Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Aıdaýda, qamaýda júrip jazýshynyń da tartpaǵan azaby joq. Alash arystarynyń kózin kórgen. Maǵjan ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanysty súbeli eńbekter qaldyrǵan. Ásirese aqyn shyǵarmashylyǵy haqyndaǵy jazbalarynan myna derek kózimizge tústi.
«Maǵjan – uly Abaıdy buryn-sońdy qazaq ádebıetshileri ishinen Á.Bókeıhandy aıtpaǵanda, eń aldymen jyrlaǵan aqyn. Maǵjan da, Júsipbek te, Shákárim de Abaıdy pir tutty. Maǵjan on segiz jasqa kelgende, 1911 jyly «Ataqty aqyn, sózi altyn Abaıǵa» degen óleń jazdy. Ol osy óleńinde «Qaradan kósem bolǵan sendeı jandy, Dúnıe qolyn jaıyp endi kútpes» dep erekshe bir sáýegeılik, bilgirlik boljam aıtyp edi. Áli balań, jap-jas aqynnyń Abaıdy osylaı tanýy – búgin bizge zor maqtanysh».
Abaıdyń ulylyǵyn alǵash tanyǵan qazaq Álekeń ekendigi óz aldyna, Maǵjannyń hakimge jazǵan óleńiniń taqyryby men eki jolyn ádeıi usynyp otyr jazýshy. Sebebi biz bul óleńdi «Ataqty aqyn, sózi altyn Abaıǵa» dep emes, «Altyn hakim Abaıǵa» dep oqyp, «Ana tili» oqýlyǵynan mektep jasynan jattap óstik.
«Shyn hakim, sóziń asyl, baǵa jetpes,
Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes.
Qaradan hakim bolǵan sendeı jannyń
Álemniń qulaǵynan áni ketpes», –
edi ǵoı ondaǵy nusqasynda? Kóptegen derekkózderinde osylaı tańbalanyp ketse kerek. Olaı deıtinimiz, aqyn aqtalysymen 1989 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen shyǵarmalar jınaǵynda da tap joǵarydaǵydaı jazylǵan eken. Al Jaıyq Bekturov astyn arnaıy syzyp bergen jolymen oqyp kóreıik:
«Shyn hakim, sóziń asyl, baǵa jetpes,
Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes.
Qaradan kósem bolǵan sendeı jandy,
Dúnıe qolyn jaıyp endi kútpes».
«Dúnıe qolyn jaıyp endi kútpes» degen sońǵy jolda turǵandaı búkil óleńniń salmaǵy men arýaǵy. Alashtyń kúıigi men Maǵjannyń bıigi osy joldan keıin ashyla túspeı me? Aqyn áý basta osylaı jazǵany anyq jáne Jákeń ony bilgendikten ádeıi tańbalap qaldyryp otyrǵanǵa uqsaıdy. Týyndynyń basqa joldarynan bólip alyp, arnaıy toqtalady, óıtkeni. Jaıyq atanyń Maǵjan týraly bul eńbegi aqyn aqtalmaı turyp 1961-1986 jyldary jazylǵan onyń ústine. Bul kisi Maǵjandy kórgenin, jary Zylıqa apaǵa aqyndy aqtaý jolynda kóp septesip, ol kiside qalǵan qoljazbalaryn júıelep, maǵjantanýǵa kóp úles qosqanyn aıta ketken jón buǵan qosa.
«Altyn hakim Abaıǵa» degen taqyrybynyń ózi kúmándi edi óleńniń. Bizdiń paıymdaýymyzda «altyn» sózi «hakim» sózine anyqtaýysh bola almaıdy. «Sózi altyn» degeni aqylǵa syıady. О́zi Maǵjan bolsa, sózi arzan bolmasy anyq qoı.
Jaıyq Bekturov Alash arystarynyń jolymen júrip, ózi de aıdaýǵa ushyrap, kóp qıyndyq kórip, jan tózgisiz azaptaýlardy basynan ótkergen. Jáne sol azap pen sumdyqtyń bárin jazyp ketken jazýshy. Ol kezde Aqmola, qazirgi astana aýmaǵynda dúnıege kelgen qalamger týraly Aqseleý Seıdimbek bylaı dep eske alady:
«Anamyzdyń áldıindeı, ózińiz qulaǵymyzǵa quıǵan anaý Ahmettiń, Shákárimniń, Maǵjannyń, Mirjaqyptyń, Sákenniń taǵdyrlaryn elestetińizshi! Siz sol arystardyń kózi bolyp, sózi bolyp, ókshe basar urpaǵymyzben jalǵastyńyz...».
Sáken, Maǵjandardy kórgen Jaıyq Kágenuly, ásirese Álimhan Ermekovpen kóp áńgimelesip, qanshama mura qaldyrǵan. Eńbekteri el ishine kóp taralyp, jańadan basylyp jatpaǵany ókinishti.
1942 jyly mamyr aıynda qamaýǵa alynǵan ol syrttaı on jylǵa kesilip, jer aýdaryldy. Jabylǵan jala tek qana 1955 jyly kúshin joıyp, 1989 jyly bir-aq aqtalǵan.
