Kómirtegi beıtaraptyǵy – qaýip emes, múmkindik

– Qanat Ábdýálıuly, ǵalymdar shy­ny­men Qazaqstandy parnıktik gaz shyǵaryndylarynan tolyqtaı aryltýdyń naqty jolyn bile me?

– Iá. Biz kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýdiń eń tıimdi jáne únemdi túrin zerttedik. Buǵan qatysty qysqa merzimdi jáne uzaq merzimdi kózqaras usynylǵan. Alaıda Qazaqstannyń jyl saıyn shamamen 400 mln tonna CO2-ekvıvalentin shyǵaratynyn jáne respýblıkada energııanyń kóp kólemi kómir elektr stansalarynda óndiriletinin eskersek, buǵan qol jetkizý ońaı emes. Sondaı-aq elektr energııasy men jylý óndirý prosesinde kómirge degen táýeldilik jo­ǵary. Qazaqstan jańartylatyn energııa kózderine ınvestısııa tartýda da tym sylbyr. Klımattyń ózgerý saldaryn tómendetý jónindegi is-sharalarǵa arnalǵan memlekettik shyǵystar da tıimsiz bolyp otyr. Elimiz egistik alqaptarynda óndiriletin parnıktik gazdyń joǵary shy­ǵaryndylarymen jáne basqa da qıyn­dyqtarmen betpe-bet kelýge májbúr.

Esterińizde bolsa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, 2060 jylǵa deıin Qazaqstandy kó­mirtegi beıtaraptyǵyna kóshirýdiń resmı doktrınasy ázirlendi. Bizdiń zertteý atalǵan qujatqa sáıkes júrgizildi. Ony ázirleýge Úkimet te, bıznes te qatys­qan joq. Osylaısha, ǵalymdar eldegi ekolo­gııa­lyq máselelerdi sheshýge qatysty óz kóz­qarastaryn bildirdi. Baıandama BUU-nyń Glazgodaǵy klımattyń ózgerýi jó­nindegi konferensııasynda usynyldy jáne ony halyqaralyq sarapshylar men mamandar zor qyzyǵýshylyqpen qabyldady.

– Sonymen ǵalymdar qandaı qory­tyndyǵa kelip otyr?

– Jahandyq klımattyń ózgerýi de­genimiz – tap qazir jáne dál osy jerde oryn alyp jatqan jaǵdaı. Bul ózgeris árbir qazaqstandyqtyń, ǵalamshardaǵy árbir turǵynnyń ómirine áser etedi. Máselen, zertteý barysynda ekvatordan neǵurlym alys bolsa, ortasha temperatýranyń soǵur­lym tez kóteriletini anyqtaldy. Eger jahandyq deńgeıdegi ortasha tempe­ratýra 2 gradýsqa kóterilse, onda ol Qa­zaqstanda 3 gradýsqa, al Antarktıkada, Ark­tıkada 4 gradýsqa kóteriledi. Tıisinshe, klımattaǵy ózgeris aıqyn ári birden kórinedi. Baıandamada paıdalanylǵan matematıkalyq model Qazaqstanda kelesi 25 jyl ishinde temperatýra 1980-2004 jyldardaǵy ortasha kórsetkishten 2-3 gradýsqa joǵary kóteriledi degen boljam jasady. Ári qaraı aldaǵy 50 jylda temperatýra 5-6 gradýsqa kóteriledi. Elimizdiń soltústiginde temperatýranyń kóterilýi Ońtústik Qazaqstanǵa qaraǵanda joǵary bolady.

– Budan ne ózgerýi múmkin?

– El aýmaǵynyń basym bóliginde jazǵy jaýyn-shashyn qysqarýy múmkin. Bul óndiriletin aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemin azaıtady. Muzdyqtardyń erýi sý qorynyń azaıýyna jáne kórshiles Qyrǵyzstan men Tájikstanda elektr energııasynyń jetispeýshiligine ákeledi. О́ıtkeni bul elder sý elektr stansalaryna táýeldi. Saldarynan atalǵan eki elde jáne Ońtústik Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy salasynda elektr energııasy men sý tapshylyǵy oryn alady. Ortalyq Azııadaǵy klımattyń ózgerýi sý qory men azyq-túlik qaýipsizdigine keri áser etedi.

– Ǵalymdar qandaı baǵyttarǵa taldaý júrgizdi?

– «Parnıktik gazdyń nóldik shyǵa­ryndylaryna qol jetkizýdegi Qazaqstan joly» ǵylymı jumysy energetıkalyq sektor, kólik, aýyl sharýashylyǵy, qal­dyq­tardy basqarý jáne basqa da baǵyttarǵa arnalǵan bólimderden turady. Kómirtegi shyǵaryndylaryna arnalǵan kvotalar saýdasy, tehnologııalar almasý, halyqaralyq yntymaqtastyq sııaqty ózekti máseleler taldandy. Osy baǵyttardyń árqaısysy boıynsha tájirıbeli sarapshylar negizgi máselelerdi anyqtap, parnıktik gaz shyǵa­ryndylaryn azaıtý joldaryn usyndy. Máselen, kómirtegi balansyna jetýdiń birden bir joly – orman alqaptaryn ulǵaıtý.

– Bizdegi ormandar memleket men­shiginde. Demek, orman alqaptaryn ulǵaı­týǵa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólý qıyn bolady-aý...

– Máseleni kúrdelendirýdiń qajeti joq. Jasandy ormandardy kóbeıtýge bolady ǵoı?! Ol úshin kásipkerlerge aýyl sharýashylyǵy maqsatyna paıdalanylmaıtyn bos aýmaqtarda orman ósirýge ruqsat berý kerek. Bıznes aǵash jınaýǵa, kommersııalyq paıda tabýǵa múmkindik alady. Al el aýmaǵynda jańadan otyr­ǵyzylǵan ormandar kómirtekti sińiredi. Ormandy jerler klımatty, bıo­alýan­túrlilikti jaqsartady. Árıne, bul úshin zańnamaǵa ózgerister engizý qajet.

– Ǵalymdar taǵy qandaı tıimdi joldardy usyndy?

– Parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý úshin elimizdiń energetıkalyq júıesin qaıta qurýǵa qatysty birqatar mańyzdy saıası sheshimder qabyldaý qajet. Birinshi kezekte organıkalyq otynnan birtindep bas tartyp, taza, balamaly energııa kózderine kóshýdi kózdeıtin energetıkalyq sektordy transformasııa­laý qajet.

Birinshiden, ǵalymdar Qazaqstanǵa atom energetıkasy qajet degen qorytyndy jasady. Iá, qoǵamda buǵan qatysty alańdaýshylyq bar. Elimiz ýrannyń mol qoryna ıe, ıadrolyq energoblogty paıdalanýda tájirıbe jetkilikti. Endeshe atom energetıkasyn damytý asa qıyndyq týdyrmaıdy. Durys basqaryp, tıimdi paıdalana bilsek, munyń zııanynan góri paıdasy basym. Biz atom energııasyn jaqsy maqsatqa paıdalanamyz. Tek ol úshin ıadrolyq ınjenerlerdi daıarlaý qajet. Sebebi mundaǵy qaýipsizdik mamandarǵa tikeleı baılanysty.

Ekinshi qorytyndy – ótpeli kezeńde kómir generasııasynyń úlesin azaıtý úshin ekologııalyq taza gaz generasııa­syn barynsha arttyrý kerek. Búgingi tań­da elektr energııasyn óndirý jáne or­talyqtandyrylǵan jylý júıesi negizinen kómir jaǵýǵa negizdelgen. Bul jaǵdaıdy júıeli jáne turaqty túrde ózgertý kerek. Halqynyń 40 paıyzy aýyldyq jerlerde turatyn respýblıka úshin gazdandyrýdyń da áleýmettik mańyzy zor. О́ıtkeni bul kómirmen pesh jaǵyp otyrǵan aýyl áıel­deriniń jaǵdaıyna da oń áser etedi.

Úshinshi qorytyndy – Qazaqstannyń energııa júıelerin Ortalyq Azııadaǵy, sondaı-aq Reseıdiń batysy men shyǵy­syndaǵy energııa júıelerimen birik­tirýge umtylý qajet. Bul jerdegi áńgime fızıkalyq baılanysta ǵana emes, jalpy tarıftik saıasat qurýda jatyr. Eý­ropa elderiniń energetıkalyq júıesi de osyǵan negizdelgen. Burynǵy odaq respýblıkalarynyń árqaısysy tolyq oqshaýlaý arqyly óziniń energetıkalyq qaýipsizdigine qol jetkizdi. Biryńǵaı energııa júıesine oralý biryńǵaı ener­gııa júıesiniń turaqtylyǵyn, onyń qaýipsizdigi men ekonomıkalyq tıim­diligin qamtamasyz etýge, óndiristi ońtaı­landyrýǵa jáne shyǵyndardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar bul parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtýǵa jáne ońtaılandyrýǵa jol ashady.

Kólik salasynda benzın men dızel otyny sııaqty otyn túrleri birtindep tarıhtyń enshisine ketýi kerek. Olardy bıootyn, elektr energııasy, sýtegi almas­tyratyn bolady.

– Biraq kómir ónerkásibi Qazaq­stan­daǵy monoqalalar men tutas óńirlerdiń damýyna serpin berip otyrǵan sala ǵoı. Sonda olardyń jaǵdaıy ne bolmaq?

– Kómirtegi beıtaraptyǵy eń aldymen barsha qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn arttyrýdy kózdeıdi. Bul degenimiz – taza aýa, taza sý. Tıisinshe, halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartý. Kómirli ólkelerde turatyn kenshiler budan tys qalmaq emes.

Kómir qýatyn birden aınalymnan shyǵarý múmkin emes. Kómirdi paıdalanýdan shyǵynsyz bas tartý memlekettiń erekshe baqylaýynda bolýy kerek. Onyń ústine kómirimiz eshqaıda ketpeıdi, osy elde qalady. Onyń negizinde jańa salalardy, eń aldymen kómir hımııasyn damytý qajet. Kómir ónerkásibi Qazaqstan ekonomıkasynyń bir bóligi retinde paıdaly bolyp qala bermek jáne ol energııa óndirýmen baılanysty basqa da proses­terge jumyldyrylýy múmkin.

Kómirtegi beıtaraptyǵy – qaýip emes, múmkindik. Osyny túsinip, qabyldaý ma­ńyzdy. Jańa salalar men tehnologııa­lardy damytý jańa jumys oryndaryn ashýdy talap etedi. О́zgeristerden qorqýdyń qajeti joq. Álemniń barlyq elderi osyǵan bet burdy. Qazaqstan da irgeli isterdi bastaýǵa daıyn tur. Álbette, qa­telikter bolady. Ony jedel túzep, alǵa qaraı umtyla bergen abzal. Sonda kóshten qalmaımyz. Qazaqstan kómir sektoryn qaıta qurylymdaý, qysqartý jáne jabý satysynan ótken ózge elderdiń tájirıbesinen sabaq alýy tıis.

– Osy jolda Qazaqstanǵa kimder qol ushyn soza alady?

– Qazaqstan bilimdi generasııalap, ózara almasýda platforma qalyptastyrý úshin, sondaı-aq uzaq merzimdi jeńildetilgen jáne ınnovasııalyq qarjylandyrýdy tartý úshin halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen baılanys ornatýy kerek. Bul rette Dúnıejúzilik bank kómirtegi beıtaraptyǵyna ádil kóshý josparlaryn ázirleýde, qarjylandyrýda jáne iske asyrýda jaqsy áriptes bola alady. Onyń kómir sektoryn qurylymdyq qaıta qurýdy nesıeleý jobalaryn iske asyrý tájirıbesi jetkilikti. Sondaı-aq halyqaralyq jeke kapıtaldy qaıta óńdeý jobalaryna ju­myldyrý múmkindigin zerdeleý qajet. Qar­jy sektory qoldaý sharalaryn qara­paıym jobalar men tehnologııalardy qar­jylandyrýdan tómen kómirtekti jáne kómirteksiz sheshimderge baǵyttaýy kerek. Kómirtegi beıtaraptylyǵyna kóshýdi qoldaý úshin halyqaralyq, memlekettik, jeke qarjylandyrý kózderin tegis paıdalaný mańyzdy.

– Bizdiń elge halyqaralyq qaýym­dastyq qandaı kómek bere alady?

– Álemdik qaýymdastyq Qazaqstanǵa kommýnaldyq-turmystyq jaǵdaılarda parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý úshin paıdalanylatyn ozyq tehnologııa­lardy berý arqyly kómektese alady. Aǵyndy sýlardy tazartýdyń tıimdi tehnologııalary bar. Bul degenimiz – anae­robty ydyraý prosesi, jetildirilgen totyǵý prosesi, membranalyq tehnologııa jáne basqalar. Ǵımarattardyń energııa tıimdiligin ońtaılandyrý úshin úı sharýa­shylyǵynda ártúrli energııa únemdeıtin tehnologııalardy qoldanýǵa bolady. Elimizdiń, tutas ǵalamshardyń resýrstaryna jaýapty bolýdy úırenýimiz qajet.

–  Sizder jasaǵan zertteý Qazaqstandy kómirtegi beıtaraptyǵyna kóshirýdiń resmı doktrınasymen qanshalyqty úndesedi?

– Doktrına erejelerine qaıshy kelmeıdi. Zertteýshilerdiń tujyrymdary Qazaqstannyń kómirtektik beıtaraptyqqa qol jetkizý turǵysynan qolǵa alǵan jumystaryna qosymsha bola alady. Biz bul jumysty Qazaqstandy osy jolǵa dál baǵyttaý, zamanaýı joǵary tehnologııalardy paıdalana otyryp, nóldik shyǵaryndylarǵa utymdy, parasatty túrde qol jetkizýge kómektesý úshin qolǵa aldyq. Ony Úkimettiń nazaryna usynsaq deımiz jáne munyń el úshin paıdaly bolaryna senemiz.

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»