraǵan vıdeoda zymyrannyń biri joldyń qaq ortasyna túsedi.
Osy oraıda, áleýmettik jelide túrli «feık» aqparattyń da kóptep taralyp jatqanyn aıta ketken jón. Ásirese, «Ýkraınadaǵy qazirgi jaǵdaı» dep 2014-2015 jyldary túsirilgen vıdeolar jıi jarııalanyp jatyr. Munyń bári aqparattyq soǵystyń bir bóligi ekeni túsinikti.
Reseı prezıdenti Ýkraına jerinde «áskerı is-qımyldardy» bastaý jónindegi málimdemesin jasamastan buryn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń shuǵyl otyrysy ótken bolatyn. Jıyn barysynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Ýkraınadaǵy ahýalǵa alańdaýshylyq bildirip, ony beıbitshilik pen qaýipsizdik salasyndaǵy eń kúrdeli jahandyq daǵdarysqa teńedi.
«Ýkraınanyń Donesk jáne Lýgansk oblystaryn «táýelsiz» dep taný týraly Reseı Federasııasynyń sheshimi jáne odan keıingi oqıǵalar – Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin buzý. Sondaı-aq bul BUU Jarǵysynyń qaǵıdattaryna qaıshy keledi», dedi Bas hatshy.
BUU Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda Reseı jaǵynyń synǵa qalǵanyn aıta ketken jón. Atalǵan eldiń BUU-daǵy turaqty ókili Vasılıı Nebenzıa aqtalýǵa tyrysqan-dy. Ol is-qımyldardy soǵys emes, Donbass halqyn qorǵaýǵa arnalǵan «arnaıy áskerı operasııa» dep sıpattady.
Biraq jıynda Reseı tarapyna qatty-qatty sózder aıtyldy. Ýkraınanyń turaqty ókili Sergeı Kıslıs sóz sóıleýden bas tartyp, onyń ornyna Birikken Ulttar Uıymy Jarǵysyn kórsetip, ondaǵy bir taraýdy oqyp berdi. Sóıtti de «Reseı mundaǵy mindettemelerdiń eshqaısysyn oryndaı almaıdy», dedi.
Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysy ótip jatqanda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń Ýkraınaǵa ásker kirgizý týraly úndeýin jarııalaǵany belgili bolǵan. Sondyqtan oǵan deıin sóz sóılep ótken memleleketterdiń turaqty ókilderi qaıta mıkrofon surap, Kreml basshysynyń áreketin qatań túrde aıyptady.
«Biz beıbit ómirdi qalpyna keltirý týraly jıynda bas qosyp jatqanda Pýtın Keńestiń jaýapkershiligine nemquraıdylyqpen qarap, soǵys ashý týraly málimdedi. Bul aýyr tótenshe jaǵdaı», dedi AQSh-tyń turaqty ókili Lında Tomas-Grınfıld.
Ulybrıtanııanyń elshisi Barbara Výdvord bul kúndi «Ýkraına úshin jáne Birikken Ulttar Uıymynyń prınsıpteri úshin aýyr kún» dep jarııalady. Sonymen qatar Sergeı Kıslıs qaıta sóz sóılep, «Áskerı qylmys jasaǵandar tikeleı tozaqqa barady», dedi.
Aıta keterligi, qazirgi tańda BUU Qaýipsizdik Keńesine Reseı tóraǵalyq etedi. Sondyqtan jıyndy Vasılıı Nebenzıa júrgizip otyrdy. Osyndaı synnyń astyna qalǵannan keıin ol Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysyn jabyq dep jarııalady.
AQSh prezıdenti Djo Baıden búkil álem Ýkraına halqymen birge dep málimdedi.
«Prezıdent Pýtın adam ólimi men qaıǵy-qasiret ákeletin, aldyn ala josparlanǵan soǵysty tańdady. Osy qaqtyǵys saldarynan bolatyn adam ólimi men qıratylýlarǵa tek Reseı jaýapty. Amerıka Qurama Shtattary men onyń odaqtastary jáne seriktesteri birlesip, buǵan naqty jaýap beredi. Álem Reseıdi jaýapqa tartady», dedi Aq úı basshysy.
Álemniń basqa kóshbasshylary da áskerı is-qımyldy aıyptady. Ulybrıtanııa premer-mınıstri Borıs Djonson Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa baılanysty NATO-nyń tótenshe sammıtin shaqyratynyn aıtty.
«Bul bizdiń qurlyqtaǵy eń úlken apat. Men halyqqa úndeýimde Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýine toqtalamyn. Sonymen qatar G7 kóshbasshylarymen sóılesip, NATO-nyń barlyq kóshbasshylaryn tez arada kezdesýge shaqyramyn», dedi B.Djonson týıtterdegi paraqshasynda.
Eýropa komıssııasynyń basshysy Ýrsýla fon der Lıaıen men Eýroodaqtyń syrtqy saıasat jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi ókili Jozep Borrel Eýroodaqtyń Máskeýge qarsy aýyr sanksııa salatynyn málimdedi. «Reseı buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde oqshaýlanady», dedi Jozep Borrel.
NATO bas hatshysy Iens Stoltenberg te Reseıdiń Ýkraınaǵa qatysty áreketin aıyptap, tez arada qaqtyǵysty toqtatýǵa shaqyrdy.
«Reseıdiń Ýkraınaǵa qııanatshyl shabýylyn túbegeıli aıyptaımyn. Shabýyl óte kóp adamnyń ómirin qaýipke tigedi. Bul – halyqaralyq quqyqty óreskel buzý, Eýroatlantıkalyq qaýipsizdikke tóngen qater. Reseıdi tez arada áskerı qımylyn doǵaryp, Ýkraınanyń egemendigi men terrıtorııalyq tutastyǵyn saqtaýǵa shaqyramyn», dedi Stoltenberg.
Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron Reseıdiń Ýkraınadaǵy áskerı qımylyn keń kólemdegi soǵysqa balap, bul sheshimdi úzildi-kesildi aıyptaıtynyn aıtty. Sondaı-aq áskerı operasııalardy dereý toqtatýdy talap etti. Elıseı saraıy taratqan málimdemege súıensek, E.Makron Fransııanyń Ýkraınamen birge ekenin, soǵysty toqtatý úshin seriktesterimen jáne odaqtastarymen tize qosatynyn habarlaǵan. Fransýz prezıdenti tań atpastan Volodımır Zelenskıımen sóılesip, sodan keıin Elıseı saraıynda premer-mınıstr, qorǵanys mınıstri jáne mınıstrler kabınetiniń joǵarǵy múshelerimen shuǵyl qorǵanys keńesin ótkizdi.
Kremldiń Ýkraınadaǵy áskerı is-qımyldaryn halyqaralyq qoǵamdastyq, álem elderiniń basshylary ǵana emes, Reseıdiń óner adamdary da synǵa aldy. Alǵashqylardyń biri bolyp Valerıı Meladze men Maksım Galkın pikir bildirip, soǵysty toqtatýdy, kelissózder ústeline otyrýdy surady. Sondaı-aq telejúrgizýshi Ivan Ýrgant, aktrısa Ekaterına Varnava, fýtbolshy Fedor Smolov, ánshi Sergeı Lazarev, mánerlep syrǵanaýshy Evgenııa Medvedeva sekildi Reseıdiń tanymal azamattary da narazylyqtaryn áleýmettik paraqshalarynda bólisti.
Sonymen qatar kóptegen jýrnalıst petısııa jarııalap, áskerı is-qımyldar júrgizbeýge úndedi. «Novaıa gazeta» basylymynyń bas redaktory, Nobel syılyǵynyń laýreaty Dmıtrıı Mýratov ta óz pikirin aıtty.
«Búgin bárimiz redaksııaǵa erte jınaldyq. Qaıǵylymyz. Elimiz prezıdent Pýtınniń buıryǵy boıynsha Ýkraınamen soǵys bastady. Soǵysty toqtatatyn eshkim joq. Sondyqtan qaıǵyra otyryp, biz de, men de uıattymyn. Bas qolbasshynyń qolynda qymbat kóliktiń kilti sekildi «ıadrolyq túıme» tur. Endi kelesi qadam – ıadrolyq shabýyl bola ma? Men Vladımır Pýtınniń kek alý qarýy týraly sózin basqasha túsindire almaımyn. Biraq biz «Novaıa gazetanyń» búgingi sanyn eki tilde – ýkraın jáne orys tilderinde shyǵaramyz. О́ıtkeni biz Ýkraınany jaý, ýkraın tilin jaý tili dep moıyndamaımyz», dedi D.Mýratov.
Osylaısha, jergilikti ýaqyt boıynsha 24 aqpan kúngi tańǵy 5-te bastalǵan soǵys qazirgi tańda belsendi kezeńge ótti. Áskerı is-qımyldar jedel túrde órbip jatqandyqtan, bir saǵat burynǵy aqparat eskirip qalyp jatyr. Sondyqtan soǵys barysyn emes, oǵan qatysty aıtylǵan pikirlerdi berýge tyrystyq.
О́kinishke qaraı, bul soǵystan zardap shegetin Ýkraına tarapynan da, Reseı tarapynan da qarapaıym halyq. Biri beıbit turǵyndarynan aırylyp, eline opat kelse, ekinshisi áskerge kebenek kıgizip jibergen uldaryn tabytpen kútip alady. Ata-ana balasynan, áıelder súıikti jarynan, balalar ákesinen aırylady. Zulmattyń saldarynan týyndaıtyn ekonomıkalyq qıyndyqty bylaı qoıa turaıyq. Aınalyp kelgende, soǵystyń zardabyn tartatyn taǵy da qarapaıym halyq.
XXI ǵasyrda órkenıeti damyǵan Eýrazııa qurlyǵynda soǵys órti tutandy degenge sený qıyn. Buǵan deıin álemdegi beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý maqsatynda kóptegen halyqaralyq qujattarǵa qol qoıyldy. Osyndaıda «Ýkraınadaǵy ahýalǵa qarap, buǵan deıin qabyldanǵan kelisimderdiń quny bes tıyn ba?», «BUU men Batys elderi álemdegi beıbitshilikti saqtaýda qaýqarsyz ba?» degen saýaldar týyndaıdy. Halyqaralyq sharttar jymysqy nıeti bar derjavalardy tusap ustaı almasa, odan paıda bar ma? Qysqasy, Ýkraınadaǵy jaǵdaı álemdi úreılendirip otyr.
