Shynymen de sahnaǵa shyqsa ot bolyp janyp, muz bolyp qatyp myń qubylatyn óner ıesiniń ár izdenisi – jańalyq. Sahna men ekranda nebir arýlar men analar beınesiniń sátti galereıasyn týdyrǵan ártistiń ómirdegi bolmysy da sondaı kórkem. Ol – aıaýly ana, ardaqty jan, eń bastysy jaqsy adam. Hadısha Bókeevadaı ańyz adamnyń ustazdyq tálimin kórip, mártebeli Mámbetovtiń mektebinen ótken Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» jáne «Parasat» ordenderiniń ıegeri, Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory Leılo Beknazar-Hanınganyń qyzdyń qos burymyndaı egiz órilgen ómir hám óner joly osy bir ónegesimen órnekti. О́neri ǵana emes, ómiri de sulý janmen syrlasyp qaıtqan edik.
– Men ár spektakl aldynda qatty qobaljımyn. Sahnaǵa birinshi jáne sońǵy ret shyqqandaı sezinemin. Júregimniń dúrsilin estımin. Men spektaklden keıin ońasha qalǵandy jaqsy kóremin. О́z-ózime esep berip, qoıylymǵa taldaý jasaǵan unaıdy. Sondaı sátte dalaǵa shyǵyp, juldyzdy aspan astynda ońasha serýen qurýǵa janym qushtar. Sebebi tabıǵattan artyq seniń janyńdy uǵatyn tylsym joq. Men erkindikti súıemin. Sulýlyqqa ǵashyqpyn. Osy ádemi álem meniń janyma sheksiz shabyt syılaıdy.
– Esimińiz erekshe. Taza qazaqy otbasynda ómirge kelgen arýdyń Leılo atanýynyń syry nede?
– Onyń anaý aıtqandaı úlken bir tarıhy joq. Naǵashy aǵam, ıaǵnı anamnyń baýyry Qısan aǵamnyń úıinde jıi bolatynmyn. Tipti sol úıde óstim dese de bolady. Men týǵanda aǵam men jeńgem esimimdi Láılá nemese Áıgerim qoıamyz desken kórinedi. Sóıtip, oılana kele Láıláǵa toqtalypty. Biraq metirke alýǵa barǵanda baıqaýsyzda «Leılo» bolyp jazylyp ketipti. Sol kúnnen bastap pesheneme osy esim buıyrdy. Al famılııamdaǵy Beknazar – óz atamnyń aty, Hanınga – jubaıymnyń tegi. Osylaısha, Leılo Beknazar-Hanınga atandyq. Maǵan kezinde qoıylmaı qalǵan Áıgerim degen ádemi esim de dalada qalǵan joq. Tuńǵysh qyzymyz ómirge kelgende oǵan Áıgerim dep at qoıdyq.
– О́ner tekpen keledi nemese eńbek arqyly qonady dep jatamyz. Bul sizdiń jaǵdaıda qalaı?
– Men negizi Almatynyń qyzymyn, sol jerde týyp-óstim. Ákem erte qaıtys bolyp ketti de, anam bes balasymen jesir qaldy. Iá, meniń naǵashy jaǵym óner qonǵan adamdar. Qazaq KSR halyq ártisi Kamal Qarmysov, Matan Muratálıevter anamnyń jaqyn týystary. Sol kisiler Almatyǵa qarasty Jambyl aýdanynda turatyn tórkinin ýaqytsha turaq etken anamdy Almatyǵa kóshirip ákelip, teatrǵa jumysqa ornalastyrady. Sonyń arqasynda men de teatr álemimen erte tanystym. Eki jasymnan bastap ákem teatrdyń qoıylymdaryn tamashalap, Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Bıken Rımova, Farıda Sháripova, Torǵyn Tasybekova, Gúljan Áspetova bastaǵan ártisterdiń oıynyna tamsanyp boı jettim. Tipti ol kisilerdiń qaı spektaklge qandaı kostıým kıip shyǵatynyna deıin jatqa biletinmin. Teatrǵa degen eń alǵashqy mahabbatym sol kezden bastalsa kerek. Keıin Almatydaǵy sanaýly qazaq mektepteriniń biri №4 mektep-ınternatyna qabyldanǵanda ónerge degen ińkárligim men mahabbatym aıryqsha ashyldy desem de bolady. Synyptas qurbylarymdy mańaıyma toptastyryp alyp, teatrdan kórip kelgenderimdi ınternattaǵy 47-shi bólmede qaıta qoıyp shyǵatynmyn. Bizdiń shabyt ádette uıqyǵa buıryq beriletin túngi saǵat 9-dan keıin bastalatyn. Tárbıeshiler tósegimizge jatqyzyp, bizden kóz ala bere, bólme ishindegi «teatrymyz» bastalatyn. Tósek japqyshtarynan túrli úlgidegi kıim jasap alyp, spektakl oınaıtynbyz. Teatrdan kórip kelgen M.Áýezovtiń «Qaragózin» ózim bastan-aıaq qaıta jazyp shyǵyp, qoıylym qoıǵanym áli esimde. Osyndaı qabiletimdi syrttaı baqylap, baǵalasa kerek, birde muǵalim mektepishilik keshte Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan qaısar qyz Zoıa Kosmodemıanskaıanyń rólin oınaısyń dep tapsyrma berdi. Al bul keıipkerdi oınaıtyn adam jylamaýy kerek. Sonda partalas qurbym meni myqtylyqqa synap kórmek bolyp, qalamsabynyń ushyn qolyma ádeıi batyratyn. Men bolsam, janym kózime kórinip, qolym qansha aýyryp bara jatsa da, miz baqpaı otyra beretinmin. Osy áreketim arqyly ózimshe batyr qyzdyń beınesine birtaban jaqyndaıtyndaı sezinetinmin. Qazir oılap qarasam, ózime ózim tańǵalamyn. Sol kezde men nebári 7-synypta oqıdy ekenmin. О́ner jolyndaǵy alǵashqy izdenisim bálkim osy kezden bastalǵan shyǵar...
– Siz týraly KSRO halyq ártisi, ańyz aktrısa, ustazyńyz Hadısha Bókeeva: «Meniń shákirtim Láılá – tentek. Erke. Biraq batyr da. Sahnadaǵy jumystaryna men kóńil qoıamyn. Qabyldaımyn. Rızamyn. Láılá tragedııany da istep beredi. Komedııany da qatyrady. Tentek, jyndy dese – olardan da taısalmaıdy. Rólden ketpeıdi eshqashan. Láılá – daryndy. Ol «ne bolsa da men isteı alamyn» dep ózin-ózi sendirgen aktrısa. Senedi. Jáne isteıdi. Al ol – úlken qasıet. Máselen, mende ondaı qasıet joq» dep jazypty. Túsine bilgen adamǵa bul – teńdessiz baǵa. Ustaz bergen baǵa men artqan osy senimniń jaýapkershiligi siz úshin qanshalyqty aýyr boldy?
– Bul turǵydan men ózimdi baqytty aktrısamyn desem ábden bolady. О́ıtkeni Hadısha Bókeevadaı ańyz aktrısanyń eń sońǵy, ıaǵnı kenje shákirti ataný baqytyna ıe boldym. Kemeńger tulǵanyń kemeldengen shaǵyndaǵy danalyq dáristerin tyńdaý nyǵmeti buıyrdy. Tipti ustazym ómirden ótkende marqum Áshirbek Syǵaı: «Láılá, sen súıegine túsesiń. Sen – eń kenjesisiń! Túsesiń!», dedi. Men tústim. Sóıtip, uly ustazymdy aqtyq saparyna attandyrdym. Bile bilgen adamǵa bul da úlken jaýapkershilik. Sol sekildi ómirde ekinshi anamdaı bop ketken Bıken Rımovanyń da meniń jas ómirime shashqan sáýlesi men sińirgen taǵylymy mol. Ol kisi meni «aqyldy tentek» dep erekshe erkeletetin. Bıken apamnan da ómir men óner ónegesin kóp kórdim. Almatydan astanaǵa qonys aýdaryp bara jatqanda Bıken apam: «Láılá, altynym! Endi meniń qansha jasym qaldy deısiń... Máńgi ómir súrer adam joq qoı... Bir kúni men de ketemin... Sonda basyma kelip joqtaý aıtatyn ózińsiń ǵoı» dedi. Biraq men bara almadym... Sol júregimde qaldy...
Odan keıin árıne, meniń ómirimde, ónerdegi jolymda erekshe orny bar tulǵa – ol Ázirbaıjan Mádıuly Mámbetov. Rejısserdiń árbir qoıylymy ártis úshin naǵyz sheberlik mektebi bolatyn: oınap júrip oı túıetinbiz, kásibılikke shyńdalatynbyz. Mámbetovtiń kezinde naǵyz rejısserlik teatr boldy. Ár jumysy arqyly akterdiń bar múmkindigin ashýǵa, salmaqty beıneler týdyrýyna sara jol salyp beretin. Ol jol ámanda tek danalyqqa bastaıtyn. О́kinishke qaraı, qazir Ázekeńniń kezindegideı masshtabty qoıylymdar joq. Sondyqtan da Mámbetov mektebi – máńgilik!
– Shyǵarmashylyq jolyńyzǵa zer salsaq, sizdiń ustaz ben rejısserden ǵana emes, dramatýrgten de jolyńyz bolǵandyǵyn baıqaımyz...
– Onyńyz ras, shúkir! Shyǵarmashylyǵymnyń tusaýyn kesken Sofy Smataev pen Chapaı Zulqashevtiń «Juldyzym meniń joǵary» qoıylymynan bastap, kúni keshe kórermenmen qaýyshqan sahnadaǵy ómirimniń 40 jyldyǵyna oraı dramatýrg Roza Muqanovanyń maǵan arnaıy jazǵan «Bopaı hanymǵa» deıingi árbir rólim men úshin qymbat. Sonyń ishinde, ásirese Roza Muqanova ekeýmizdiń shyǵarmashylyq tandemimizge erekshe qurmetpen qaraımyn. О́ıtkeni ózderińiz biletindeı, bizdiń baılanys Bopaıdan buryn, sonaý M.Áýezov teatrynda qyzmet etken jyldardan bastalady. Rejısser Bolat Atabaevtyń rejıssýrasymen qoıylǵan «Máńgilik bala beıne» shyn máninde úlken óner týyndysy boldy. Keıinirek Rozanyń «Sarasynan», «Farızasynan» rólder buıyrdy. Sonyń ishinde súıektisi, árıne – «Bopaı hanym». Bopaı bir oınap qoıa salatyn ról emes. Ár oınaǵan saıyn qyrlanyp, jarqyraı beretin beıneniń biri osy der edim. Premerada oınaǵanym men búgingi oınap júrgen Bopaıymnyń arasy jer men kókteı. Búginde, ásirese jyl basyndaǵy elimiz basynan keshken tragedııadan keıin «Bopaıdaǵy» máseleler tipti kúrdelene túskendeı. Múmkin ózim ishteı tolysqan shyǵarmyn. Dramadaǵy sóz astaryna da basqasha úńile bastadym ba, áıteýir endi oınaıtyn Bopaıymnyń buǵan deıingilerine uqsamaıtyny anyq. Jalpy, men kez kelgen rólimdi ýaqyt ótken saıyn saralap, qaıta saraptap otyratyn aktrısalardyń qatarynanmyn. Máselen, osydan birneshe jyl buryn qoıylǵan spektaklderdegi keı rólderim úshin, ondaǵy keıipkerimniń pozısııasy úshin uıalatyn kezder de bolady. О́ıtkeni onyń ózektiligi ótip ketedi. Sondyqtan da men úshin eń sońǵy shyǵarǵan rólderim erekshe qyzyq. Sonyń qyzyǵy basylǵansha izdenisimdi de toqtatpaımyn. Ár qoıylym saıyn damytyp otyramyn. Osy jaǵyna kelgende teatr – teńdessiz, sheksiz shyǵarmashylyq, izdenis álemi. Al kınoda olaı emes, bir jasaǵan beıneń kameraǵa taspalanyp, máńgilikke qalady. Ony keıin artyq-kemin ekshep, ózgerte almaısyń.
– Kıno dep qaldyńyz. Bul saladaǵy eńbegińiz de eleýli. Ásirese sońǵy kezde kórermenniń kózaıymyna aınalyp úlgergen «Kelinjan» telehıkaıasyndaǵy Kúlimhan apa beınesi sizdi halyqpen tipti etene jaqyn etip jibergendeı... Qalada týyp, tas jolda ósken aktrısadan áýlettiń tiregi, aýyldyń áz anasy atanǵan Kúlimhan áje beınesi qalaı týdy?
– Onyń ras, osy kúnge deıin qanshama beıne jasadym. Biraq Kúlimhan apa halyqtyń aýzynda. Úlken-kishiniń kóńilinen birdeı shyqqan sátti obrazdyń biri boldy desem, eshkim qarsy bolmas. Al endi rólge tańdalýyma kelsem, jobanyń prodıýseri Gúlnur Mamasarıpova habarlasyp, osy rólde meni kóretinin aıtty. Oqıǵasyn da telefon arqyly qysqasha baıandap berdi. Ssenarııdi unatqanymmen, keıipkerim ekeýimizdiń aramyzdaǵy jas alshaqtyǵyn, ózimniń qalada óskendigimdi aıtyp rólden bas tarttym. Gúlnurdyń buǵan deıin túsirgen «Ana júregi» serıalynda da basty róldi somdaǵan edim, sodan bolar prodıýser meniń keltirgen qarsylyqtarymnyń qısynsyz ekenin aıtyp, aqyry kóndirdi. Al shyndyǵyna kelgende «Kelinjandaǵy» Kúlimhan apa beınesine qaraǵanda, «Ana júregindegi» men somdaǵan Raıgúl Ahmetqyzynyń tabıǵaty maǵan áldeqaıda jaqynyraq bolatyn. О́ıtkeni men osy jasyma deıin ómiri kempirdiń beınesin oınap kórmeppin. Alaıda balýanǵa oń men sol birdeı bolý kerek emes pe? Akter adamǵa da dál solaı! Róldi alǵan soń: «Men aýyldyń urysqaq kempirin oınamaımyn» dep birden kesip aıttym. О́ıtkeni qazir kempirdi oınaıtyndar kóp. Biraq aýyldyń dana, alysty boljaıtyn kemeńger, aqyldy apalarynyń beınesi ekranda az jasalady. Sóıtip, bir sát balalyq shaǵyma saıahat jasap, esime aýyldy túsirdim. Jazǵy demalysta aýylǵa qaraı saparlaıtyn ádemi sátter kóz aldymnan ótti. Anamnyń ómir boıy aýylda turǵan sińlisi bar edi. Oıyma birden sol kisi oraldy. Apamnyń aqyldylyǵy, aqyryn sóılep, dana sheshim shyǵaratyndyǵy, júris-turysy, kózqarasy, kúlip qoıyp «tuqymyń óskir» dep júre beretindigi, taıaǵyna súıenip aýyldyń syrtynda maldy kútip turatyn sáti, betine qarsy kún túskende bir kózin syǵyraıtyp alysqa oılana kóz tigetini – mine osynyń barlyǵy meni bala kúnderime jetelep apardy. Kúlimhan apa – qazaq apalarynyń, qazaq analarynyń, qazaq eneleriniń jaqsy jıyntyǵy dep oılaımyn. Sebebi ondaı apalar ómirde shynymen kóp qoı. Meniń de ómirimde ondaı jandar kóp kezdesken. Sondyqtan da men urysqaq kempirdiń minezin ysyryp qoıdym da, aqyldy, sabyrly, dana, oıly Kúlimhan apany shyǵarýǵa tyrystym. Júrisim de, sóıleý mánerim de bir-aq sátte ózgerip shyǵa keldi. Shynymdy aıtsam, meniń obrazǵa kirip ketkenim sonshalyq, túsirilim bitken soń da baıpaǵym men galoshymdy sheshpeı qoıdym ǵoı.
– О́mir men óner egiz desek, sol jolda ókinishińiz nemese «áttegen-aıyńyz» bar ma?
– О́mir bolǵan soń ókinishsiz bola ma?! Áıtse de, adam jaqsy sátterge, baqytty kúnderine shúkirshilik ete bilýi kerek. Allaǵa shúkir, ana, jar, áje, jalpy, adam retinde men ómirde baqytty janmyn. Jaratqannyń qalaýymen úsh perzent súıdim, solardan órbigen nemerelerim «áje» dep erkeleıdi. Janyma da jaqsy adamdar toptasqan, «Láılá» dep alaqandaryna salyp aıalaıdy. Budan artyq qandaı baqyt kerek?! Jalpy, baqyt uǵymynyń aýqymy óte keń ǵoı. Men dúnıege kelgenim úshin baqyttymyn. Men ákem men anamnyń kezdeskeni úshin baqyttymyn. Men áıel bolyp dúnıege kelgenim úshin, ana bolǵanym úshin baqyttymyn. Artıst bolý kásibi pesheneme buıyrǵany úshin baqyttymyn. Myna taza aýany jutyp, qazaq bolyp ómirge kelip, azat elde esh ýaıymsyz óner týdyryp júrgenim úshin baqyttymyn. Tek Alla osyny kóp kórmesin. Jalpy, adamnyń ár sáti baqyt qoı. Baqyt bitken kúni ómir de bitedi. Solaı! Al endi ónerdegi «áttegen-aılarǵa» kelsem, ony ókinish deýge keler me eken?.. Biraq únemi oıymda turady. Qazaqtyń birtýar rejısseri marqum Bolat Atabaev kezinde «Qaraly sulýdy» maǵan arnap qoımaq boldy. Sahnalyq nusqasyn Roza Muqanova daıyndap berdi. Biraq sol kezde teatr dırektory bolyp turǵan Tuńǵyshbaı aǵamyz ol rólde meni emes, basqa aktrısany kóretinin aıtty. Oǵan kelispegen rejısser «Qaraly sulýdy» M.Áýezov teatryna emes, Ǵ.Músirepov teatryna qoıdy. Daıyndyǵyn kórýge barǵanymda: «Bul – seniń róliń edi ǵoı, Láılá!» dep aıtqany áli esimde. Sol sekildi Ázirbaıjan Mámbetov te Qaragózge meni laıyq kórip izdegende, Qyrǵyzstanda túsirilimde júrip, onyń ústine júktiligim bar, qoıylymǵa qatysa almaı qalyp edim. «Buıyrmaǵan bolar» deımin qazir ózime. Áıtse de, kóńilde turady. Adam bolǵannan keıin arman taýsylmaıdy ǵoı. Aktrısa retinde sahnada Ulpan beınesin týdyrǵym keledi. Búginde men qyzyǵatyn rólderdiń biri – osy.
– Jalpy, rólge qalaı izdenesiz?
– Obraz jasaý – kandıdattyq dıssertasııa qorǵaý, obraz jasaý – tolǵaq. Árbir ról izdenis jáne eńbek arqyly keledi. Men obrazǵa enemin. Biraq sonymen birge sahnadaǵy keıipkerim men shynaıy ómirdegi bolmysymnyń arasyndaǵy shekarany bólip alamyn. О́ıtkeni rólge enemin dep ózimdi, taǵdyrymdy teatrǵa aınaldyryp jiberýge haqym joq. Teatr – jumys, al ómir – ózime ǵana tıesili keńistik. Áıtse de, aktrısa bolǵan soń kórermendi sendirýge, barynsha shynaıy obrazǵa enýge mindettimin. Máselen, meniń enshime Katarına nemese Elena Andreevna tússe, men olardyń eń birinshi obrazyn kóremin. Onyń qalaı otyratynyn, júris turysyn degendeı. Sodan keıin ol ǵasyrdyń, sol zamannyń barlyq daǵdysy men ómir súrý qalybyn, etıketin zertteýge mindettimin. Ol úshin arhıvti, tarıhty qoparamyn. Stýdentterimnen de sony talap etemin. О́ıtkeni ártis adamǵa bilim óte qajet. Taıaz bolsań sahna seni «satyp» jiberedi, bilimsizdigiń birden kórinip qalady. Mysaly, nege Chehov shyǵarmashylyǵynda komedııa degen sóz menmundalap tur? Al biz nege tragedııany oınaımyz?! Eger tereńnen úńilip muqııat qarasa, sózi men sóıleminiń astaryna Chehov qanshama jumbaq jasyryp ketken?! Sonyń sheshimin tabý – akterdiń bilimi men biligine baılanysty. Osy jolda izdený qajet. Sondyqtan da jaqsy ártis bolý úshin oqý, oqý jáne oqý kerek. Sahnada beıne jasaýdy kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýǵa teńep otyrǵanym beker emes. Qazir elordadaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde ustaz bolyp, akterlik sheberhanamda ózim de shákirt tárbıelep jatqandyqtan, túrli kóńil túsirerlik jaıttarǵa kóp kezigemin. О́kinishke qaraı, búgingi jastarymyzda osy izdenis jaǵy kemshin. Álemdik klassıkany aıtpaǵanda, M.Áýezov pen Ǵ.Músirepovtiń shyǵarmashylyǵyn shatastyratyndar kóp. Shekspırdiń atyn estigeni bolmasa, shyǵarmalaryna tolyqtaı boılamaǵandary da kezdesip qalady ara-tura. Al sol jastar teatrdyń erteńi emes pe? Sony oılasam qorqamyn.
– Dosyńyz kóp pe?
– О́mirde kóp, teatrda joq. Teatrda «edınomyshlennıkter» bolýy múmkin, biraq ony dospen shatastyrýǵa bolmaıdy. Teatrda dos bolmaıdy, talanttyń joly – dara. Talantsyzdar ǵana dos bola alady.
– Sahnaǵa 40 jyl qaltqysyz qyzmet etken Leılonyń syny ketpegen sulýlyǵynyń syry nede?
– Eń áýeli jan álemimdi kirletpegenimde bolar. Kóńili taza, aınalasyna meıirim tógip, mahabbatpen qaraı alatyn adamǵa qarttyq kelmeıtin kórinedi. Júregine de ájim túspeıdi deıdi biletinder. Sondyqtan da barynsha taza júrýge, aınalama tek jaqsylyq jasaýǵa umtylamyn. Odan keıin árıne, syrtqy kútim. О́zime aktrısa retinde talapty qatty qoıamyn. Bul turǵydan ózimdi aıamaımyn. О́ıtkeni áıeldiń kúshi – sulýlyǵynda. Al aktrısa úshin onyń jaýapkershiligi eki-úsh ese artyq. Sahnadan seni sulý qalpynda kórip tamsanǵan kórermenniń shynaıy ómirde júzdesip qalǵanda da kóńili qalmaýy kerek. О́ıtkeni sahna sulýlyqty súıedi, al álemdi sulýlyq qutqarady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
