Aıdyn Bıkebaev: Myqty advokatýrasyz Jańa Qazaqstan qurý múmkin emes

– Aıdyn Jolshyuly, qańtardaǵy oqıǵalar kezinde Respýblıkalyq advo­kat­tar alqasynyń bastamasymen je­del jeli ashylyp, halyqqa tegin qu­qyq­tyq kómek kórsetip jat­qa­ny jaıly aqparat aıtyldy. Bul jumystyń ná­tıjesi qandaı?

– Advokattyq qoǵamdastyqtyń je­tek­shisi retinde 5 qańtarda Facebook-tegi blogymda áriptesterimdi qańtar oqı­ǵalary kezinde ustalǵandarǵa tegin zań­gerlik kómek kórsetýge shaqyrdym. Eń bastysy – advokattardyń adam qu­­qyq­­ta­ryn buzýǵa jol bermeýi kerek ekenin, sherýshilerdiń barlyq ta­­lap­tary beıbit jolmen sheshilip, alań­­ǵa shyqqandar tarapynan zııan kel­ti­rý­ge jol bermeý qajettigine erekshe mán berdim. Internet qalpyna kel­ti­rilgennen keıin 10 qańtarda Res­pýb­lı­kalyq advokattar alqasy bar­lyq bu­qaralyq aqparat quraldary ar­qy­ly eli­mizdiń ár oblys ortalyǵynda jedel jelilerdiń iske qosylǵany týraly ha­barlady. Advokattardyń aýqymdy ju­mystarynyń nátıjesinde myńdaǵan azamat bilikti zań kómegin aldy.

Birqatar tanymal advokattyń bastamasymen qoǵamdyq komıssııalar túzildi. Osy­n­daı táýelsiz komıssııanyń birin advo­kattar Abzal Quspan men Mádı Myrzaǵaraev qurdy. Bizden kómek su­ra­ǵan­nan keıin olarǵa taǵy birneshe advokatty bekitip, tehnıkalyq qoldaý kórsettik. Osy tusta bul komıssııanyń ju­mysyna aralaspaǵanymyzdy, son­daı-aq olardyń mindetterin ózimizge alma­ǵanymyzdy atap ótkim keledi. Respýblıkalyq advokattar alqasy – advokattardyń múddelerin il­ge­riletýmen jáne olardyń kásibı qu­qyq­taryn qorǵaýmen aınalysatyn ká­si­­bı uıym. Bul bizdiń basty mıssııa­myz bolǵandyqtan osyndaı baǵytty ustanamyz.

– Siz ótken jyldyń qarasha aıyn­da Respýblıkalyq advokattar alqa­sy­nyń tóraǵasy bolyp saılan­ǵan­da qa­zaq­standyq advokatýrany damy­týdyń jańa josparyn usynǵan edińiz. Qa­zirgi ýa­qytta bul ıdeıalar qan­sha­lyq­ty iske asyrylyp keledi?

– El Prezıdenti 2021 jylǵy 25 aq­pan­da Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­si­niń V otyrysynda sóılegen sózinde myq­ty jáne táýelsiz advokatýrasyz qu­qyqtyq memleket qurý múmkin emes ekenin aıtty. Memleket basshysynyń osy tapsyrmasyn sapaly iske asyrý úshin advokattardyń quqyqtary men advo­­­kattyq qyzmet kepildikterine túbe­geı­li ózgerister qajet. Sol sebepti de ju­mysymyzdy advokatýrany damytý tu­jyrymdamasyn jazýdan bastadyq. Bul qujattyń jobasyn qazir búkil advokattyq qaýymdastyq talqylaýda.

Ekinshiden, barynsha oń nátıjege qol jet­kizý úshin Respýblıkalyq advokattar alqasy organdarynyń jumysyn durys jolǵa qoıýymyz qajet boldy. Bul ba­ǵyt­ta biz óz organdarymyz­dy kúsheı­tý jumystaryn qolǵa aldyq. Sonyń nátı­je­sinde taıaýda naqty maqsat­ta­ry bel­gi­len­gen is-qımyl jospary jasalyp, al­daǵy ýaqytta tıimdi jumysqa ba­ǵyt­tal­ǵan alqa organdary jasaqtalmaq.

Sonymen qatar kún saıyn atqarylyp jatqan basqa da jumystar jeterlik. Atap aıtqanda, sot júıesi, quqyq qorǵaý organdarynyń basshylarymen birqatar kezdesý ótkizdik. Ár basqosýda ózara máse­lelerdi sheshý úshin turaqty jumys toptaryn qurý týraly kelissózder júr­gi­zilýde. Keı organdarmen jumys barysynda qarym-qatynas ornattyq, al keıbireýlerimen biz qalaǵandaı baılanys tez túzile qoıǵan joq. Ásirese, bizdiń usynystarymyzǵa tez jaýap berip, barynsha qoldaý kórsetken Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanovty atap ótkim keledi. Qazirgi tańda sheshimin tapqan máselelerdiń aldyńǵy qatarynda – zańda belgilengen eń joǵary shekte múliktik daýlar boıynsha ókildik shyǵystardy tolyq óteý jónindegi Joǵarǵy sottyń normatıvtik qaýlysyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Biz Ádilet mınıstri Qanat Mýsınmen syndarly qarym-qatynas ornattyq. Ádilet mı­nıs­trliginiń uıytqy bolýymen 11 naý­ryz­da depýtattar men memlekettik organdar basshylarynyń qatysýymen dóń­gelek ústel ótkizdik. Osy basqosýdyń qorytyndysy boıynsha advokattardyń eń ózekti máselelerin sheshýdiń Jol kartasy qabyldandy. Naqty nátıjelerge qol jetkizemiz degen senimim mol. Sondaı-aq biz Parlament Májilisiniń jumys toptarynda, Zań jobalaý qyzmeti jónindegi vedomstvoaralyq úkimettik komıssııada jáne basqa da jumys organdarynda belsendi jumys júrgizip kelemiz.

– Advokatýrany damytý tujyrym­da­­masynyń jobasynda kóptegen másele kó­te­­rilip, maqsattar aıqyndalǵan. Qu­jat­­­ta kórsetilgen ózekti ári basty ba­ǵyt­­­tyń biri – Prezıdenttiń myq­ty já­ne táýelsiz advokatýra qurý jónin­de­­gi tapsyrmasyn iske asyrý. Bul jó­nin­­de óz kózqarasyńyzdyń mańyzdy tus­­­taryn ataı alasyz ba?

– Biz Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Jańa Qazaqstan qurý jónindegi basta­ma­­syn qoldaımyz. Osyǵan oraı Jańa Qazaqstanda advokatýrada da ózge­ris­ter jasalýy tıis dep sanaımyz. Son­dyq­tan biz qazaqstandyq advokatýrany damytýdyń 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn «Jańa Qa­zaq­stan – jańa advokatýra» dep atadyq. Tu­jyrymdama 16 bólimnen turady, olar­dyń árqaısysynda advokatýranyń naq­ty bir máseleleri jáne olardy sheshý jol­da­ry ashyq kórsetilgen. Bul mańyzdy máselelerdiń ishinen bireýin ǵana bólip-jaryp qarastyrý qıyn. О́ıtkeni qujatta aıtylǵan suraqtardyń barlyǵy biz úshin óte mańyzdy. Sonymen qatar ıdeıalar bir-birimen ózara baılanysty. Qysqasha toqtalar bolsam, myna máselelerdi atap ótýge bolady: advokatýrany myqty etý úshin eń al­d­ymen Respýblıkalyq advokattar al­qa­sy tek advokatýraǵa emes, sot júıe­si men quqyq qorǵaý organdaryna da qatysty sheshimder qabyldaýǵa qatysý múmkindigine ıe bolýy kerek. Sol sebepti de RAA-ny odan ári kúsheıtýdi qalaımyz. Bul baǵyttaǵy jumystyń basym bóligi ózimizge baılanysty ekeni túsinikti, alaıda keıbir máselelerdi sheshý úshin bizge memlekettiń de qoldaýy qajet. Advo­ka­týranyń ózin-ózi basqaratyn uıym­da­ryna advokattarǵa qatysty kásipke jáne tártiptik is júrgizýge ruqsat berýge baı­lanysty máseleler boıynsha aı­ryq­sha quzyret berilse deımiz. Son­­daı-aq advokatýraǵa, quqyq qorǵaý organ­dary men sot júıesine qatysty bar­lyq zań jobalarynyń saraptamalyq qorytyndy alý úshin mindetti túrde bizge jiberilgenin qalaımyz. Mundaı tájirıbe «Atameken» UKP úshin kásipkerlik sýbektileriniń múddelerin qozǵaıtyn máseleler boıynsha qoldanylyp júr.

Tutastaı alǵanda, advokatýranyń mem­­leket qabyldaıtyn sheshimderge yq­pa­­lyn kúsheıtýdegi basty másele biz­diń memlekettik organdarmen salys­ty­rýǵa keletin apparat pen resýrstardyń joq­tyǵymen tikeleı baılanysty. Osyǵan oraı biz advokattardy qoǵamdyq negiz­de jumysqa tartamyz. Bizge advo­ka­tý­ranyń, adamnyń quqyqtary men bos­tan­dyq­tarynyń, quqyq qorǵaý organdary men sot júıesiniń múddelerin qozǵaıtyn barlyq qoǵamdyq keńester men osyǵan uqsas ózge de organdardyń quramyna engizýde memleketten qoldaý qajet.

Advokat táýelsizdigine qatysty qaǵı­da zańda aıqyn belgilengen. Desek te is júzinde advokattarǵa kóbine-kóp syrttaǵy yqpal áser etpeı qoımaıdy. Sondyqtan da advokattardyń shynaıy táýel­­siz­digin qamtamasyz etý úshin naq­­ty óz­ge­rister qajet. Eń bastysy – advo­kat­­­­tar­dyń memleket kepildik bergen zań kómegi sheńberinde kórsetiletin ister boıynsha qylmystyq prosesti júrgizetin organdarǵa táýeldiligin joıý qajet. Ekin­shiden, quqyq qorǵaý organdary RAA-nyń aýmaqtyq alqalary jáne zań kó­me­giniń biryńǵaı aqparattyq júıesin aı­nalyp ótip, memleket kepildik bergen zań kómegi sheńberinde tanys advokattardy taǵaıyndaý tájirıbesin toqtatýǵa tıis. Úshinshiden, advokattar­dy jedel izdestirý qyzmetin júzege asy­ratyn organdarmen qupııa negizde yntymaqtasatyn adamdar retinde tar­týǵa zań júzinde tyıym salý qajet. Sondaı-aq advokattarǵa qatysty aldyn ala tergeý jáne arnaıy jedel izdestirý is-sharalaryn júrgizý tek sottyń nemese Bas prokýrormen onyń orynbasarlarynyń sanksııasymen júr­gi­zilgeni týraly erejege zańnamalyq túr­de tyıym salý qajet dep sanaımyz.

Advokattardyń quqyqtaryn buzý, qorqytý jáne qysym kórsetý, jaýap alý, advokatty tintý faktileri, sondaı-aq advokattyq qyzmet kepildikterin ózge de buzýshylyqtar boıynsha shaǵym­dar­dy qaraýdyń arnaıy tártibin zań­namalyq túrde aıqyndaý qajet. Mundaı shaǵymdardyń aq-qarasyn zerdeleý kezinde advokattyń is-áreketterine sha­ǵym jasaǵan organnyń qaraý múmkin­digin alyp tastaǵan jón.

Advokattyq qyzmettiń tıimdiligi ózge de kóptegen erejege tikeleı baı­­lanysty. Sot prosesinde shynaıy ja­ryspalylyq pen teń quqyqty qam­tamasyz etýdi, dáleldemeler jınaý, aqparatqa qol jetkizý jóninde naq­ty quqyqtar berýdi qosa alǵanda, advo­kat­tar­dyń quqyqtyq mártebesin nyǵaıtý, advo­kattardyń memlekettik qupııalarǵa qol jetkizý tártibin de qaıta qaraýdyń mańyzy óte zor.

– Konstıtýsııamyzda barlyq aza­mat­­­tardyń bilikti zań kómegin alý qu­qy­­­­ǵyna kepildik berilgen. Sondaı-aq mem­leketten advokattardyń halyq­­tyń áleýmettik qorǵalmaǵan topta­ry­­nyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi j­u­­my­syna aqy tóleýge qarajat ta bó­li­nedi. Alaıda bul baǵytta da sheshi­min tappaǵan máseleler jıi aıtylyp júr...

– Ras, belgili bir sanattar boıynsha azamattardyń advokatqa quqyǵy bar. Zań boıynsha bul kezde onyń eńbekaqysyn memleket tóleıdi. Bul – memlekettiń ále­ý­mettik jáne quqyqtyq ekendiginiń ma­ńyzdy kórsetkishi.

Advokattardyń basym kópshiligi óz­de­rine júktelgen konstıtýsııalyq-qu­qyq­tyq mindettiń oryndalýyna úlken jaýapkershilikpen qaraıdy. Desek te, sońǵy eki jylda memleket kepildik bergen zań kómegi baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıtin advokattar sanynyń birden eki esege azaıǵanyn baıqaýǵa bolady. Munyń sebepteri óte kóp. Sonyń ishinde eń bas­tysy – advokattar jumysyn jetkiliksiz qarjylandyrýǵa kelip tire­le­di. Bizdiń esep­teýimiz boıynsha ortasha eseppen advokat bir is úshin 20 myń teńge alady. Biraq bul qarjy joǵary ıntellektýaldy, túrli qıyndyqtar men qaýip-qaterlerge toly jumys úshin óte mardymsyz soma. Sonymen birge bul aqshany alý úshin advokat tergeýshiniń nemese sýdıanyń qoly qoıylǵan tólem qu­jatyn alýy kerek. Bul advokattyń pro­­sessýaldyq qarsylasy men sýdıaǵa tegeý­rindi qarsy turý múmkindigin joq­qa shyǵarady. Iаǵnı advokattar ter­geý­­shilerge táýeldi. Eseptep qaraıtyn bol­saq, qylmystyq isterdiń jetpis pa­ıy­zyn­da azamattardy qorǵaıtyn advokattar tergeýshige osyndaı aıqyn táýeldi. Demek, osynyń ózi atalǵan memlekettik baǵ­darlamany túbegeıli qaıta qaraý qa­jet­tigin ańǵartady.

– Tujyrymdamada «advokattyq monopolııa» degen buryn-sońdy kóp aıtyla bermeıtin termındi kezdestirýge bolady. Advokattardyń osy modeli týraly tolyǵyraq aıtyp berseńiz.

– Postkeńestik keńistikte barlyq jeke zańgerlerdi advokatýraǵa biriktirýdi «advokattyq monopolııa» dep atady. Bul termın is júzinde durys emes. Quqyqtyq ǵylym men ekonomıkalyq teorııadaǵy mo­nopolııanyń klassıkalyq anyq­ta­ma­synan aıyrmashylyǵy, advokat­tyq qyzmetti mamandandyrylǵan zańda bel­gi­lengen ólshemderge sáıkes keletin kez kelgen adam tańdaı alady. Iаǵnı bul sóz­diń týra maǵynasynda monopolııa emes.

Advokattyq monopolııa engizý – ha­lyq­­aralyq talaptarǵa jaýap beretin myq­ty advokatýraǵa jol ashady. Eger túp maǵynasy týraly aıtatyn bolsaq, eli­mizde advokattardan bólek, olardyń qyzmetine memleket lısenzııa beredi, sonymen qatar advokatýra ózin-ózi basqarý organdarynyń qatań baqylaýyna jatady, zań keńesshileri zańgerlik kómek kórsetýmen aınalysady. Búgingi tańda 70-ten astam zań keńesshileriniń palatasy bar. Ár palata óz erejelerin bekitip alǵan. Múshe bolý úshin olar bir-birimen bá­sekege túsedi. Mundaı jaǵdaı álem el­deri qabyldaǵan standarttarǵa sáıkes kelmeıdi.

Eýropa Keńesiniń quqyǵy arqyly de­mo­kratııa úshin Eýropalyq komıssııa (Venesııa komıssııasy) 2021 jyly 15-16 qazanda ótken otyrysynda bizge uqsas jaǵdaıda Slovakııa Úkimetine bir uıym qurý týraly usynys berdi, sondaı-aq kóptegen palatanyń qurylýy olar­dyń saıası klýbtarǵa aınalyp ketý qaýpin týdyratynyn da atap ótti. Zań qo­ǵam­das­tyǵy men memleket bul máselede ózara túsi­nistik tabady dep úmittenemin. Son­dyq­tan da bolashaqta álemniń damyǵan elderiniń jolymen júremiz.

Áńgimelesken

Baný ÁDILJAN,

«Egemen Qazaqstan»