«Adamǵa eń qymbaty – jurt qamy, jurt isi»

Qazaqtyń bas adamdary! Áýeli sizder adaspańyzdar: adaspas úshin aqyldasyp, oılanyp, yntymaqpen is etińder!

* * *

Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósem­dikterińdi adaspaı túzý isteńder! Sender adassańdar – arttaryńnan alash adasady: arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar.

* * *

Oljaly jerde – úlesten qalǵany­myz, joraly jerde – joldan qaǵylǵa­nymyz: bári – nadandyq kesapaty.

* * *

Ultyn kerek qylyp, halyqqa qyzmet qylamyn degen qazaq balalary qazaq jumy­syna qolynan kelgenshe qarap tur­maı kirisip isteı berse – ult jumysy ulǵaıyp, tolyqpaqshy.

* * *

Ult namysy degendi qazaqtyń kóbi – eki aýyldyń, eki toptyń ıa eki rýdyń namysy dep uǵady: basqadan kemshilik kórse – namystanbaıdy, kektemeıdi; bir-birinen kemshilik kórse – kegin jibermeıdi.

* * *

Oqýsyz halyq qansha baı bolsa da, biraz jyldardan keıin onyń baılyǵy ónerli halyqtardyń qolyna kóshedi.

* * *

Dúnıedegi nárselerdiń bári qysylady, muzdaıdy, qatady – túsi qashyp, ólik sııaqty jatady. Kún jazyla bastaǵanda – jaz bolady: bári jadyraıdy – jazylady, kógeredi, kórkeıedi.

* * *

Qazaq kereginiń kóbi árkimge-aq málim ǵoı: biz keıin qalǵan halyq – alǵa basyp, jurt qataryna kirý kerekpiz!

* * *

Jaqsy álipbı tilge shaq bolý kerek. О́lshenbeı tigilgen o jer, bu jer boıǵa jýyspaı, qolbyrap, solbyrap turǵan keń kıim sııaqty artyq áripteri kóp álipbı de qolaısyz. Boıyńdy qysyp, tánińdi qurystyryp, tyrystyryp tur­ǵan tar kıim sııaqty árpi kem álipbı qolaısyz bolady.

* * *

Halyq ómiri bir jyldap, on jyldap, háttá júz jyldap ta emes, myń ­­­jyldap sanalady. Sondaı uzaq ómiriniń ishinde hár halyqtyń daǵdyly tutynyp kele jatqan sózderi, ol sózderiniń birine-biri jalǵasyp túziletin daǵdyly joly, júıesi, qısyny bolady. Hár jurttyń túrinde, tutynǵan jolynda, minezinde qandaı basqalyq bolsa, tilinde hám sondaı basqalyq bolady.

* * *

Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady, óz ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady.

* * *

О́tkendi qýǵandy qoıyp – osy kúıińdi jóndeýge jón izdeý kerek.

* * *

Mekteptiń jany – muǵalim. Muǵalim qandaı bolsa, mektep sondaı bolmaqshy. Iаǵnı muǵalim bilimdi bolsa, ol mektepten balalar kóbirek bilim alyp shyqpaqshy. Solaı bolǵan soń eń áýeli mektepke keregi – bilimdi, pedagogıka, metodıkadan habardar, jaqsy oqyta biletin muǵalim.

* * *

Balany ulsha tárbıeleseń – ul, qulsha tárbıeleseń – qul bolmaqshy.

* * *

Jurt keregin biletinder – kóp, isteıtinder – az.

* * *

Tili joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady.

* * *

Balam degen jurt bolmasa – jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn.

* * *

Qazirgi qazaq máseleleriniń eń zory – jer máselesi. Jer máselesi – qazaqtyń tiri ıa óli bolýynyń máselesi.

* * *

Adamǵa eń qymbat nárse – jurt qamy, jurt isi.

* * *

Bizdiń zamanymyz – ótken zamannyń balasy, keler zamannyń atasy.

* * *

Basqadan kem bolmas úshin biz bilimdi, baı hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa – oqý kerek. Baı bolýǵa – kásip kerek. Kúshti bolýǵa – birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek.

* * *

Qazaq jem bolýdan túbinde dekret qýa­tymen qutylmaıdy, mádenıet qýatymen qutylady.

* * *

Biz mádenıetti, ónerli bolýǵa tal­pynsaq, maqsatqa sonda jetemiz, sonda daıyn nársege qyzyǵatyn bolmaı, bardy uqsatyp, joqty tabatyn bolamyz.

* * *

Biz áýeli eldi túzetýdi bala oqytý isin túzetýden bastaýymyz kerek.

* * *

Gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili.

* * *

Osy zamandaǵy jan tańyrqarlyq nərseniń bəri ǵylymmen tabylǵan. Adam balasyn kókte qustaı ushtyrǵan, sýda balyqtaı júzdirgen – ǵylym. Dúnııanyń bir sheti men bir shetine shapshań habar alǵyzyp turǵan – ǵylym, otarba, otkemelerdi júrgizgen – ǵylym.

* * *

Tileýsiz, maqsatsyz adam bolmaǵan soń, talassyz, tartyssyz da adam joq. Árkim áline qaraı talasady, tartysady. Talas, tartys tabıǵattyń negizgi zańynyń biri.

* * *

Biz de tilimiz buzylmaı saqtalýyn tile­sek, ózgelershe əýeli óz tilimizben oqy­typ, sonan soń basqasha oqytýǵa tıispiz.

* * *

Sóz jazatyn adam ári jazýshy, ári synshy bolýy kerek.

* * *

Moıyndaǵy boryshty bilý – bilim isi, boryshty tóleý – adamshylyq isi.

* * *

Halyqty qańsylatý – obal, halyqty zar jylatý – meıirimsizdik, halyqty tamaq úshin satý – ıttik.

* * *

Qandaı sáýletti saraılar bolsyn, qandaı symbatty, ıa keskindi sýretter bolsyn, qandaı ádemi án-kúı bolsyn sózben sóılep sýrettep kórsetýge, tanys­tyrýǵa bolady. Bul ózge ónerdiń qolynan kelmeıdi.

* * *

Qaıratker basyn báıgege tigip is qy­lýyn aıyp kórmeıdi, adamdyq dep biledi. Basyn qorǵap, maqsatyn izdemeı qalý – oǵan ólim.

* * *

Ulttyq ezgi – ulttyq sezim týǵyzbaı tura almaıdy.

* * *

Rýstiń Jańa jyly qystyń qaq ortasynda, saqyldap turǵan sýyqta keledi. Bizdiń Jańa jylymyz qandaı súıkimdi. Jyly ýaqytta keledi. Tabıǵattyń  ózi emirenip, jan-janýarlar túlep, dala da jańǵyryp, túrlene bastaǵan kezde keledi.

* * *

Bilimdiden ne paıda bilgenin kópke aıtpasa, úıretkennen ne paıda qaıyrymy qaıtpasa.

* * *

Kósem sóz áleýmetke basshylyq ese­binde aıtylatyn sóz bolǵandyqtan, jurt isine máni zor bolady. Basshylyǵy durys bolsa, áleýmetti túzeıdi. Teris basshylyq qylsa, áleýmetti adastyrady. Solaı bolǵan soń kósem sóz jazyp, áleýmetke basshylyq qylatyn adam kópti kórgen kósem, bilimdi adam bolarǵa kerek.

* * *

Balalarǵa kóp úıretem dep, asyǵyp shala-sharpy úıretýden, az da bolsa, anyqtap nyq úıretý abzal.

* * *

Bala bastaýysh mektepte bar pándi tek ana tilinde ǵana oqýy kerek.

* * *

Álipbı degen – tildiń negizgi dybys­taryna arnalǵan tańbalardyń jumaǵy. Neǵur­lym til dybystaryna mol jetse, arnaǵan dybysqa dál kelse, oqýǵa, jazýǵa jeńil bolsa, úıretýge ońaı bolsa, zamanyndaǵy óner quraldaryna ornatýǵa qolaıly bolsa, soǵurlym álipbı jaqsy bolmaqshy.

* * *

XX ǵasyrǵa deıin túriktiń tilin azdyrmaı asyl qalpynda alyp kelgen, til týrasyndaǵy abyroı men alǵys qazaqqa tıisti.

* * *

Syrttan biren-saran jat sózder kelse, ony janshyp, kemirip, óz tiliniń qalpyna túsirip alǵan – qazaq. Jat­jurt­tyń shalyǵy tımese, kásibi, ǵurpy óz­gerilmese, jalǵyz til ózgerildi dep aı­týǵa tipti jol joq. Qazaqtyń tili ózgergen til dep aıtýǵa jol joq bolsa, emlesin de qısyq dep aıtýǵa jol joq, qazaqta tiliniń tabıǵatyna hılaf keletin emle joq. Edilden bastap Ertiske deıin, Oraldan bastap Aýǵanǵa deıin qazaqta til de bir, emle de bir.

* * *

Tildiń mindeti – aqyldyń ańdaýyn ańda­ǵanynsha, qııaldyń meńzeýin meńzege­ninshe, kóńildiń túıin túıgeninshe aıtýǵa jaraý.

* * *

Sóılegende sózdiń júıesin, qısynyn keltirip sóıleý qandaı kerek bolsa, jaz­ǵanda da sózdiń kestesin keltirip jazý sondaı kerek.

* * *

Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júıesine daǵdylanyp úırengen, noǵaısha oqyǵandar noǵaı sóziniń júıesine daǵdy­lanyp úırengen. Qazaq sózderin alyp, orys ıa noǵaı júıesimen tizse, árıne, ol naǵyz qazaqsha bolyp shyqpaıdy. Sondaı kemshilik bolmas úshin ár jurt balasyn áýelinde óz tilinde oqytyp, óz tilinde jazý-syzý úıretip, óz tiliniń júıesin bildirip, jolyn tanytyp, balalar ábden daǵdylanǵannan keıin basqasha oqyta bastaıdy. Biz de tilimiz buzylmaı saqtalýyn tilesek, ózgelershe áýeli ana tilimizben oqytyp, sonan soń basqasha oqytýǵa tıispiz.

* * *

О́zgeler bas qosýymyzǵa senimsiz kóz­ben qaraıtyn bolsa, olarǵa kómekshi ózimiz­den tabylar. Aǵashty kesetin balta, baltanyń saby aǵash. Sonyń mysaly basqa nárselerde de bar. Adal kásippen kún kóre almaıtyn ıa aram jemese, basy aýyra­tyn ıtter qaı jerde de bolsa tabylady. Aıtpaǵandy aıtty dep, etpegendi etti dep ottaıtyn haıýandar, ásirese bizdiń qazaqta kóp.

* * *

Otan – ótkenimizdi tanyp, baǵalaı bilý, eń áýeli, ózimizdi qadirleı bilý.

* * *

Shejire, zamanhat, ómirbaıan, minez­deme – bári de tarıhtyń jemi esebindegi nárseler.

* * *

Árkim ózi jaqsy biletin nársesin synaýy kerek.

* * *

Bireý – jumys qylaıyn desem turǵan jerim jaman deıdi, bireý – mańaıymdaǵy elim jaman deıdi: bulardyń bári de – bos sóz!

* * *

Talap – joq, úmit – mol bir halyqpyz.

* * *

Aqynǵa dúnıeniń ádemiligi kórik pen mahab­bat ekeýinde ǵana. О́mirdiń kórik pen mahabbatqa durys keletin isteri súıindiredi, teris keletin isteri kúıindiredi.

* * *

Moıyndaǵy boryshty bilý – bilimniń isi, boryshty tóleý – adamshylyq isi.

* * *

Maqal – tájirıbeden shyqqan aqıqat túrinde aıtylatyn sóz.

* * *

Tolǵaý qysqasynan aıtqanda, ish qazandaı qaınaǵan ýaqytta shyǵatyn júrektiń lebi, kóńil qusynyń saıraýy, jannyń tartatyn kúıi. Aqyndyq jalǵyz óz kóńiliniń kúıin tolǵaı bilýde emes, basqalardyń da halin tanyp, kúıine salyp tolǵaı alýda.

* * *

Toı dep shashyldy, as dep shashyldy, ar, bilim dep dáýlet shasharǵa qaı qazaqtyń qaıraty jetedi?!

* * *

Kúneltý úshin – as kerek, as isteýge – kúsh kerek, kúshti jumsaýǵa – es kerek.

* * *

Kórkem sóz – kóńil tili, jalań sóz – zeıin tili.

* * *

«Húkimetke keregi – memlekettegi jurttyń bəri bir tilde, bir dinde, bir jazýda bolý, ər halyqqa keregi – óz dini, tili, jazýy saqtalý. Solaı bolǵan soń bastaýysh mektep, əýeli, mıssıonerlik pikirden, polıtıkadan alys bolarǵa kerek, ıaǵnı qazaqtyń dini, tili, jazýy sumdyq pikir, sýyq qoldan tynysh bolarǵa kerek.

* * *

Bir nárseni istegende, sol isti isteı biletin adam istese – shapshań da jaqsy ister edi.

* * *

Tán saýlyǵy – tazalyqtan, jan saýlyǵynyń tamyry – tán saýlyǵynda.

* * *

Qazaq dinge nashar kúıden ótken, endi qazaqty basqa dinge aýdaramyn deý qur əýreshilik. Qazaqty dininen aıyrýǵa bolmasa, jazýynan da aıyrý bolmaıtyn jumys.

* * *

Ertegi – halyqtyń eskiden qalǵan jurnaqtarynyń qordasy.

* * *

Elde joq rýh aqyn sózinde de bolmaıdy. Elde bar rýhty aqyn yqtımal dáriptep, kúsheıtip, kópirtip, kórkeıtip aıtýy, biraq jurtta joq rýhty aqyn ózinen shyǵaryp aıta almaıdy. Aqyn sózine jurt rýhynyń sáýlesi túspeı turmaıdy.

* * *

Ǵylym men óner kóbeıgen saıyn – beınet kemıdi.

* * *

Saılaý degen – ózińe bergen yqtııar.

* * *

Bul zamanda qoly jetpegenderdi teńdikke jetkizetin, əlsizderge kúsh beretin óner-bilim, sol óner-bilimge mezgili ótpeı turǵanda úırensek, turmysymyzdy túzetip, basqalardyń aıaq astynda janshylmas edik, biz de óz aldymyzǵa bir jurt ekendigimizdi bildirer edik.

* * *

Sózben úırenip, sóz júzindegi iske sheber bolýǵa bolady, biraq tirshilik isi jalǵyz sóz júzinde emes. Sózge qaramaı­tyn tirshilik isteri tolyp jatyr. Ol isterge istep, úırenip, sheber bolmasa, sózben úırenip sheber bola almaıdy.

* * *

Mal baǵatyndar mal baǵýyn jaqsy bilerge kerek, el baǵatyndar el baǵýyn jaqsy bilerge kerek. Bala oqytatyndar bala oqytýyn jaqsy bilerge kerek.

* * *

Tánniń kúshti bolýy da, eldiń kúshti bolýy da – ekeýi de tárbıemen. Tárbıesiz tán qandaı azsa, tárbıesiz el de sondaı azbaq.

* * *

Uly isterdiń ədisi de uly bolady. Uly ədisti úıretý de, úırený de qıyn bolady. Usaq isti isteý mənisin bilgenmen, isteý ədisin bilmeı, durystap isteýge bolmasa, uly isti durystap isteýge bolar ma?

* * *

Gazet qyzmeti – halyqqa bas, kóz, qulaq, til bolyp, ultynyń ar-abyroıyn kúzetip, jurtyn jaqsylyqqa bastaý, jamanshylyqtan saqtandyrý.

* * *

Asyl sózdiń sıpattaryn bilýmen adam aqyn bolmaıdy, biraq aqyn adam sózdiń asyl bolatyn sıpattaryn bilse, sózin taza, minsiz shyǵarady.

* * *

Qazaq – joqshy, joǵyn izdegen qýǵynshy.

Daıyndaǵan

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»