Teri óndirisinen teris aınalmaıyq

Jeńil ónerkásip jetistikke jeteleıdi

Elimizde jeńil ónerkásiptiń turalap turǵany jasyryn emes. Qolda bardy uqsata almaıtynymyz qor qylady. Áıtpese, aǵyl-tegil shıkizattan daıyn zatty shyǵaryp, jergilikti dú­ken sórelerinen qoljetimdi baǵa­men satyp alýǵa ne kedergi? Qa­rapaıym mysal keltirsek, Pavlodar oblysynda jyl saıyn shamamen 50 myń tonna qaraqumyq jınalady. Onyń basym bóligi eksporttalady. Sebebi dıqanǵa shetelge jóneltip, qaltasyn qampaıtqany mańyzdy. Álgi ónim keıin tazartýdan ótip, kózdiń jaýyn alatyn qyzyldy-jasyldy qaptamalarǵa salynyp, bizge 2-3 ese qymbat baǵamen qaıta oralady. Aýyldaǵy shıkizatty is qylmaı, qaıta óńdeý salasyn damytpaı, baǵany turaqtandyrýǵa bas qatyryp júrgenimiz-aı...

Áńgimemizdiń álqıssasy jún-teri edi ǵoı. Másele kúrdeli. Qazir jer-jerde ótip jatqan ákimderdiń eseptik kezdesýlerinde aýyldaǵy aǵaıyn osy máseleni kóterýde. Nan salmaı, sıyr saýmaı, qurt qaınatpaı, maldyń basyn úıitý bylaı tursyn, ishek-qarnyn tazalamaı, jún-terini qoqysqa tastap kelgen turǵyndar qazir táýbasyna kele bastady. Dúkenderde ónim baǵasy qymbattaǵan saıyn ár teńgesin únemdeıtin boldy. Soń­ǵy ýaqytta «jún-terini ótkizetin oryn joq» dep ákimderdi tyǵy­ryqqa tireýi de beker emes.

Aýyl sharýashylyǵy sala­synyń ardageri Ahmet Serke­baevtyń aıtýynsha, sońǵy ýa­qyt­ta qoıdyń baǵasy ájeptáýir qym­battady. Endigi jerde terisi men júnin kádege jaratý mańyzdy. Jalǵyz Shopan ata túligi ǵana emes, iri qara terisinen de iri jobalardy qolǵa alǵan abzal.

– Bala kezimizde qoıdyń kúzem júnin, jabaǵy júnin tıisti jerge ótkizip, az da bolsa aqsha qylatynbyz. Qazir turǵyndar maldyń júnin dalaǵa tas­tap, órtep jiberetini jasyryn emes. Al ózderi mońǵol túıesiniń júninen istelgen shulyq, kórpeni satyp alady. Baıa­ǵyda shóptiń basyna ilinip qalǵan bir ýys júndi kórsek, «obal bolady» degen oımen qaltamyzǵa salyp alatynbyz. Al qazir boqtyq retinde kóremiz. Mal terisiniń jaǵdaıy da sol. Bul kúni tó­senishimiz – kovrolın, jamylǵy-jas­ty­ǵymyz – sıntepon. Hımııalyq qos­palary bar taýarlar adam aǵzasyna keri áserin tıgizetinin esten shyǵarmaǵan jón, – deıdi A.Serkebaev.

Shynymen de búginde medısına mamandary HH ǵasyrdyń adamzat balasyna ákelgen úlken bir derti allergendermen qozatyn allergııa keseli jaıly jıi aıtyp júr. Túgi polıpropılen jáne polıamıd talshyǵynan jasalatyn kovrolınniń myqtylyǵy men tózimdiligine teń keler tósenish joq shyǵar, biraq jylylyǵy men densaýlyqqa paıdasy jóninen qazaq qoıynyń júninen jasalǵan tekemet pen alashaǵa jetpeıtini anyq.

Qoldaý bolsa, qor bolmaıdy

Tórt túliktiń jún-terisin jınaýmen aınalysatyn kásipkerlerge qoldaý az deıtinder kóp. Máseleniń mán-jaıyna úńilý úshin oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý bas­qar­masyna habarlastyq. Ondaǵylar jyl saıyn shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý maqsatynda qaıtarymsyz granttar úles­ti­riletinin, biraq ótinishterdiń arasynda jún-teri kásibin dóńgeletýge nıet bil­diretinder kezdespeıtinin aıtty. Ol tú­si­nikti de. Sońǵy jyldary granttardyń bar­lyǵy ınnovasııanyń ushqyny bar jo­ba­larǵa úlestirilýde. «Sybaǵa» sııaqty mem­lekettik baǵdarlamalar mal basy sanyn kóbeıtýge baǵyttalǵanyn eskersek, qaıta óńdeý baǵytynda eńbek etkisi keletin kásipkerlerge qoldaý bar ma eken?

Birden aıtý kerek, elimizde teriden aıaqkıim sııaqty daıyn ónim shyǵa­ra­tyn kásiporyn joqtyń qasy. Bul ká­sip­pen aınalysýǵa eshkimniń batyly bara bermeıdi. Saıyp kelgende teri óń­deı­tin­derdiń ózi shıkizatty shetelge satyp, bizge daıyn ónimder qymbat baǵamen qaı­ta oralady.

Aldaǵy ýaqytta bylǵary aıaqkıim shy­ǵaratyn iri kásiporyndar ashylar. Ázirge teri óńdeýshilerdiń máselesin she­­ship ala­ıyq. Qazaqstannyń teri jáne óń­deýshiler qaýymdastyǵy bar ekenin biri bilse, biri bilmes. Jaqynda qaýym­das­­tyqtyń tizginin ustaǵan Nurman Núp­te­­ke­evtiń aıtýynsha, memleket tara­py­nan zor qoldaý bolsa, 4-5 jyldyń ishin­de teri óńdeý salasy aıaqqa tik tu­ryp, el ekonomıkasyna orasan paıda ákelmek. Aıtpaqshy, Nurman Ekibastuz qala­syn­daǵy «KazLıderMeh» teri óńdeý ká­siporny dırektorynyń keńesshisi bolyp ta eńbek etýde.

– Elimizdegi teri óndirýshilerdiń ju­my­sy jandana bastaǵanyna 1 jyl ǵana bolǵan shyǵar. Sebebi aldyńǵy jyldary dúnıejúzi boıynsha bul salada toqyraý oryn alǵan edi. Otandyq kásipkerler jan baǵýdyń amalymen ózge salaǵa bet burdy. Qanshama teri dalada shirip qaldy. Ekologııalyq zardap týyndady. Munyń bári qalypty qubylys. Kez kelgen salany alyp qarasaq, quldyraýdy bastan keshedi. Endigi jerde teri óń­deý­shilerdiń aıaqqa tik turýyna zor qol­daý qajet. Memleket tarapynan uzaq merzimge jeńildetilgen nesıe berilse, shetelden tasymaldanatyn hımııalyq qospalar men qondyrǵylarǵa salynatyn kedendik baj salyqtary alynyp tastalsa, ınfraqurylym máselesi qolǵa alynsa, teri ótkizýshilerge sýbsıdııa qarastyrylsa, taǵy da basqa kó­mek­ter kórsetilse, salaǵa serpin bereri sózsiz. О́zimizdi aıaqkıimmen tolyq­taı qam­tamasyz etýge de bolady. Alysqa barmaı-aq, kórshi О́zbekstandy mysalǵa alaıyq. Onda salany damytýǵa baǵyt­tal­ǵan baǵdarlamalardyń nátıjesinde, teri óndirisiniń qýattylyǵy 800 paıyzǵa artty! Olar terini shıki túrinde syrtqa shyǵarýǵa tyıym salyp, shetelden áke­lin­gen qondyrǵylar men hımqospalar úshin salynatyn kedendik baj jáne qo­sym­sha qun salyǵyn alyp tastady. «Jańa Qazaqstan» dep urandap jatyr­myz ǵoı. Agroónerkásip keshenin da­mytýdyń da joba-josparlary jasalýda. Bul rette el basqaryp otyrǵan azamattar teri óndirisinen teris aınalmaı, ómirsheń baǵdarlamalardy iske qossa eken. Jasy­ra­tyny joq, kóp jaǵdaıda tórt túliktiń te­risin ajyrata almaıtyndar sońǵy she­shim­derin qabyldap jatady, – deıdi N.Núptekeev.

Iá, salany damytý úshin keshendi jos­par qajet. Eń áýeli teriniń sapasyn arttyrý mańyzdy. Ol úshin tórt túlikke ekpe egý sharalary júıeli júrgizilgeni abzal. Túptep kelgende maldyń turatyn jeri, jem-shóbi, qalaı soıylatyny teriniń sapasyna kádimgideı áser etpek.

– Álemdik naryqta «Qazaqstannyń terisi», «О́zbekstannyń terisi» degen brend bar. О́kinishke qaraı, teriniń sapasymen maqtana almaımyz. Bizdiń óńdelgen sıyr terisiniń baǵasy 50 dollarǵa baǵa­lan­sa, AQSh-tyń óńdelmegen terisi­niń baǵasy 110 dollarǵa teń. Eli­miz­degi iri degen et kombınattarynyń ózinde jaǵ­daı máz emes. Keńes dáýirinde et kom­bınattarynyń teri óńdeıtin ar­na­­ıy oryndary boldy. Maldy soıý, te­ri­ni tuzdaý sııaqty sharalar júıeli atqarylyp, sapaly shıkizat birden shetelge satylyp otyrdy. Tipti etten góri teriniń josparyna kóp kóńil bólindi. Jospar oryndalmasa, jaýapty basshylar qatań sógis alǵan. Qazir she? Et kombınattarynyń teri daıyndaıtyn sehy joq. Qaı jerge barsańyz da maldyń terisi qalaı bolsa, solaı sypyrylady. Soıylǵan ár maldyń basyna aqsha alatyn qasapshylar teriniń sapasyna mán berip jatyr deısiz be? Kóp soısa, paıda da mol. Múmkin arnaıy mal soıý oryndarynyń jumysyn retteý kerek shyǵar. Ne desek te, teriniń sapasyn arttyrý úshin keshendi sharalar qolǵa alynýy qajet-aq, – deıdi N.Núptekeev.

Jaqynda Májilis depýtaty Iýrıı Jýlın iri qara mal terisin óńdeýdi ári qa­byldaýdy jetildirý máselesin kóter­gen bolatyn. «Otandyq mal sharýa­shy­lyǵynda jyl saıyn ári ketkende shıki teriniń 10-20 paıyzy ǵana qaıta óńdeý kásiporyndaryna ótkiziledi. Iri qara mal­dyń óńdelmegen 2,5-3 mln terisi da­­laǵa tastalyp, aýyldardyń shetinde shirip jatyr. 2016, 2017 jáne 2019 jyldary elimizdiń bylǵary kásiporyndaryn qol­daý úshin teri eksportyna baj salyǵy en­gi­zilgen bolatyn. Atalǵan shara eleýli ná­tıje bermedi», dep syrtqa shyǵarylǵan teri úshin bekitilgen 200 eýro baj salyǵyn alyp tastaýdy usynǵan edi.

Bul pikirmen Nurman Núptekeevtiń kelis­kisi joq. «Shekteýler alynsa, shetel­dik­ter tańdap júrip sapaly terini alyp ketetini anyq. Iаǵnı endi ǵana damýdyń dańǵyl jolyna túsken Semeı, Arqalyq, Shymkent, Taraz, Petropavl, Ekibastuz qala­laryndaǵy teri óńdeý zaýyttary sapa­ly shıkizatsyz qalady degen sóz. Orta­lyq Azııa boıynsha alpaýyt sana­la­tyn Almaty teri óńdeý zaýytyna da aýyr soqqy bolyp tıetini sózsiz. Ár kásiporynnyń jospary aıqyn. Qýattylyǵyn arttyryp, úlken jobalardy qolǵa almaq nıette. Eger depýtattyń usynysy iske asatyn bolsa, kásiporyndar qaıtadan qurdymǵa ketedi. Saldarynan jumyssyzdyq paıda bolyp, áleýmettik máseleler shıelenisip ketýi múmkin. Sheteldik ınvestorlar da aıaq bas­paıtyn bolady», deıdi N.Núptekeev.

Aıtpaqshy, byltyr tájirıbe retinde baj salyǵy alynyp tastalypty. Biraq kóp nárse ózgere qoıǵan joq. Bári de teriniń sapasyna kelip tireledi. Terini shetelge ótkizip, baıyp ketkender shamaly. Syrtqa sapaly shıkizat shyǵara almasaq ta, sońǵy jyldary paıda bolǵan jańa kásiptiń túrleri – aqýyz, jelatın óndiretin kásiporyndardy jarylqaýǵa shamamyz jetedi eken. Olarǵa bizdegi sapasy tómendeý, bylǵary jasaýǵa jaramsyz dep tanylǵan teriniń 40 paıyzy jóneltilýde. Ázirge ondaı kásiporyndar Reseı, О́zbekstan, Túrkııa, Belarýs jerle­rinde qarqyn ala bastaǵan. Elimiz­de ashylsa, jergilikti teri óńdeıtin za­ýyt­­tar­dyń jańa dáýiri bastalatyny sózsiz.

Shaǵyn sehtyń sharapaty

Pavlodar oblysynda shaǵyn seh ashyp, turǵyndardan júndi ózi jınap, kásibin dóńgeletip otyrǵan «Mustafınov» jeke kásipkerliginiń basshysy Rýslan Mustafınovty jurtshylyq endi tanı bas­tady. «Qoqysqa tastaǵansha azyn-aýlaq tıyn-teben bolsyn» dep habarlasyp jatqandar kóp.

Seh Pavlodar qalasyna qarasty Kenje­­kól aýylynda oryn tepken. Bul kásip maýsymdyq bolǵandyqtan, qazir ón­diris toqtap turǵan kórinedi.

– Oblystyń túkpir-túkpirin aralap, jún jınaımyn. Ár kılosy 50 teńgege baǵalanady. Keıin sehta óńdep, kıiz, baıpaq, qolǵap shyǵaramyz. Bastysy, suranys bar. Júnniń sapasyna qatty mán bermeımin. Dese de, kúzgi ýaqyttaǵy júnniń sapasy joǵary. Keıbir aýyldarda jergilikti ákimder jún jınaý isin uıymdastyryp, barynsha atsalysady. Turǵyndar tarapynan da qyzyǵýshylyq artyp keledi, – deıdi R.Mustafınov.

Byltyr Ekibastuz óńirindegi birqatar aýyldyń turǵyndary júndi molynan ótkizipti. Shıqyldaq aýylynan – 2 900, Álkeı Marǵulan atyndaǵy aýyl­dan – 1 600, Qoıandy aýylynan – 1 myń, Tórtqudyq aýylynan 2 myń jáne Temir­jol aýyldyq okrýginen 500 kılo jún jı­nal­ǵan. Saıyp kelgende 8 myń kılo jún úshin turǵyndarǵa 400 myń teńge qarajat be­rilipti. Keremet emes pe?

Qoryta aıtsaq, teri jáne jún óndiri­sin damytýdyń keshendi jospary qajet-aq. Shıkizat kól-kósir. Jetkiliksiz bolsa, jelikpeıtin edik. Maldyń jún-terisin, sút pen etti tıimdi baǵamen ótkizgen aǵaı­yn aýylda turaqtap qalmaı ma? «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń maqsaty mek­tep pen mádenıet úıiniń terezesi men sha­t­yryn jóndeýmen shektelmese eken.

Pavlodar oblysy