Qarjy baqylaý qyrlary

Údemeli ındýstrııalyq-ın­no­va­sııalyq damýdyń sapaly jańa deńgeıine kóshýi kóptegen baǵdar­lamalyq qujattardyń qabyl­danýyn kózdeıdi. Belgilengen maqsat­tarǵa qol jetkizý úshin sheteldik ınvestısııalar tartylyp, joǵary tehnologııalar qoldanylyp, aýqymdy bıýdjet qarajaty salynady. Alaıda, olardyń tabysy tek naqty aıqyndalǵan strategııamen ǵana emes, bıýdjet qarajatynyń paıdalanylýyn baqylaýdyń sapasymen de anyqtalady. Bul fýnksııa­ny memlekettik qarjylyq baqylaý organdary atqarady. Memlekettik qarjylyq baqylaý – jaı ǵana bıýdjet prosesin qadaǵalaý tetigi emes, memlekettiń bólinetin qarajatty paıdalaný tıimdiligine qarjylyq baǵalaý júrgizýge baǵyttalyp, ekonomıkanyń jaı-kúıin monıtorıngileý. Esep komıteti Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdentine tike­leı baǵynatyn jáne esep bere­tin, respýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýyn syrtqy baqylaýdy júzege asyratyn memlekettik qarjylyq baqylaýdyń joǵary organy bolyp tabylady. Jergilikti deńgeıde syrtqy memlekettik qarjylyq baqylaýdy oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń tekserý komıssııalary júzege asyrady. Memlekettik qarjylyq baqylaý organdarynyń sapaly jumysy, olardyń ózara tıimdi is-qımyly elimizdiń turaqty áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna yqpal etetin, memlekettik basqarý júıesiniń mańyzdy tetigi bolyp tabylady. Esep komıtetine zań júzinde tekserý komıssııalarynyń qyzmetin ádisnama, kadrlardy qaıta daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrýdy uıymdastyrý bóliginde úılestirý fýnksııasy bekitilgen. Búgingi tańda Esep komıteti atal­ǵan baǵytta aýqymdy jumystar júrgizýde. Bul rette Esep komıteti zańnamaǵa tıisti ózgeristerdi engize otyryp, Memlekettik qarjylyq baqylaý standarttaryna jaýap beretin, jergilikti deńgeıdegi syrtqy memlekettik qar­jy­lyq baqylaýdyń táýelsiz organy retinde tekserý komıssııalaryn ınstıtýsıonaldyq bekitýdiń qajettigi jóninde birneshe márte málimdegen bolatyn. Memleket bas­­shysy 2011 jylǵy 2 mamyrda Jarlyqqa qol qoıý arqyly osy máse­lede bizge qoldaý bildirdi. Atal­ǵan Jarlyqta memlekettik organ bolyp tabylatyn tekserý komıssııalaryn qurý kózdelgen. Tekserý komıssııalary jergilikti bıýdjetterdiń atqarylýyn baqy­laıtyn, syrtqy memlekettik qar­jylyq baqylaýdyń táýelsiz organ­dary retinde 2011 jyldan bas­tap jumys jasaı bastady (buǵan deıin olar máslıhattar apparatynyń quramyna kirgen bolatyn). Atalǵan ózgerister óńirlerge beriletin transfertter men sýbvensııalar ulǵaıyp jatqan kezde jergilikti jerlerde syrtqy baqylaý organdarynyń mártebesin naqty kúsheıtip, rólin arttyrýdyń obektıvti qajettiginen týyn­dady. Bul rette jergilikti bıýdjet­tiń kóptegen memlekettik baǵdar­lamalardy iske asyrý kózi bolyp tabylatyny, onyń qarajaty naqty sektordy damytýǵa, áleýmettik salaǵa, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa, basqa da mindetterdi sheshýge jumsalyp jatqany da eskerildi. Tekserý komıssııalary qyzmetiniń tolyqqandy jumys isteýi úshin Esep komıteti jáne Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Úkimeti  Bıýdjet kodeksine, jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly zańǵa tekserý komıssııalarynyń ókilettikterin bekitetin tıisti ózgerister engizdi. Esep komıteti tekserý komıssııa­lary týraly úlgi (óz qujattaryn ázirleý úshin usynym retinde) ere­jelerdi, jergilikti bıýdjetterdiń atqarylýyna syrtqy baqylaýdy júrgizý jónindegi ádistemelik usy­nym­dardy bekitý bóliginde syrtqy baqylaýdy júrgizýdiń biryńǵaı ádisnamasyn qalyptastyrý, sondaı-aq, tekserý komıssııalary kadrlarynyń biliktiligin arttyrýǵa yqpal etý boıynsha aýqymdy jumystardy júrgizdi. Ázirlengen tıisti ádistemelik quraldar oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń tekserý komıssııalaryna jumysta qoldaný úshin jiberildi. Esep komıteti jibergen qujattar­dyń úlgi jobalary negizinde tek­serý komıssııalary óz erejelerin, reglamentterin, apparat qurylymyn bekitti. Sondaı-aq, jospardyń, baǵdarlamanyń, jumys josparynyń, tapsyrmanyń, qorytyndynyń, qaýlynyń, usynymnyń nysandary men qurylymy, baqylaý aktisi blankisiniń, baqylaý aktisi jáne baqylaý ólshemi (tekserip qaraý) aktisi qurylymynyń, anyqtalǵan buzýshylyqtar tiziliminiń nysandary men sıpattamasy bekitildi. Sonymen qatar, aýmaqtarǵa shyǵa otyryp, tekserý komıssııalaryna ádisnamalyq kómek kórsetý praktıkasy qoldanylýda. Esep komıteti jergilikti baqylaý organdarynyń qyzmetkerlerin oqytý­ǵa praktıkalyq kómek kórsetý, olardyń joǵary kásibı deńgeıine qoldaý kórsetý sııaqty mańyzdy baǵytqa erekshe kóńil bóledi. Oqý qarjylyq buzýshylyqtardy zertteý jónindegi ortalyqtyń bazasynda júrgiziledi, ol jerde oqý júrgizý úshin barlyq qajetti jaǵdaı jasalǵan. Semınarlardy ótkizýge qarjylyq baqylaý salasynyń tájirıbeli mamandary ǵana emes, sonymen birge, sheteldik lektorlar – álemniń aldyń­ǵy qatarly joǵary qarjy baqylaý organdarynyń ókilderi tartylýda. Sondaı-aq, oqý qashyqtyqtan bilim berý tehnologııasyn qoldaný arqyly (óndiristen qol úzbeı) júzege asyrylyp otyr. Máselen, 2013 jyly 24 biliktilikti arttyrý semınary ótkizilip, oǵan memlekettik qarjylyq baqylaý salasynyń 553 qyzmetkeri, sonyń ishinde tekserý komıssııasynyń 416 qyzmetkeri qatysty. Aǵymdaǵy jylǵa jalpy sany 650 tyńdaýshy qamtylatyn, sonyń ishinde, halyqaralyq býhgalterlik esep pen aýdıt standarttary salasynda álemdik deńgeıdegi eki sheteldik sarapshyny shaqyra otyryp, 22 semınar ótkizý josparlanýda. Esep komıteti jáne tekse­rý komıssııalary arasyndaǵy syn­dar­ly ózara is-qımyl jolyna mańyzdy qadam – Syrtqy mem­­le­kettik qarjylyq baqylaý organ­da­rynyń úılestirý keńesin qurý boldy. Atalǵan konsýltatıvtik-keńesshi organ qyzmetiniń maqsaty syrtqy memlekettik qarjylyq baqylaý organdarynyń ózara is-qımylynyń tıimdiligin arttyrý, jumysty uıymdastyrýdyń biryńǵaı qaǵıdattary men ádisnamasyn jasaý bolyp tabylady. Úılestirý keńesiniń birinshi otyrysy 2011 jylǵy qyrkúıekte Astana qalasynda tekserý komıssııa­lary tóraǵalarynyń qatysýymen ótti. Qazir memlekettik qarjylyq baqylaýdyń eń ózekti máseleleri jáne olardy sheshý joldary talqylanatyn osyndaı otyrystar jylyna keminde eki ret ótkiziledi. Osylaısha, tekserý komıssııalary júrgizetin pármendi jáne nátıjeli baqylaý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan dep nyq senimmen aıtýǵa bolady. Tekserý komıssııalary syrtqy qarjylyq baqylaýdyń tolyqqandy organy retinde qalyptasyp, nátıjeli jumys jasaýda. Jergilikti jerlerde qarjylyq baqylaýdyń pármendi organdarynyń qurylýynyń arqasynda júrgizilip jatqan birlesken baqylaý qyzmeti keń aýqymdy baqylaýǵa, bıýdjet prosesin baqylaý is-sharalaryn barynsha tolyqqandy qamtýǵa jáne damý ústindegi salalardyń osal tustaryn anyqtaýǵa yqpal etedi. Máselen, memlekettik qarjylyq baqylaý organdary qoldanatyn baqylaýdyń tıimdi nysandarynyń biri qosarlas baqylaý bolyp tabylady. Qosarlas baqylaýdy memlekettik qarjylyq baqylaý organdary keıinnen olardyń nátıjelerimen almasa otyryp, kelisilgen máseleler men júrgizý merzimderi boıynsha óz betimen júzege asyrady. Mysaly, 2013 jyly Esep komıteti jáne oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń tekserý komıssııalarymen qosarlas tek áleýmettik turǵydan ǵana emes, sonymen birge damý úshin asa zor máni bar Údemeli ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damý baǵdarlamasynyń, Jumyspen qamtý - 2020 baǵdarlamasynyń iske asyrylý barysyna baǵalaý júrgizdi. О́kinishke oraı, júrgizilgen baqylaý is-sharasynyń qorytyndysy boıynsha onyń oryndalýyna tıisti monıtorıngtiń júrgizilmegeni jáne vedomstvoaralyq ózara is-qımyldyń bolmaǵany, jergilikti atqarýshy organdardyń jekelegen kórsetkishter men nysanaly ındıkatorlarǵa qol jetkizbegeni, sondaı-aq, nysanaly transfertter boıynsha nátıjeler týraly kelisimde kózdelgen is-sharalardyń ýaqtyly oryndalmaǵany anyqtaldy. Sóıtip, baǵdarlamanyń iske asyrylý tıimdiliginiń deńgeıi tómendegen. Esep komıtetiniń júrgizgen ba­qy­laýynyń qorytyndysy boıynsha bergen usynymdary men usynystaryn eskere otyryp, Úkimet 2013 jylǵy maýsymda «Jumyspen qamtý-2020 jol kartasynyń» jańa qujatyn bekitti. Onda buǵan deıin qoldanysta bolǵan «Jol kar­tasy» jáne «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamalary biriktirilip, ekonomıkanyń ósýin jáne halyqty jumyspen qamtamasyz etý boıynsha daǵdarysqa qarsy den qoıý sharalary kózdelgen. Syrtqy qarjylyq baqylaý organdary júzege asyryp otyrǵan mańyzdy memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalardyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý, bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileri bolyp tabylatyn memlekettik organ­dar­dyń qyzmetin baqylaý jalpy­mem­lekettik mindetterdi sheshý turǵy­sy­nan alǵanda, el basshylyǵyna jáne jurtshylyqqa bıýdjet qara­ja­tyn alýshylardyń jasaǵan jumys­tarynyń túpkilikti nátıjeleri týraly tolyq jáne obektıvti aqparat alýǵa múmkindik beredi. Sóıtip, nátı­jelerdiń kórsetkishteri arqyly memleket qajet emes shyǵyndardy qysqartý, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý, resýrstardy anaǵurlym qajetti jáne naqty qaıtarymy bolatyn salaǵa baǵyttaý múmkindigine ıe bolady. О́kinishke oraı, Esep komıteti jyl saıyn qarjylyq buzýshylyqtar sanynyń ulǵaıǵanyn atap ótedi. Olardyń basym kópshiligi memlekettik qarjylyq baqylaý salasyndaǵy eleýli kemshilikter men zańnamadaǵy olqylyqtarǵa baılanysty bolyp otyr. Atalǵan máseleler Memleket basshysy qoıǵan aýqymdy mindetterdi oryndaýda da ózektiligin saqtaýda. Qazirgi ýaqytta bolashaqqa nyq senim­­men qarap, elimizdiń 2050 jyl­ǵa deıingi Damý strategııasyn tabys­ty iske asyrýdamyz. Elbasy N.Á.Nazarbaev belgilegen baǵyttar Qazaqstan ekonomıkasynyń básekege qabilettiliginiń artqanyn rastap otyr. Bul rette, memlekettik qarjylyq baqylaýdyń túrleri men baǵyttaryn qaıta qurylymdaý, iske asyrýdyń ınstıtýsıonaldyq erekshelikteri, damýdyń qazirgi kezeńinde baqylaý­dyń zamanaýı nysandaryn engizý bóliginde memlekettik qarjylyq baqylaý áleýetin jandandyrý basym mindetterdiń biri bolyp tabylady. Memleket basshysy álemdegi eń ozyq tájirıbeniń negizinde memle­kettik aýdıttiń keshendi júıesin qurýdyń qajettigin atap ótken bolatyn. Memlekettik qarjylyq baqylaý júıesinen memlekettik aýdıtke kóshý syrtqy qarjylyq baqylaý organdaryna óz qyzmetin ozyq halyqaralyq standarttarǵa sáıkes anaǵurlym tıimdi jáne sapaly júzege asyrýǵa múmkindik beredi dep oılaımyn. Árıne, tekserý komıssııalaryna qoldaý kórsetý árdaıym bizdiń nazarymyzda bolady. Esep komıteti jergilikti jerlerdegi baqylaý organdaryna aqparattyq, anyqtamalyq jáne ádistemelik kómek kórsetýdi, olardyń qyzmetin jetildirýge jáne onyń tıimdiligine yqpal etýdi odan ári jalǵastyra beredi. Erlan TURLYBEKOV, Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý esep  komıtetiniń múshesi.