Qańtar qasireti: Syn saǵattan ne túıdik?

Búkil saýalǵa ashyq jaýap berilýi kerek

Otyrysta depýtat Janarbek Áshimjan depýtattyq saýalyn qaıta oqydy. Onyń aıtýynsha, halyqpen kezdesýde qoǵam tarapynan, eldegi belsendi azamattardan, aqparat quraldarynyń ókilderinen «Qańtar oqıǵasyna quqyqtyq baǵa qashan beriledi?» degen suraq kóp qoıylǵan. «Depýtat retinde bizdiń qylmystyq iske aralasýǵa, baǵa berýge quqymyz joq. Desek te, qoǵam tarapynan qoıylǵan talap-tilekterdi tıisti memlekettik qurylymdarǵa jetkizýge mindettimiz. Áriptesterim osy qańtar oqıǵasyna baılanysty jaǵdaılarǵa alǵashqy sátterden bastap bel sheship aralasty. Májilis depýtattary ár óńirge baryp, oqıǵaǵa qatysty ustalǵandarmen, qoǵam belsendilerimen, advokattarmen, isti bolyp jatqandardyń týys­tarymen, oqıǵa saldarynan zardap shekken kásipkerlermen, áskerılermen kezdesti. Qıraǵan ǵımarattar men tehnıkalardy, strategııalyq nysandardy óz kózimen kórdi», dedi J.Áshimjan.

Depýtat qańtardyń qaraly kúnderi eń aýyr jaǵdaılardy bastan keshken Almaty oblysy men Almaty qalasyna baryp, Májilis depýtaty retinde qalyń buqaramen jáne isti bolyp jatqandardyń týystarymen arnaıy kezdeskenin atap ótti. Abaqtyda jatqandardyń ata-analarynyń talaptary boıynsha Taldyqorǵan qalasyndaǵy tergeý ızolıatoryna barǵanyn jetkizdi. «Isti bolyp jatqandardyń ata-analary, týystary tarapynan «tergeý ızolıatorlarynda naǵyz azaptaýlar, qylmysty kúshpen moıyndatýdyń adamtózgisiz túrleri qoldanylyp jatyr» degendi alǵa tartty. Búkil kameralardy aralap, árqaısysymen jeke-jeke sóılesip, kóz kórip, kóńil sengen jaǵdaılardy kóńili alań otyrǵan týǵan-týystaryna jetkizdim. Dál osyndaı kezdesýlerdi áriptesterimiz Almaty, Shymkent, Taraz qalalarynda da ótkizgen», dedi J.Áshimjan.

Depýtat áleýmettik jelilerde eldiń kóńiline qaıaý túsiretin túrli aqparat taralyp jatqanyna nazar aýdardy. Qoǵam negizgi resmı aqparatqa qol jetkize almaǵan sátte, sózsiz ańyz-shyny aralas alyp-qashpa dúnıeler aldyńǵy qatarǵa shyǵatynyn atap ótti.

Onyń aıtýynsha, el qulaǵyn elý qylǵan resmı emes aqparattar eldiń arqasyn aıazdaı qaryp, halyq ishinde túrli qaýesetterdiń oshaǵyn mazdat­ty. Bul dáleldenbegen «feık» aqpa­rat­tardy óz maqsatyna paıdalanyp, upaı jınaǵysy kelgen ishki jáne syrtqy kúshter de tabylǵan. «Dál qazir tergeý isi júrip jatyr. Túsinemiz, tergeý isiniń óz prosesi bar. Aldaǵy ýaqytta sot úkimi de kezeń-kezeńimen shyǵa jatar. Alaıda arada eki aı ýaqyt ótse de qoǵam sol qasiretti oqıǵa týraly nege bastapqy aqparattarǵa qol jetkize almaı otyr? Bul eń birinshi kezekte memlekettik tóńkeriske jasalǵan qadam degen sóz aıtyldy. Al eldiktiń tamyryna balta shabýdy kózdegenderdiń kóshine ilesip, elimizdegi iri qalalardaǵy ákimshilik oryndary men bıznes nysandaryna, kúshtik qurylym ǵımarattaryna sha­býyldaǵandar kim? Jappaı tártip­sizdikti uıymdastyrǵandar, qarý urlaǵandar kim? Qansha adam jábirlendi? Japa shekken kásipkerler men zábir kórgen azamattarǵa tolyqqandy kómek kórsetý úderisi qashan aıaqtalady? Arandaǵan kimder? Arandatqan kim­der? О́rtenip jatqan ǵımarattarǵa «bas-sıraǵyn úıitip» júrgender kim? Izolıatorlardaǵy jatqandardyń jaı-kúıi qalaı? Olardyń quqy qaı deńgeıde saqtalyp otyr? Qylmystyq is qashan aıaqtalady? Sotqa qashan jiberiledi? Jalpy, sol kúnderi qandaı jaǵdaı boldy? Mine, dál osy kúnderi qoǵam tarapynan qoıylǵan osy suraqtar áli kúnge deıin ashyq kúıinde tur. Osy suraqtardyń bárine búkpesiz, ashyq jaýap berilý kerek. Ýaqyt uzaǵan saıyn senim setinep, kúdiktiń tumany qalyńdaı beredi. Sondyqtan tıisti kúshtik qurylymdar, memlekettik organ basshylary jedeldetip Májilistiń tórine kelip, oqıǵaǵa baılanysty osy jáne basqa da saýalǵa ashyq jáne anyq, betpe-bet jaýap berýi kerek. Bul – halyqtyń, qoǵamnyń talaby», dedi J.Áshimjan.

Budan keıin Bas prokýror Berik Asylov, Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanov, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Oljas Bektenov, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar, Qazaqstandaǵy Adam quqyǵy jónindegi ýákil Elvıra Ázimova, depýtattar, quqyq qorǵaýshylar baıandama jasady.

Uıymdastyrýshylar josparly túrde áreket etken

О́z sózinde Bas prokýror Berik Asy­lov Qazaqstan óziniń táýelsizdigi jyldarynda, mundaı qatygezdikke alǵash ret tap kelgenin atap ótti. Onyń aıtýynsha «Qasiretti qańtar» oqıǵasyn muqııat saralap, tııanaqty baǵalaıtyn sát kelip jetti. Osy oraıda Bas pro­kýror oqıǵalardyń hronologııasyn baıandap berdi. Mıtıngilerdiń bas­tapqyda beıbit ótkenine toqtaldy. «Bi­rinshi qańtardan bastap, batys óńir­lerdiń turǵyndary gaz baǵasyn tómen­detýdi talap etti. Iаǵnı eshqandaı saıa­sat bolǵan joq, taza áleýmettik-ekono­mıkalyq talaptar qoıyldy. О́ńirge jedel túrde joldanǵan Úkimettik ko­mıs­sııa, gaz baǵasyna qatysty talap­tardy qanaǵattandyrdy. Osyǵan qara­mastan, Almaty, Shymkent jáne bas­qa óńirde adamdar kóshege shyqty. Qaty­sýshylardyń jalpy sany eki kúnde 50 myńnan asty. Basynda jıyndar beıbit sıpatta ótti. Alaıda jaǵdaıdyń baqylaýdan shyǵý qateri saǵat saıyn arta bastady. Sondyqtan ákimder men depýtattar, halyqpen san ret kezdesip, qoǵamdyq tártipti buzbaýdy surady. Prokýrorlar jer-jerde narazylyq aksııalarynyń zańsyzdyǵyn jáne olarǵa qatysý úshin jaýaptylyqty túsindirdi», dedi B.Asylov.

Spıker oqıǵalardyń alǵashqy kúnderi Memleket basshysy demon­strant­­tarǵa úndeý joldap, zańdy saq­taýǵa jáne destrýktıvti kúshter­diń aran­datýyna boı bermeýge shaqyr­ǵa­nyn atap ótti. Onyń aıtýyn­sha, mun­­­daı úndeýge qaramastan, jınal­ǵan­dar arasynda qylmystyq jáne radı­­kaldy baǵyttaǵy adamdar belsen­di, qatań áreketterge kóshken. Osy­laı­­sha, 4-5 qańtarda jınalǵandar agres­­sıvti topqa aınalǵan kórinedi. «Uıym­­das­tyrýshylar aıqyn jos­par­men áreket etti. «Ýatsap» jáne «Tele­­­gram» arqyly toptyń jınalýy men qozǵalysyn úılestirdi. Olar kóp adamdy jınap alyp, armatýra, taıaq, tas, «Molotov kokteılimen» qarý­landy. Keıinnen toptyń bir bóligi dú­ken­derdi qıratyp, tonaýǵa kiristi. To­naýdan keıin, qylmystyń izin ja­syrý úshin, tipti kóp páterli úıler­diń birinshi qabatyndaǵy úı-jaı­lardy órtegen. Basqa qarýly toptar maqsatty túrde Prezıdent rezıdensııasyna, ákimdikterdiń, polısııanyń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ǵımarattaryna shabýyl jasap, basyp aldy. Alma­tydaǵy áýejaı men basqa da nysandy qıratty. Olar qorshaýdy qalaı buzý kerektigin bilip, polısııaǵa shabýyl jasady, atys qarýyn alý úshin ańshy dúkenderin tonady. Teleefırge shyǵýǵa tyrysty, ol iske aspaı qalǵan kezde, telekompanııa keńselerin tonap, órtep jiberdi. Almatyda jáne basqa da iri qalada qylmysty jasyrý úshin 800-den astam vıdeokamera­ny qıratqan. Basyp alynǵan qarýdy, azyq-túlikti jáne aýyz sýdy jetkizý uıymdastyrylǵan. Taksı, júk kólikteri men avtobýstardyń júrgizýshilerin kósheni jaýyp tastaýǵa májbúrledi. Iаǵnı beıbit azamattardy «tiri qalqan» retinde paıdalanǵan. Arnaıy avtokólikter men basqa da júk mashınalaryn taran retinde qoldandy», dedi Bas prokýror.

Spıkerdiń sózine súıensek, tár­tip­sizdik kezinde shabýyl jasaǵandardyń sany birneshe ese kóp bolǵandyqtan quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­metkerleri agressııany toqtata almaǵan. Olar polıseıler men sarbazdardy qatygezdikpen soqqyǵa jyqty. Kúshtik qurylym qyzmetkerleri arasynda 3,5 myńǵa jýyǵy jaraqat alǵan. «Sol kúnderi jaraqattanǵandardyń 80 paıy­zy quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­met­kerleri boldy. Sonyń ózinde tár­tipsizdikke qatysqandarǵa kúsh qol­da­nylmady. Osy jaǵdaıda polısııa qyzmetkerleri, Ulttyq ulan men Qarýly Kúshterdiń áskerı qyzmet­shileri sońyna deıin zorlyq-zomby­lyqty tejeýge tyrysyp, atys qarýyn qoldanbady. Quqyq qorǵaý organ­darynyń qyzmetkerleri rezeńke oq pen kózden jas aǵyzatyn gazdy jáne basqa da arnaıy quraldardy paıdalandy. Muny tártipsizdikke qatysqandar álsizdik retinde kórip, toptar joǵary ekpinmen qyzmetkerlerge shabýyl jasady, ıaǵnı atys qarýy men basqa da zat­t­ardy qoldandy. Almatyda 5 qańtar kúni shabýyl jasaǵandar órt sóndirý kóligimen jáne júk avtokóligimen Pre­zıdent rezıdensııasynyń dýalyn buzyp kirgen. Olardyń barlyǵy qarý­lanǵan. Qaladaǵy A.Baıtursynov pen Tóle bı kóshesiniń buryshynda benzın tasymaldaıtyn kólikpen polısııanyń arnaıy kóligin qaǵyp ótip, keıin ony po­lısııanyń qorshaýyna qaraı baǵyt­taǵan. Qyzylordada «KamAZ» kóligin tartyp alyp, Ulttyq ulannyń áskerı qyzmetshilerine qaraı baǵyttady. Olar­dyń biri oqıǵa ornynda kóz jum­dy», dedi Bas prokýror.

Oqıǵa egjeı-tegjeıli tekserilýge tıis

B.Asylov keltirgen derekterge saı, 1,5 myńnan astam memlekettik jáne kom­mersııalyq ǵımaratqa zaqym kelgen. 765 avtokólik órttengen. Olardyń arasynda órt sóndirý men jedel jár­dem, polısııanyń ári azamattyq kó­likter bar. Turǵyndar men bızneske, memleketke mıllıardtaǵan teńge mólsherinde shyǵyn keldi. Bas prokýrordyń aıtýynsha, agressııaly toptyń túpki maqsaty bı­likti zorlyq-zombylyq arqyly basyp alý bolǵan. Zań boıynsha mundaı is-qımyldar terrorızm aktisi retinde baǵalanady. Sondyqtan kóshede zorlyq-zombylyqty toqtatý men azamattardyń ómirin qorǵaý úshin quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardyń qyzmetkerleri qarý paıdalanýyna týra kelgen. Spıker budan keıingi kúnderdegi oqıǵalardy baıandaı kele, qańtar qasireti birneshe tolqynmen ótkenin atap ótti. «Birinshi tolqynda beıbit mıtıng ótti. Olar polısııamen eshqandaı qaqtyǵysqa barǵan joq. Kerisinshe, bılik beıbit mıtıng ótki­zýge barlyq múmkindikti jasady. Degen­men mıtıngige shyqqandardyń qatar­yna túrli ekstremıster kirip, olar nara­zylyqty radıkaldy arnaǵa buryp jiberdi. Olardyń arandatýshylyǵynan qaqtyǵystar bastaldy. Bul – ekinshi tolqyn.

Úshinshi tolqyn kezinde kópshilikke krımınaldy bandylar qosylǵan. Osynyń saldarynan tonaý men nysandardy órteý bastaldy. Osy dúrbeleńdi qarýly radıkaldar paıdalanyp, naqty shabýyldar uıymdastyrdy. Osydan-aq oqıǵanyń ekstremızmge, krımınalǵa jáne dinı radıkalızmge ulasqanyn kórip otyrmyz. Eger memleket tarapynan naqty sheshim qabyldanbaǵanda, bári basqasha baǵytta órbip keter edi. Aqyrynda bılikti kúshpen basyp alýǵa talpynatyn edi», dedi B.Asylov.

Bas prokýror óz sózinde Memleket basshysy quqyq qorǵaý jáne arnaýly organdarǵa, qańtar oqıǵasynyń sebepterin egjeı-tegjeıli tergep-tek­serýdi tapsyrǵanyn atap ótti. Atalǵan faktiler boıynsha barlyǵy 3 770 qylmystyq is qozǵalǵan. Onyń basym bóligin Ishki ister mınıstrligi tekserip jatyr. «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet tergeýdiń zańsyz tásilderin qoldaný faktileri boıynsha 234 is júrgizip otyr. Ulttyq qaýipsizdik komı­teti memleketke opasyzdyq jasaý, bı­likti basyp alýǵa áreket etý jáne asa iri mólsherde para alý boıynsha 15 isti tergep jatyr. Bul ister bo­ıyn­sha Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń bu­ryn­ǵy tóraǵasy Másimov jáne onyń bu­rynǵy 3 orynbasary sot sanksııa­symen qamaýǵa alyndy. Atalǵan organnyń taǵy 2 basshysy bılikti asyra paıda­landy degen kúdikpen qylmystyq ja­ýap­tylyqqa tartylǵan. Ulttyq qa­ýip­sizdik komıtetiniń isterine «óte qu­pııa» degen belgi berildi. Osyǵan oraı, tergeý nátıjelerin jan-jaqty jarııa ete almaımyz», dedi Bas prokýror.

B.Asylov keltirgen derekterge súıensek, qazirgi tańda 766 kúdikti us­talǵan. Olardyń basym bóligi 30 jasqa deıingiler. Sondaı-aq ustalǵandar arasynda destrýktıvti aǵymǵa ergender, ekstremıstik uıymdardyń músheleri, qylmystyq toptyń ókilderi bar. Jalpy, 22 myń adamnyń qylmysqa qatystylyǵy tekserilgen.

Budan bólek, terrorıstik akti bo­ıynsha 46 qylmystyq is qozǵalǵan. Keıbir kúshtik qurylymdar basshy­larynyń áreketine quqyqtyq baǵa berý júrgizilip jatyr. Buǵan baılanysty 7 qylmystyq is qozǵalǵan. Bas prokýror ustalǵandardy azaptaý bo­ıynsha 301 aryz-shaǵym túskenin atap ótti. Buǵan qatysty tıisti qylmystyq is qarastyrylyp jatyr. Osyǵan baılanysty 9 laýazymdy qyzmetker us­talǵan. Jalpy, elde qańtar oqıǵasy ke­zinde 230 adam qaza tapty. Sonyń 19-y ásker jáne kúshtik qurylym ókil­deri.

Urlanǵan qarýdyń úshten biri ǵana qaıtarylǵan

Budan keıin Ishki ister mınıstri Marat Ahmetjanov sóz aldy. Vedomstvo basshysy 2020 jyly «Beıbit jınalys­tar týraly» jańa zań qabylǵanyn atap ótti. Soǵan sáıkes mıtıng uıymdastyrý prosesi «ruqsat berý» júıesinen «habarlama» qaǵıdatyna kóshkenin eske saldy. «Jańa zań kúshine engennen bastap, polısııa men narazylyq bildirýshilerdiń arasynda eshqandaı qaqtyǵys bolmaǵan. Týra osy algorıtm qańtar oqıǵalarynyń alǵashqy kúnderinde de qoldanyldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha bul jaǵdaı quqyqtyq turǵyda qaral­dy. «Beıbit jınalystar týraly» zańǵa sáıkes óz talaptaryn ashyq túrde má­lim­deý boıynsha azamattardyń qu­qyq­tary saqtaldy. Barlyq aımaq­tarda túsindirý jumystary júrgizildi. Kóterilgen máseleniń naqty sheshimderi usynyldy. Biraq ókinishke qaraı, araǵa arandatýshylar qosyldy. Nátıjesinde, beıbit jınalys zańsyzdyqqa ulasty. Avto jáne temirjoldar jabyldy. Vok­zal men áýejaı qyzmetterine tosqaýyl qoıyldy. Qyzmettik avtokólik­ter órteldi. Memlekettik organdar­dyń ǵıma­rattary qorshaldy. Zańdy talap­tar­ǵa baǵynbaı, qarsylyq kórsetildi. So­nyń ózinde, polısııa eshqandaı kúsh qoldaný sharasyn qoldanǵan joq», dedi Marat Ahmetjanov.

Mınıstrdiń aıtýynsha, myńdaǵan búlikshi osyny paıdalanyp, polı­sııaǵa shabýyl jasaǵan. Olardyń joǵa­ry deńgeıdegi daıyndyǵy jáne uıym­shyldyǵy baıqalǵanyn atap ótti. «Áreketteri naqty tártippen uıymdas­tyrylǵan. Temirler, tastar, taıaq­tar jáne taǵy basqa qural iske qosyl­dy. Osyǵan oraı, shuǵyl túrde azamat­tar men qyzmetkerlerdiń densaýly­ǵyn saqtaý maqsatynda jappaı tártip­sizdikti toqtatý qajet boldy. Tek osy sátten bastap polısııa qyzmetkerleri adamnyń ómirine qaýip tóndirmeıtin arnaıy quraldarmen jabdyqtaldy. Alaıda búlikshiler bunymen toqtaǵan joq. Olar qarý-jaraq dúkenderine, polısııa bólimderine, basqa da memlekettik organdarǵa shabýyl jasady. 2 800-den astam qarý men oq-dáriler urlandy. Qarjy uıymdaryn, bankterdi, saýda ortalyqtaryn, dúkenderdi tonady. Nátıjesinde, 1 700 azamat pen bıznes sýbektileri zardap shekti. Jalpy, shyǵyn somasy 100 mlrd teńgeden asty. О́kinishke qaraı, 19 qyzmetker qaza tapty. 3 myńnan astam polısııa men áskerı qyzmetshi jaraqat al­dy. Kóptegen qyzmetker áli de em alyp jatyr. Birazy densaýlyqtaryna baı­lanysty bolashaqta qyzmetterin jalǵastyra almaıdy. Sondyqtan qyz­metkerler tótenshe jaǵdaı jáne terrorızmge qarsy operasııa aıasynda qarý qoldanýǵa májbúr boldy», dedi Ishki ister mınıstri.

Vedomstvo basshysy keltirgen derek­terge súıensek, qazirgi tańda polı­sııanyń tergeýinde 2 919 qylmystyq is bar. Myńnan astam kúdikti qylmystyq jaýaptylyqqa tartylyp jatyr. Aýyr jáne asa aýyr qylmys jasaǵan 184 kúdikti qamaýda otyr. «Tergeý barysynda 12 myńnan astam azamat­tan jaýap alyndy. 2 myńdaı saraptama taǵaıyndaldy. Urlanǵan múliktiń kóp bóligi tárkilendi. 229 aıyptalýshyǵa qatysty is sotqa joldandy. Qazirdiń ózinde 72 adam sottaldy. Onyń beseýi bas bostandyǵynan aıyryldy. Qalǵandary basqa jazalarǵa tartyldy. Jalpy, tergeý qylmystyq prosestiń úsh býyndy modeline sáıkes júrgizilip jatyr. Iаǵnı, tergeýshilerdiń barlyq negizgi sheshimderi prokýrordyń súzgisinen ótedi. Osylaısha, úsh satylyq baqylaý arqyly prosestiń ádilettiligi qamtamasyz etiledi. Kúdiktilerdiń konstıtýsııalyq quqyqtary tolyǵymen saqtalǵan. Qyzmetkerlerdiń ókilettigin asyra paıdalaný faktilerine qatysty shaǵymdar boıynsha sotqa deıingi tergeý bastaldy. Obektıvti bolý úshin bul ister prokýratýra jáne jemqorlyqqa qarsy qyzmetke berildi. Tergeý amaldary mindetti túrde beınekameraǵa jazylady. Oǵan qorǵaýshylar da qatysady. Degenmen qazirgi tańda zańsyz aınalymda áli de kóptegen qarý-jaraq bar. Ony qaıtarý boıynsha barlyq shara qabyldanyp jatyr. Respýblıka boıynsha arnaıy «Qarý» operasııasy jalǵasyp jatyr. Onyń barysynda 1 215 qarý jáne 22 myń oq-dári qaı­ta­ryldy. Sonymen qatar azamattar erikti túrde 120 qarý tapsyrdy», dedi M.Ah­met­janov.

Zardap shekken nysandar qalpyna keltiriledi

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Oljas Bek­tenov prokýratýradan jáne Ishki ister mınıstrliginen 125 qylmystyq is kelip túskenin atap ótti. Agenttik 109 aryz boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserýdi bastaǵan. Nátıjesinde, 234 qylmystyq is bo­ıynsha tergeý júrgizilip jatyr. «11 aryzdanýshyǵa qatysty joǵary temperatýrany qoldanyp azaptaý faktisi boıynsha tirkelgen qylmystyq is sheńberinde barlyq keshendi jedel-tergeý is-sharalary ýaqtyly ótkizildi. Nátıjesinde, aryzdanýshylar ózderine tyıym salynǵan tergeý ádisterin qoldanǵan polısııa qyzmetkerin tanydy. Barlyq dáleldemeler bekitilgennen keıin, atalǵan qylmystyq is arnaıy prokýrorlarǵa berildi. Sonymen qatar arnaıy prokýrorlarǵa adam qaıtys bolý faktisi tirkelgen 8 qylmystyq is be­rildi. Sybaılas jemqorlyqqa qar­­sy is-qımyl agenttigi quqyq qor­ǵaý organdary qyzmetkerleriniń zańǵa qar­­sy áreketteri týraly kýálan­dyra­tyn obektıvti derekter anyq­tal­ma­ǵan­dyqtan, is-árekette qylmys qura­­my­nyń bolmaýyna baılanysty 7 qyl­mys­tyq isti toqtatty», dedi O.Bek­tenov.

Osy oraıda, agenttik tóraǵasy bas­ty maqsat oqıǵalardyń búkil hronologııasyn anyqtaý jáne árbir ótinish bo­ıynsha obektıvti quqyqtyq baǵa berý ekenine toqtaldy. «Tártipsizdikter beıbereket ári jappaı bolǵandyqtan, buǵan biraz ýaqyt qajet. Barlyq qyl­mystyq ister boıynsha tergeý jospary qurastyrylyp, onda tergeý-jedel is-sharalary kesheni qamtyldy. Kóptegen aryzdanýshy ózin azaptaǵan polısııa qyzmetkerleri maska taqqanyn, kaska kıgenin aıtady. Biraq olardyń tipti júzderin de kórmegen, attaryn da bilmeıdi.

Qazirgi tańda tergeý barysynda aryzdanýshylar men kýágerler bergen irili-usaqty aıǵaqtar jáne beıne-baqylaý kameralarynan saqtalǵan jazbalar arqyly qańtar oqıǵasy egjeı-tegjeıli zerdelenip jatyr. Degen­men buǵan kóptegen beıne-baqylaý kamerasynyń jumys istemeýi ne tártip­sizdikter kezinde buzyp tastaýy kedergi keltirgen», dedi O.Bektenov.

Budan keıin Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar tártipsizdik kezinde zardap shekken memlekettik organdardyń nysandaryn qalpyna keltirý jóninde baıandama jasady. «Qańtar oqıǵasy kezinde elimizdiń 8 oblysynda memlekettik organdardyń 42 ǵımaraty zardap shekti. Keltirilgen shyǵynnyń jalpy somasy shamamen 30 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde 28 mlrd teńge respýblıkalyq bıýdjetten 18 nysandy qalpyna keltirýge jumsaldy. Barlyq nysanǵa tehnıkalyq baıqaý júrgizildi. Nátıjesinde, 28 aǵymdaǵy jóndeý, sondaı-aq 14 ǵımaratqa kúrdeli jóndeý jáne qaıta qurý qajettiligi anyqtaldy. Búgingi tańda 21 nysanda aǵymdaǵy jóndeý jumystary aıaqtaldy. Naýryz aıynyń sońyna deıin 5 ǵımaratqa, qalǵan 2 nysanǵa bıylǵy mamyr jáne maýsym aılarynda jóndeý jumystary júrgiziledi», dedi Roman Sklıar.

Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary 14 nysan kúrdeli jóndeý jáne qaıta qurýdy qajet etetinin atap ótti. Kestege sáıkes 7 ǵımarat naýryz aıynda qalpyna keltirilse, 5 nysan maý­sym aıynda aıaqtalady. «Aıtarlyqtaı zardapty eskere otyryp, Almaty qalasy ákimdigi men «Qazaqstan» teleradıo korporasııasy ǵımaratyn qaıta jóndeý jumystary bıylǵy qazan aıynda aıaqtalady dep josparlap otyrmyz. Tártipsizdik kezinde 1630 shaǵyn, orta bıznes sýbektisine shamamen 38,6 mlrd teńgege shyǵyn keltirilgen. Memleket basshysynyń kásipkerlik sýbektilerine keltirilgen zalaldy óteý tapsyrmasyn oryndaý sheńberinde tártipsizdikter saldarynan týyndaǵan zardapty joıý jónindegi komıssııa quryldy. 20 qańtarda tıisti tetikter qabyldandy. О́temaqy jergilikti atqarýshy organnyń janyndaǵy óńirlik komıssııalarmen keltirilgen zalal somasy qujattyq turǵyda rastalǵannan keıin júzege asyrylady. Bul rette jeńildetilgen tártipte fıskaldyq derekterge súıene otyryp, kásipkerler 10 mln teńgege deıin ala alady. Tólemder Úkimet rezervinen, sondaı-aq jeke qarajat esebinen júzege asyrylady», dedi R.Sklıar.

Spıker keltirgen derekterge súıen­sek, bıylǵy 11 naýryzǵa deıin óńir­lik komıssııalar jalpy somasy 5,3 mlrd teńgege 1630 ótinishtiń 1192-sin maquldady. Qalǵan 438 kásipker baǵa­laý rásimderi aıaqtalǵannan keıin ótemaqy alady.

Qańtar oqıǵasyna uzaq daıyndalǵan

Quqyq qorǵaýshy Aıman Omarova óz sózinde bılik ózgermeıtin elde, qoǵamnyń barlyq salasynda sybaılas jemqorlyq jaılap, ulttyq resýrstarǵa olıgarhtar dep atalatyn adamdardyń belgili bir toby ıelik etken kezde mundaı oqıǵalar bolatynyna toqtaldy. Quqyq qorǵaýshynyń aıtýynsha, elde keleńsizdik týdyrýǵa eki jyl daıyndyq júrgizilgen. Degenmen terrorıstik toptardyń bar ekeni týraly qaýeset odan buryn da taraǵan. «Kóptegen adam munyń bári beıbit mıtıngilerden bas­taldy dep qatelesip otyr. Shynyna kelgende, bári áldeqaıda erterek, oqıǵalarǵa aqparattyq daıyndyqtan bastaldy. Beıbit mıtıngiler – kózge kóringen oqıǵalardyń basy ǵana. Eger oqıǵalardy shartty túrde bólsek, onda olar oqıǵalarǵa aqparattyq daıyndyqtan, odan ári aqparattyq soǵystan jáne kóshedegi oqıǵalardan turady», dedi Aıman Omarova.

Adam quqyqtary jónindegi ýákil Elvıra Ázimova quqyq qorǵaýshy­lar­men táýlik boıy baılanys ustaǵanyna toqtaldy. Táýelsiz monıtorıng kezinde ustalǵandardan bólek, olardyń týystarymen, prokýratýra, polısııa jáne ákimdikter basshylyǵymen kezdesken. Onyń aıtýynsha, qańtardyń basynda ýaqytsha ustaý mekemelerinde aýyz sýǵa, tamaqtanýǵa qatysty proble­malar týyndaǵanyn jetkizdi. «Qa­zir­gi tańda osy faktiler boıynsha sotqa deıingi qýdalaý jalǵasyp jatyr. Dene jaraqatyn alǵan azamattar ýa­qytsha ustaý ızolıatorynda 5-9 qań­tar aralyǵynda alǵashqy medı­sı­nalyq kómek kórsetilmegenin habar­lady. 9 qańtarda Almatyda azamat­tyq aýrýhanadaǵy azamattardy ýaqyt­sha ustaý ızolıatoryna qamaýǵa alý qo­ǵamdyq rezonans týdyrdy. Medı­sınalyq qamtamasyz etý týraly kelis­sózderden keıin 29 jaraly adam aza­mattyq aýrýhanalarǵa aýystyryl­dy. Ustalǵandardyń qalǵandaryn aýrý­­hanaǵa jatqyzýǵa qajet emes ekeni týra­ly medısınalyq qorytyndy jasalyp, azamattyq dárigerler olarǵa turaq­ty túrde bardy», dedi Elvıra Ázimova.

Maqsat – arandap qalǵandardy aqtaý

Májilis otyrysynda zańger Abzal Quspan «Amanat» komıssııasynyń jumysy jóninde baıandama jasady. Onyń aıtýynsha, komıssııa maqsaty qylmystarǵa qatysy joq, tek qana beıbit sherýge shyqtyq dep oılap, arandap qalǵandardy qylmystyq jaýap­kershilikke tartqyzbaý. Sondaı-aq jasaǵan qylmystyq is-áreketteri, densaýlyǵy, áleýmettik statýsy sekildi jaǵdaılarǵa baılanysty qoǵamǵa qaýip tóndirmeıtin tulǵalardy anyqtap, olardy qylmystyq is orbıtasynan alyp shyǵý qajet. «Bul maqsatymyzǵa birtindep qol jetkizip kelemiz. Atap aıtqanda, komıssııa jergilikti prokýratýra organdarynyń kómegimen tergeý ızolıatorlaryna kirip, qamaýǵa alynǵandardyń jaǵdaıymen tanys­ty. Olarmen jeke kezdesip, iske qatysty málimetterdi óz aýyzdarynan estidi. Týystarymen, advokattarymen, sonymen qatar elge belgili qoǵam qaıratkerlerimen jolyǵyp, prokýratýra organdaryndaǵy qylmystyq is materıaldarymen tanysty. Nátıjesinde, komıssııa jergilikti prokýratýra organdarymen birlese otyryp, 300-ge jýyq adamdy qamaýdan bosatýǵa qol jetkizdi. Bul baǵyttaǵy jumys árıne jalǵasady. Degenmen keıingi birneshe apta kóleminde komıssııa óńirlerge shyqpaı-aq óz jumysyn ortalyq memle­kettik jáne quqyq qorǵaý organdary arqyly, júıeli túrde atqarýǵa kósh­kenine nazarlaryńyzdy aýdaramyn. Osy atqarylǵan jumys, respýb­lıka kó­leminde sol qańtar oqıǵalary boıynsha jalpy kartınany bilýge jáne oǵan qatysty quqyq qorǵaý organdary tarapynan atqarylǵan jumystar men olardyń qyzmetindegi birqatar kemshilik pen jetistik týraly aldyn ala qorytyndy jasaýǵa múmkindik beredi», dedi A.Quspan.

Zańgerdiń aıtýynsha, óńirlerde jappaı tártipsizdikke qatysqandarmen kezdesýden keıin bárine ortaq birqatar belgi bary anyqtalǵan. Máselen, jappaı tártipsizdik bir kezeń, bir ýaqyt aralyǵynda bastalǵan. Arandatýshy top ortaq, bir talap qoıǵan. Máselen, olar barlyq jerde de beıbit mıtıngige shyqqan kópshilikti oblys, qala ákim­digin basyp alýǵa úgittegen. «Jeke­legen jaǵdaıda quqyq qorǵaý organ­dary ýaqtyly qımyldamady, keıde múldem áreketsizdik tanytty. Ońtús­tik óńirlerde beıbit mıtıngige qatysý­shylar buryn ózderi kórmegen, tanymaı­tyn, áskerı tártipti biletin belgi­siz adamdardyń júrgenin baıqa­ǵan. Munyń bári áý basta beıbit bastal­ǵan mıtıngilerdi jappaı tártipsiz­dikke ulastyrýǵa múddeli toptardyń bol­ǵanyna, olardyń ortalyqtan­dy­rylǵan túrde, maqsatty jumys istege­nine kózimizdi jetkize tústi», dedi A.Quspan.

Zańger komıssııa jumysy eń joǵa­ry deńgeıde, ıaǵnı Prezıdent, Mem­lekettik hatshy jáne Bas prokýratýra qoldaǵanyna qaramastan, jergilikti jerdegi keıbir oblys (qala) prokýrorlary tarapynan kedergilerge tap bolǵanyn atap ótti. «Qoryta aıtsaq, aldaǵy ýaqytta jergilikti prokýratýra organdary óz qyzmetterindegi mynadaı kemshilikterge nazar aýdarsa deımiz. Bir el, bir qylmystyq jáne qylmystyq prosestik kodeks bola tura, ár óńirdegi tájirıbe ártúrli. Jergilikti jerdegi quqyq qorǵaý organdarynyń basshylyǵy jaǵdaıdyń qoǵamdyq, áleýmettik, saıa­sı mańyzyn túsine bermeıdi. Qoǵam ókilderimen, azamattarmen jumys basynan bastap durys jolǵa qoıylmaǵan. Áleýmettik jeliniń qazaqtildi segmentine monıtorıng jasamaıdy. Qylmystyq prosestiń Kodekstegi tergeý qupııasyn aldyǵa tartyp, negizgi jaýapkershilikti sot organdaryna júktep, ózderinen ysyra salǵysy keletindeı syńaı baıqalady», dedi A.Quspan.

Osyǵan oraı advokat qańtar oqıǵa­syna qatysty isterdiń bári jabyq, bári qupııa ekenine narazylyq bildirdi. Qazaqstan qoǵamy úshin asa mańyzdy iste, quqyq qorǵaý organdaryna ondaǵan jyl boıy qatyp qalǵan keńestik júıeden shyǵyp, meılinshe qoǵammen ashyq jumys isteýge keńes berdi. «Aıtalyq, memleket tek qana jappaı tártipsizdikke qatysqandarǵa qyl­mystyq is qozǵap, solardy ǵana tergep-sottap jatqan joq. Sonymen qatar osy «Qasiretti qańtar» oqıǵasynyń uıymdas­tyrýshylaryna, quqyq qorǵaý organ­darynyń óte joǵary deńgeıdegi bas­shylaryna qatysty tergeý júmys­taryn júrgizip keledi. Odan basqa, qamaýǵa alynǵan azamattarǵa qatysty azaptaý faktilerimen de biraz qyzmet­kerge qatysty tergeý júrip jatqanyn bilemiz. Alaıda Qazaqstan qoǵamy muny tolyq biledi dep aıta almaımyz. Sebep bireý – aqparat jetkiliksiz», dedi zańger.

Búlikti uıymdastyrǵan kimder?

Májilis Tóraǵasy Erlan Qoshanov óz sózinde elimizge tóngen syn saǵat­tarynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev shuǵyl da ji­gerli sheshimder qabyldap, eldi osyndaı aýyr soqqydan alyp shyqqa­nyna toqtaldy. «Jaǵdaı qysqa mer­zimde turaqtaldy. Búgingi otyrysta sóz sóılegen azamattardyń barlyǵy da Prezı­dentimizdiń tabandy sheshim­deriniń nátıjesinde memlekettigimizdiń saqtalyp qalǵanyn atap ótti. Ýaqyt óte kele, bul eldik pen tutastyqty saqtap qalý úshin jasalǵan birden-bir durys qadam ekenin túsinip otyrmyz. Zańdyq turǵydan barlyǵy minsiz bolýy kerek. Asyǵystyq tanytýǵa bolmaıdy. Sebebi tarazy basynda adamdardyń taǵdyry tur. Bul jóninde Prezıdenttiń kinásiz adam jazaǵa tartylmaýǵa tıis, al qylmyskerler qatań jazasyn alýy qajet degen tapsyrmasy bar. Ol tapsyrma múltiksiz oryndalýy kerek», dedi E.Qoshanov.

Baıandamashylar sózin aıaqtaǵannan keıin depýtattar suraqtar qoıdy. Májilis depýtaty Natalıa Dementeva eli­mizdiń Bas prokýrorynan «Áleý­mettik jelilerde depýtattarǵa halyqtan kóp­tegen suraq kelip jatyr. Sońǵy kún­der­degi eń ózekti suraqtardyń biri – «Eger Kárim Másimovtiń jáne Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń basqa qyzmet­ker­leriniń kinási dáleldense, olar qandaı jazaǵa tartylýy múmkin?» Soǵan baılanysty qylmystyq is qaı kezeńge keldi?» dep surady.

Osy oraıda Bas prokýror Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy tóraǵasy men onyń burynǵy úsh orynbasaryna, eki bólimshe bastyǵyna qatys­ty birneshe is qozǵalyp, tergelip jatqanyn aıtty. «Onyń ishinde mem­leketke opasyzdyq jasaý, bılikti kúshpen basyp alý úshin bılikti asyra paıdalaný jáne para alý boıyn­sha qylmystyq ister tergelýde. Bu­rynǵy tóraǵa men onyń orynbasarlary qamaýda. Olardyń is-áreketterine qu­qyqtyq baǵany sot beredi. Biraq aldyn ala aıtsaq, atalǵan qylmystar úshin Qylmystyq kodekste 17 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıy­rý qaras­tyrylǵan. Qazir tergeý áli júrgizilip jatyr», dedi Berik Asylov.

Depýtat Berik Dúısenbınov Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrliginiń basshylaryna qoıǵan saýalynda azaptaý men ókilettigin asyra paıdalaný faktileri boıynsha qansha laýazymdy qyzmetker jumysynan shettetilgenin surady.

Bul suraqqa Bas prokýror «243 is tergelip jatyr. Onyń ishinde eń kúr­deli 9 isti Bas prokýratýraǵa aldyq. 9 adam qamaýǵa alyndy. Onyń ishinde 8-i Ulttyq qaýipsizdik organynyń, 1 adam polısııa qyzmetkeri. Bul istiń bári áli sotqa joldanǵan joq. Áli sheshim qabyl­danǵan joq», dep jaýap berdi.

Ishki ister mınıstri Marat Ahmet­­janovtyń aıtýynsha, atalǵan vedom­stvo­nyń bir qyzmetkeri qazir qamaýǵa alynǵan. «Ol Almaty oblysy­nyń qyzmetkeri. Sol jerde departamenttiń bastyǵy, búkil orynbasarlary jumystan bosatylǵan. Qalǵandaryna tergeý qorytyndysy boıynsha tıisti shara qoldanylady», dedi mınıstr.

Depýtat Qanat Nur Bas prokýrordan qańtar oqıǵasy kezinde kimniń bılikti basyp alǵysy kelgenin ashyq aıtýdy surady. «Búgin jaqsy baıandamalar jasaldy. Biraq men bir nárseni túsinbedim. Tapsyrys berýshi kim? Memlekettik tóńkeristi uıymdastyrýshy kim? Qastandyqtyń jalpy kartınasyn kórip otyrǵan joqpyn. Búginde olardyń josparyna qatysty aldyn ala málimet bar ma? Eń sońynda olardy kim basqarýǵa tıis edi?» dedi Q.Nur.

Bas prokýror Berik Asylov dál qazir bul suraqqa jaýap bere almaıtynyn jetkizdi. Biraq tergeý kezinde barlyǵy anyqtalatynyn aıtty. «Tergeý júrgizip jatqanymyzǵa eki aıdan asty. Uıymdastyrýshy kim? Bunyń bárine kim jetekshilik etti? Búlikti bastaǵan kimder? Bul – óte úlken ári mańyzdy suraq. Sondyqtan dál qazir kimniń tapsyrys bergenin jáne kimniń oryndaýshy bolǵanyn aıta almaımyn. Tergeýdiń sońynda osy suraqtyń naqty jaýabyn tabamyz degen oıdamyn», dep jaýap berdi Bas prokýror.

Budan keıin jalpy otyrystyń jaryssózi ótip, depýtattar óz pikirlerin bildirdi. Sondaı-aq Májilis depýtattary Zúlfııa Súleımenova men VladımırTohtasýnovtyń ókilettigin merziminen buryn toqtatý týraly qaýly qabyldandy. Sonymen qatar jańadan saılanǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Gaýhar Nuǵmanova ant berip, Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń quramyna saılandy. Al jańadan saılanǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Magerram Magerramov Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń quramyna saılandy.

Sonymen qatar otyrysta Májilis depýtattary Qazaqstan men Armenııa arasyndaǵy Armenııa Respýblıkasyna munaı ónimderin berý salasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyn jumysqa aldy.