Máýlen Áshimbaev: Saıası mádenıetti nyǵaıtýda zııaly qaýymnyń róli mańyzdy

Bul bizdiń baıandy bolashaǵymyz úshin sheshýshi mánge ıe. Jańa Qazaqstandy qurý jolynda de­pý­tat­­tarǵa zııaly qaýymmen, aqyn-jazýshy­lary­myzben, ǵalymdarmen aqyldasyp, pikirlesip oty­rýdyń mańyzy zor. Sol maqsatpen Senat janynan jańa dıalog alańyn quryp otyrmyz. Onyń atyn «Ulttyq múdde» dep ataýdy jón kórdik.

Qazir ártúrli pikirtalas alańdary jeterlik ekeni belgili. Bizdiń jobanyń ereksheligi – depýtattar men zııaly qaýym ókilderin tarta otyryp, ulttyq múddemizge, ulttyq qundylyqtarǵa, ulttyń bolashaǵyna qatysty mańyzdy máselelerdi talqylaý jáne osy baǵyttaǵy naqty is-sharalardy anyqtaý. Ári qaraı olardyń júzege asyrylýyna uıytqy bolý. Osyndaı maqsatpen jańa dıalog alańyn uıymdastyryp otyrmyz. Onyń jumysyna ózderińiz, basqa da azamattar belsendi qatysady dep senemiz.

Jalpy, elimiz úshin zııaly qaýym ókil­deriniń orny qashanda erekshe. Olar qaı kezeńde de halyqtyń janynan tabyla bilgen, eldiń muńyn bılikke jetkizýshi dáneker bolǵan. Zııaly qaýymnyń ultymyzdy qanshama tar jol, taıǵaq keshýlerden súrindirmeı alyp shyqqany da tarıhtan belgili. Bul rette, ásirese ótken ǵasyrdyń basyndaǵy Alash zııalylarynyń orny bólek. Eldik murat, ulttyq múdde jolyndaǵy isterde zııaly qaýym árdaıym aldyńǵy shepten tabyla bildi. Qazir elimiz úshin óte mańyzdy kezeń. Táýelsizdik tarıhyndaǵy eń qıyn synaqty eńserip kelemiz. Osyndaı ýaqytta zııalylardyń pikirleri jáne qoǵamdyq pozısııasy óte mańyzdy.

Eldiń durys jolmen damýyna, ási­re­se jastarǵa durys baǵdar berýde zııaly qaýymnyń áleýetin kóbirek paıdalanǵan abzal dep esepteımiz. Osyndaı ju­mys­tar­ǵa «Ulttyq múdde» jobasy da óz úle­sin qosady dep úmittenemiz.

Senat tarapynan dıalog alańynyń úılestirý jumystaryn Beıbit О́ksik­baı­uly Isabaev, zııaly qaýym tara­py­nan Darhan Qýandyquly Qydyráli júrgizedi. Eki azamatty da tanys­­tyrý­d­yń keregi joq. Barshańyz olardy jaqsy bilesizder. Elimizdiń damýy­na, rýhanııatymyzǵa zor eńbek sińi­rip júr­gen memleket jáne qoǵam qaı­rat­­kerleri. Osy jobany usynyp, ony­ uıym­das­ty­ryp jatqandaryńyz úshin Beıbit О́ksikbaıuly, Darhan Qýandyquly, siz­der­ge alǵys aıtamyz. Al­da­ǵy ýaqytta bul baǵytta nátıjeli eńbek etemiz dep senemin.

Búgin «Ulttyq múdde» alańynyń al­ǵash­qy otyrysyna jınalyp otyrmyz. Oty­rysymyz Prezıdentimizdiń keshegi Jol­daýyna arnalady. Joldaýmen bári­ńiz tanysyp shyqtyńyzdar. Ony qaı­talaýdyń keregi joq dep oılaımyn. Joldaýda Memleket basshysy Jańa Qazaqstan qurýdyń naqty saıası baǵ­da­ryn aıqyndap berdi. Prezıdentimiz elimizdiń jarqyn bolashaǵyn qamtamasyz etýge arnalǵan kóptegen mańyzdy bastamalardy kóterdi. Sol sebepti olardy is­ke asyrý – halyq bolyp jumylatyn ortaq mindet.

Osy Joldaýmen Prezıdentimiz eli­miz­de úlken saıası ózgeristerge jol ash­ty jáne oǵan tyń serpin berdi. Al saıa­sı transformasııa, eń birinshi kezek­te, elimizde ádilettilik qaǵıdatynyń saq­talýyna kepil bolady. Ádilettilik bol­maǵan jerde azamattardyń eline jáne onyń bolashaǵyna degen senimi joǵa­la­dy. Bul – memlekettiligimiz úshin úlken qaýip.

Qańtar oqıǵasynyń negizgi sabaq­ta­rynyń biri osy ekeni anyq. Sol sebepti zańnyń tolyq oryndalýyna jáne jalpyǵa birdeı qoldanylýyna qol jetkizý asa mańyzdy. Zań ústemdigi de­genimiz sol. Bul, óz kezeginde, tamyr-ta­nys­tyqty jáne monopolııany joıýǵa tike­leı yqpal etedi. Osy rette Prezı­den­timiz ózi úlgi kórsetip, birqatar batyl bas­tamany jarııalady.

Eń birinshi kezekte, bılik monopolııasy joıylmaq. Buǵan qatysty Memleket basshysy elimizdiń sýperprezıdenttik basqarý júıesinen myqty Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa kóshetinin aıtty. Endi Parlament, sózsiz, kúsheıedi.

Sonymen qatar Senattyń joǵarǵy Palata retinde jumys isteýi durys ári oryndy ekeni aıtyldy. Eki Palatanyń jumysy men qurylymyna qatysty naqty reformalar júzege asyrylady. Onyń bári qoǵamnyń pikiri men usynystaryna negizdelgenin atap ótken jón. Partııalyq júıege qatysty da zańnamalyq ózgerister qabyldanady.

Osy oraıda Prezıdentimiz partııalardy pármendi jáne yqpaldy ınstıtýt retinde qalyptastyrýdy kózdep otyr. Saıası partııalardy tirkeý rásimi edáýir jeńildeıdi. Sonymen qatar Memleket basshysy óziniń ókilettiligin atqarý kezeńinde eshqandaı partııaǵa múshe bol­maýy kerektigi aıtyldy. Munyń bar­­lyǵy, túptep kelgende, shynaıy saıa­sı básekege jol ashady. Al kez kelgen sa­la­­daǵy báseke damýdyń basty sharty jáne onyń mýltıplıkatıvti áseri zor bolatyny sózsiz.

Sondaı-aq Joldaýda azamattardyń el isine aralasýyn kúsheıtetin basta­ma­lar aıtyldy. Memlekettik bı­lik­tiń birden-bir bastaýy – halyq. Kon­stı­tý­sııanyń osy normasyn saıası praktıkada júzege asyratyn ýaqyt keldi. Kez kelgen demokratııalyq qoǵamda ha­lyq­tyń talap-tilegi – bıliktiń negizgi basymdyǵy jáne maqsaty. Árbir azamat bılik ókilderine ótinishterin jetkize ala­tynyna, olarǵa qulaq asatynyna senimdi bolýǵa tıis. Prezıdentimiz Jol­daý­da osyndaı irgeli qaǵıdalardyń ny­ǵaıý­yn qamtamasyz etetin sheshýshi bas­tamalardy qolǵa alyp otyr. Basqa da kóp­tegen usynys keshe jarııalandy.

Bul rette Parlamentti úlken ári jaýapty jumystar kútip tur. Joldaýdyń aıasynda Ata zańymyzdyń 30-dan astam babyna ózgeris engizemiz. 20-dan astam zań qabyldanady. Biraq Joldaýdy iske asyrý tek bılik tarmaqtarynyń mindeti ǵana emes. Bul – ortaq múdde, kóp bolyp jumylatyn is.

Eldik iste zııaly qaýymnyń da alatyn orny erekshe. Joldaýdyń túp negizi – memlekettilikti nyǵaıtý, táýel­siz­dikti tuǵyrly etý. Qańtar oqıǵasy memlekettilik ózdiginen qalyp­tas­paı­tynyn, ol úshin árdaıym kúresý qa­jet ekenin aıqyn kórsetti. Az ǵana kún­niń ishinde eldigimizden aıyrylyp qala jaz­da­dyq.

Qaı zamanda da, qazaqtyń zııalysy eldik pen egemendikti qorǵaýdy óziniń qasıetti paryzy sanaǵan. Qazirgi kezeńde osy mindet eselenip otyr desek, artyq aıt­qandyq emes. Zııaly qaýymnyń mem­lekettilikti bekemdeýge úndeıtin qaı­rat­ker­lik kúshi osy tusta asa qajet.

Sonymen qatar úlken saıası ózgeris­ter sanadaǵy ózgeristerdi talap etedi. Joldaý saıası lıberalızasııa úrdisin tezde­tedi. Saıası báseke, polemıka, pikir alýan­dyǵy aldaǵy ýaqytta arta túse­ti­ni anyq. Bul daýryqpa daýdy emes konstrýktıvti dıalogty kúsheıtýge tıis. Lıbe­ralızasııa úrdisi qarqyn alǵan sa­ıyn qoǵamda mámilege kelý mádenıeti men jaýapkershilikti arttyrý qajet. Osyn­daı saıası mádenıetti nyǵaıtýda da zııa­ly qaýymnyń róli asa mańyzdy dep esep­teımiz.

Máýlen ÁShIMBAEV,

Senat Tóraǵasy