Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Jaldamaly jatyr» jarnamasy «jer jaryp» tur
«Jaldamaly jatyr» qyzmeti bala súıe almaı amaly quryǵandardyń sońǵy múmkindigi bolsa, al áldekimder úshin tıimdi tabys kózi bolyp tur. Qazaqstanda barlyq jaı-japsary zańmen rettelip ruqsat etilgendikten, bul qyzmettiń de saýdasy qyzyp, kádimgi naryqtan parqy bolmaı barady. Búgingi tańda sýrrogat ana bolýǵa talaptanýshylar da jáne olarǵa tapsyrys berýshiler de kóptep tabylady. Buryn «qursaq ana» bolýǵa jaqyn-juraǵaty bolmasa, basqa qarakózderimizdiń kelise qoıýy neǵaıbyl sııaqty kórinetin. Al qazir ınternetke jazyp, sýrrogat anaǵa suraý salsańyz, «izdegenge – suraǵan» bolyp túr-túrimen «analar» tabyla ketedi. Tipti sýrrogat anany taýyp berýden bastap balany qolǵa alǵanǵa deıingi barlyq proseske kómektesetin, qujattardy zańdy túrde túgendep beretin agenttikter de kóbeıip keledi. Ondaı agenttikter arasynda báseke qyzý, jarnamalary da «jer jarady». Mysaly, Almatydaǵy sýrrogat ana qyzmetin usynýshy bir agenttiktiń saıtynan «Rebenok pod klıých» degen jarnamany kórip tiksinip qaldyq. Basynda úrke qaraǵan osynyń bári kele-kele úırenshikti úrdiske aınalyp ketetin sııaqty. Alaıda balaǵa tapsyrys, taýar retinde qaraý, sondaı-aq bala kóteretin áıeldi qatardaǵy qyzmet kórsetýshi dep sanaý adam quqyqtarynyń saqtalýymen qanshalyqty sáıkes keledi, jalpy adamgershilikke syıa ma?
Taqyrypty tarqata túsý úshin aldymen sýrrogat ana qyzmetiniń zańmen qalaı bekitilgenine toqtala ketken jón. Elimizdiń «Neke jáne otbasy týraly» Zańynda sýrrogat ananyń qandaı uǵym ekeni, oǵan qoıylatyn talaptar men sharttar jan-jaqty kórsetilgen. Bul zańnyń «Sýrrogat ana bolý jáne qosalqy reprodýktıvtik ádister men tehnologııalardy qoldaný» dep atalatyn jáne alty baptan turatyn 9-taraýynda taraptardyń quqyqtary men mindetteri tolyq qamtylǵan.
Zańdaǵy mazmun boıynsha, sýrrogat ana – syıaqy tólene otyryp nemese óteýsiz negizde nekede turǵan erli-zaıyptylardan jáne balaly bolǵysy keletin adamdardan, ıaǵnı genetıkalyq ata-analarynan qosalqy reprodýktıvtik ádister men tehnologııalardy qoldaný jolymen bala kóterýge, bosanýǵa kelisimin bergen áıel. Sýrrogat ana men yqtımal ata-ana arasyndaǵy shart jazbasha túrde jasalady jáne mindetti túrde notarıatta kýálandyrylýy kerek. Osy kelisimshart negizinde barlyq qyzmettiń aqysyn, materıaldyq shyǵyndy tapsyrys berýshi erli-zaıyptylar tóleıdi. О́z kezeginde sýrrogat anaǵa ózimen shart jasasqan adamdarǵa bosanǵan balany berý mindetteledi, ıaǵnı ol balanyń anasy bolýdan úmittenbeıdi.
Qazaqstanda 2004 jyldyń 16 shildesinde qabyldanǵan osy zań bizdiń qoǵamda «qursaq ana» qyzmetiniń keń etek alýyna jol ashty. Sodan beri elimizde sýrrogat ananyń qursaǵynan qanshama myńdaǵan bala dúnıege keldi. Bul týraly naqty resmı derek joq, biraq osydan birer jyl buryn 20 myńnan asa balanyń týǵany týraly aqparat taraǵan. Qalaı degenmen de, qazirgi kezde «qursaq ana» uǵymy qoǵamdyq sıpat alyp, bul qyzmetti kórsetýge nıetti áıelderdiń qatary kóbeıip jatyr. О́ıtkeni joǵaryda aıtqanymyzdaı, bedeýlik dıagnozy qoıylǵan erli-zaıyptylar sany artyp jatqanda, sýrrogat analarǵa suranys azaımaq emes. Al «jumyrtqadan jún qyryqqan» qazirgi naryq zamanynda bul suranystan ájepteýir tabys tabýǵa bolady.
Sýrrogat ana EKU kvotasyn paıdalana ala ma?
Zańda kórsetilgendeı, sýrrogat ana tapsyrys berýshiniń balasyn tek qosalqy reprodýktıvtik ádister, ıaǵnı ekstrakorporaldy uryqtandyrý (EKU) baǵdarlamalary arqyly kóteredi. Mundaı tehnologııalardy qoldaný birneshe medısınalyq ortalyqta júzege asyrylady. Osy oraıda reprodýktolog-dárigerlerdi sózge tartyp, elimizde sýrrogat ana qyzmetiniń qalaı jolǵa qoıylǵanyn surap bildik. Sonyń biri Reprodýktıvti medısına ınstıtýtynyń dırektory Tamara Júsipálıeva sýrrogat ana qyzmeti tolyqtaı arnaýly zańǵa negizdelgen «Qursaq ana» baǵdarlamasy boıynsha júrgiziletinin atap ótti.
– Sýrrogat ana qyzmeti zańgerlerdiń baqylaýymen júzege asyrylady. EKU jasamas buryn tapsyrys bergen erli-zaıypty men «qursaq ana» zańgerge baryp, zańdy túrde kelisimshartqa turady. Ol jerde árqaısysynyń bólek quqyǵy jaıly aqparat bolady. Soǵan súıene otyryp ári qaraı EKU-ny bastaı alady. Eger kelisimshart bolmasa, biz EKU baǵdarlamasyn júrgizbeımiz. «Qursaq ana» bosanǵannan keıin balany mindetti túrde tapsyrys bergen erli-zaıyptyǵa, ıaǵnı bıologııalyq ata-anaǵa beredi, ózine alyp qalýǵa quqyǵy joq. Kelisimshart negizinde jáne zań boıynsha tapsyrys bergen erli-zaıypty qandaı jaǵdaıda da baladan bas tarta almaıdy. Jalpy, keıingi jyldary sýrrogat ananyń qyzmetine júginetin otbasylar kóbeıip keledi. Bizdiń ortalyǵymyzǵa jylyna júzden asa otbasy «qursaq anaǵa» EKU jasatady. Mysaly, 2021 jyly 171 «qursaq ananyń» qyzmetin paıdalanyp, EKU baǵdarlamasy júzege asty. Al «qursaq ana» qyzmetin usynatyn áıelderdi kóp dep aıta almaımyn. Búgingi tańda Reprodýktıvti medısına ınstıtýtynyń klınıkasynda 58 áıel sýrrogat ana retinde tirkelgen, – deıdi T.Júsipálıeva.
Sonymen qatar «Ekomed» klınıkasynyń ǵylymı dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, reprodýktolog-embrıolog Saltanat Baıqoshqarova qandaı áıelder sýrrogat ana bola alatynyn jáne olardyń kómegine erli-zaıyptylar qandaı jaǵdaıda júginetinin aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, «qursaq ana» qyzmetin jasandy uryqtandyrý ádisi kómektespeıtin juptar paıdalana alady.
– Balaly bola almaı júrgen otbasylarǵa «Sýrrogat ana» qyzmeti tek medısınalyq kórsetilimnen keıin ǵana júrgiziledi. Mysaly, áıelde jatyr bolmaǵan jaǵdaıda, ıaǵnı bala kóterý múmkin emes bolsa, «qursaq anadan» qoldaý kútýge májbúr. Jatyr medısınalyq jolmen alynyp tastalady nemese týabitti jatyrdyń joq bolýy múmkin. Ekinshi kórsetilimde – jatyry da, analyq jasýshasy da bar, biraq bala kóterýge densaýlyǵy jaramaıtyn áıelder. Olardyń qan qysymynyń joǵary bolýy, júrek aýrýy, búırek aýrýy jáne basqa da aýrýlarǵa shaldyǵýy bala kóterýge múmkindik bermeıdi. Budan keıin jatyry bolǵanymen, onda embrıondar ónip-óspeıtin jaǵdaılar bolady. Embrıon qunarly topyraqqa túsken dán sııaqty nár alyp ósýi kerek qoı, al ol keıbir áıelderdiń jatyrynda saz balshyqqa túsken dán sııaqty damymaı qalady. Sondyqtan osyndaı máselelerge tap kelgen áıelderge, ıaǵnı jatyrishilik patologııasy bar áıelder sýrrogat ana qyzmetin paıdalanýǵa bolady, – deıdi maman.
Sondaı-aq ol sýrrogat ana bolýǵa jaraıtyn áıelderdi irikteý de ońaıǵa soqpaıtynyn, sebebi olardyń densaýlyǵynda kinárat bolmaýy kerek ekenin aıtty.
– Zań boıynsha bala súıýden nıetti erli-zaıyptylar sýrrogat anany ózderi tabady nemese jaqyn týystarynan bir áıelmen bala taýyp berýge ózara kelisedi. Jalpy, sýrrogat ana bolǵysy keletin áıelder mundaı iske jetiskennen barmaıdy. О́mirde qıyndyqtarǵa tap bolǵan olar baspana alǵysy keledi, bala-shaǵasyna jaqsy jaǵdaı jasaýdy oılaıdy. Bir sózben aıtqanda, materıaldyq máselelerin sheshý úshin osyndaı qadamǵa barady. Biraq bizdiń estýimizshe, tapsyrys berýshi kisiler de kóbine qarapaıym adamdar, asyp-tasyp bara jatqan baılyǵy joq. Sondyqtan sýrrogat anaǵa sonsha aıtarlyqtaı aqsha tólep jarytpaıdy. Ári ketse sýrrogat anaǵa tıetini 2 mıllıondaı ǵana dep estımiz. Endi mundaı kólemdegi syıaqyny toǵyz aı bala kóterip, qanshama ýaqytyn sarp etip, densaýlyǵyna, júıkesine salmaq túsirip kórsetken qyzmeti úshin óte az deýge bolady. Bul aqshamen qaıbir jyrtyǵyn jamaıdy. Sondyqtan bul qadamǵa ekinshi ret de barýy múmkin. Biraq budan esh baıyp kete almaıdy. Bul – aıyna shaqqanda shamamen 150-200 myń teńgedeı ǵana. Al sýrrogat ananyń ómirin báıgege tigip kórsetken qyzmetine bul aqsha arzymaıdy, – deıdi S.Baıqoshqarova.
Onyń aıtýynsha, sýrrogat ana qyzmetine júginetin otbasylardyń sany asa kóbeıip jatqan joq. 2021 jyly Almatydaǵy «Ekomed» klınıkasynda 24 áıel sýrrogat ana kómegine júginipti. Onyń ishinde 18-ine embrıon salynǵan. Sonyń 10-y júkti bolǵan. Al altaýy daıyndyq kezeńinde eken. Bul ortalyqta bir jylda EKU baǵdarlamasynan 2,5 myń áıel ótse, onyń ishinde 24-i sýrrogat ana bolyp otyr. Iаǵnı 100 áıeldiń bireýi ǵana – sýrrogat ana, bul – jalpy úlestiń 1 paıyzy ǵana. Sondaı-aq basqa klınıkalarda da EKU jasatqan áıelderdiń 1-1,5 paıyzy – sýrrogat analar.
S.Baıqoshqarova balaly bola almaı júrgen juptardyń báriniń birdeı EKU shyǵynyn, oǵan qosa sýrrogat ananyń syıaqysyn óteýge qaltasy kótere bermeıtinin aıtyp qaldy. Bul rette medısınalyq jolmen de bala kóterýge densaýlyǵy jaramaıtyn otbasylardyń ishinde sýrrogat ana qyzmetine júginý úshin eń bolmasa EKU-ǵa ketetin shyǵyndy memleket esebinen bólinetin kvotadan japqysy keletinder bar eken. Mundaı nıeti bar otbasylar qazir EKU kvotasy kóbeıip, «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy qolǵa alyna bastaǵan shaqta óz pikirin aýyq-aýyq aıtyp ta júr. Osy máselege qatysty da spıkerlerimizdiń oıyn bildik.
– «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasynyń aıasynda sýrrogat ana qyzmetin paıdalanýǵa kvota berilmeıdi. О́ıtkeni bul – qıyn másele. Bul úshin sýrrogat anany jaldaý kerek, kelisimshartqa otyrý kerek. Oǵan aı saıyn qansha aqsha tóleıdi, keri áser bolǵanda ne isteý kerek, túsik tastaýy, kesir tiligi jasalýy, aýrý bala týylýy, bala durys damymaı qalýy múmkin. Sondaı-aq egiz, úshem bosanǵanda ne bolady. Osynyń bári kelisilýi kerek. Munyń bári – medısınalyq, quqyqtyq, etıkalyq jaǵynan kúrdeli prosess. Sondyqtan muny «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasyna engizý óte qıyn, – deıdi S.Baıqoshqarova.
Reprodýktıvti medısına ınstıtýtynyń dırektory Tamara Júsipálıevanyń pikiri de osyǵan saıady. Onyń aıtýynsha, búgingi tańda sýrrogat anaǵa kvotamen EKU jasaýǵa bolmaıdy. Sebebi «qursaq ananyń» qyzmetin qoldaný úshin tolyq dıagnozdyń kody jáne mehanızmi áli tolyqtaı engizilgen joq. Sondyqtan bul prosess ázirge qolǵa alynbaıdy.
Bala degen – syılyq emes
Sýrrogat ana qyzmetin zańgerlerdiń kómeginsiz iske asyrý múmkin emes. Taraptar arasyndaǵy kelisimsharttan bastap, balanyń bıologııalyq ata-anasynyń atyna jazylýyna deıin úderistiń bári zańnamalyq turǵydan qadaǵalanady. Kelesi spıkerimiz basynda sýrrogat analar men tapsyrys berýshi erli-zaıyptylarǵa quqyqtyq jaǵynan kómek kórsete júrip, keıin osy ispen arnaıy aınalysatyn ortalyq qurǵan eken. Biz aıtyp otyrǵan zańger – astanadaǵy «Bolashaq» sýrrogat ana ortalyǵynyń dırektory Damıra Bekbergenova. Onyń aıtýynsha, qoǵamda áli sýrrogat ana týraly túsinik tolyq qalyptaspaǵan.
– Bizdiń qazaq qoǵamynda sýrrogat ana týraly uǵymdy túsinbeıtinder óte kóp. Áli kúnge deıin «qursaq ana» óz balasyn satady dep oılaıtyndar jıi kezdesedi. Mysaly, bizge aıaǵy aýyr jas qyzdar habarlasyp, sýrrogat ana bolǵysy keletinin aıtatyn jaǵdaılar bolady. Iаǵnı sýrrogat ana bolyp qursaǵyndaǵy balasyn satamyn deıtinder kezdesedi. Jalpy, bizge sýrrogat ana bolýǵa nıetti qyzdar kóp keledi. Biraq olardyń 60 paıyzynyń densaýlyǵy jaramaı, baǵdarlamaǵa qabyldanbaıdy. Bizdiń ortalyqta barlyq prosess zań deńgeıinde júrgiziledi. Osy jumysty bastaǵan 11 jyl ishinde tapsyrys berýshi erli-zaıyptynyń sýrrogat anadan týǵan balany jatsynyp, bas tartqan jaǵdaı bolmady. Bári óz qanynan jaralǵan balany týǵan balasyndaı qabyldady. Al sýrrogat ana bolǵan áıelder de bireýdiń balasyn kótergenin sezinip, ony ózinde qaldyrýǵa nıet tanytpady. Bylaısha aıtqanda, sýrrogat ana qursaǵyndaǵy sábıge bala kútýshi retinde qaraıdy. Olar bul qyzmetti tek materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda ǵana atqarady, – deıdi D.Bekbergenova.
Bul spıkerimizdiń negizgi mamandyǵy zańger bolǵandyqtan ári osy sýrrogat ana qyzmetin óz tájirıbesinde uıymdastyryp júrgendikten, zańymyzdaǵy sýrrogat ana týraly taraýǵa qandaı ózgerister men tolyqtyrýlar engenin qalaıtynyn surap kórdik.
– Eń birinshi, tapsyrys berýshi erli-zaıyptylardyń jasyna shekteý qoıý kerek dep oılaımyn. Mysaly, erler úshin shekti jas – 65 jas, áıelder úshin 50 jas bolsa. О́ıtkeni bizdiń keıbir qazaqtar jasy kelgen saıyn aljı bastaıtyn sııaqty. Qarap otyrsaq, bizge jyldan-jylǵa egde tartqan erli-zaıyptylar júgine bastady. Bıyl sondaı eki kisige qyzmet kórsetýden bas tarttyq. Biraq basqa agenttikter de osylaı jasap jatyr dep aıta almaımyn. О́kinishke qaraı, qoǵamda aqshaǵa bárin satyp alýǵa bolady dep oılaıtyndar bar. Bul – durys emes. Men bizdiń kómegimizben dúnıege kelgen balalardyń qalypty otbasynda óskenin jáne kámelet jasyna tolǵansha ata-anasynyń qamqorlyǵynda bolǵanyn qalaımyn. Byltyr ońtústiktiń bir sheneýnigine qyzdary ul bala syılaǵysy kelip, bizden kómek surady. Biz buǵan úzildi-kesildi qarsy boldyq. Barlyq nárseni syılaýǵa bolady, tek balany emes. Ekinshiden, sýrrogat ana tapsyrys berýshiniń jaqyn týysy bolsa, onyń jasy 42 jasqa deıin bola bergeni jón. О́ıtkeni týysqan bolǵandyqtan, sýrrogat ana balany tegin taýyp berýi múmkin. Buǵan qosa sýrrogat ananyń ómiri men densaýlyǵyna mindetti saqtandyrý kerek. Negizinde, bizdiń zańymyzda tıisti quqyqtar barynsha qamtylǵan deýge bolady, – deıdi D.Bekbergenova.
«Bolashaq» sýrrogat ana ortalyǵynda aıyna shamamen kem degende 10 sýrrogat ana baǵdarlamasy júrgiziledi eken. Biraq onyń kóbi bosanýǵa deıin jetpeıdi, barlyq baǵdarlamanyń 50 paıyzdaıy ǵana sátti aıaqtalady. Osy oraıda atalǵan ortalyqta sýrrogat ana bolyp qyzmet kórsetetin bir sýrrogat anany sózge tartyp kórdik. Aty-jónin atamaǵan ol osy ýaqytqa deıin eki otbasyǵa bala taýyp beripti. Bul qyzmeti úshin 3,5 mln teńgeden eki ret syıaqy alǵan. Tabysyn kólik alýǵa, týystaryna kómek berýge paıdalanypty.
– Sýrrogat ana bolý týraly sheshimime jaqyndarym – kúıeýim, ata-anam, baýyrlarym túsinistikpen qarady. Bul jumysymdy bári de bildi. Negizgi mamandyǵym – qarjyger. Al sýrrogat ana bolýǵa tek materıaldyq jaǵdaıymdy jaqsartý úshin bardym. Qursaǵymda basqa otbasynyń balasyn kóterý óz balama degen analyq mahabbatymnyń ózgerýine eshqandaı áser etpedi. Al bosanǵan balaǵa shyn nıetpen baqyt tilep, tilekshi boldym. Tipti bas kezinde ýyz sútimdi de berdim, – deıdi «bolashaqtyq» sýrrogat ana.
«Qursaq ana» qyzmetine tyıym salynýy kerek pe?
Sóz basynda «qursaq ana» qyzmetiniń adam quqyqtarynyń saqtalýymen qanshalyqty úılesetini jóninde suraýly oı tastaǵanbyz. Osy oıǵa oralǵanda, jalpy, sýrrogatııa álemde áli kúnge deıin eń daýly máselelerdiń biri ekenin jáne quqyqtyq turǵydan barynsha rettelmegenin atap ótken jón. Bul rette atalǵan qyzmettiń tabys kózine aınalǵany jáne áıeldiń aqyly ınkýbator retinde paıdalanylatyny qatań synǵa ushyraıdy. Sýrrogatııany kommersııalyq maqsatta paıdalanýǵa tyıym salý týraly 1985 jylǵy Dúnıejúzilik medısınalyq qaýymdastyqtyń (WMA) Brıýssel deklarasııasynda aıtylǵan. Sondaı-aq 1996 jyly 19 qarashada Eýropa Keńesi bıomedısınadaǵy adam quqyqtary týraly konvensııany qabyldady. Bul konvensııa – Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jańa bıologııalyq jáne medısınalyq ádister men rásimderdi paıdalanýmen baılanysty yqtımal teris jaǵdaılardan adamdy qorǵaýǵa baǵyttalǵan alǵashqy mindetti zańdy qujat.
Osy oraıda sýrrogattyqqa álemniń birqatar elinde, atap aıtqanda AQSh-tyń keıbir shtattarynda, Qytaı, Japonııa, Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Ispanııa, Polsha, Portýgalııada tyıym salynǵanyn aıta keteıik. Sondaı-aq Ulybrıtanııa, Nıderland, Majarstan, Danııa, Belgııa sııaqty elderde sýrrogattyq tabys kózi emes, qaıyrymdylyq retinde qoldanýyna ruqsat etilgen. Iаǵnı sýrrogat ana balaǵa zárý otbasyna sábıdi aqysyz negizde syılaı alady. Al Ońtústik Afrıka, Reseı, Ýkraına, Belarýs, Grýzııa sııaqty elderde sýrrogattyq «jaldamaly jatyr» retinde, ıaǵnı bıznes túri bolyp damyp jatyr. Bul qatarda bizdiń elimiz de bar.
Sonymen qatar musylman elderinde sýrrogattyqqa úzildi-kesildi tyıym salynǵan. Negizi, asyl dinimizde «qursaq ana» qyzmetine ruqsat joq. Bizdiń Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń sharıǵı úkimi de sýrrogattyqqa qarsy. Muftyat.kz portalynda jarııalanǵan QMDB pátýasynda: «Qursaq ana (sýrrogat ana) qazirgi tańda ózekti máselelerdiń birine aınaldy. Bul ádis boıynsha erli-zaıyptylardan alynǵan atalyq uryq pen analyq kletkany arnaıy tútikshelerde syrttaı uryqtandyryp, qursaq ana qyzmetin aqyly nemese aqysyz túrde atqarýǵa rızashylyǵyn bildirgen bóten áıeldiń jatyryna salady. Mundaı jolmen bala tabýǵa sharıǵatta ruqsat joq», dep jazylǵan. Munyń basty sebebi retinde er kisi men qursaq ananyń arasynda neke joq ekeni jáne áıel jatyry saýda-sattyqqa, alys-beriske jaramdy múbah zattardyń sanatyna jatpaıtyny kórsetilgen.
