Jer kindigi – altyn uıa

Naýryz – adamzat sanasyna Ýaqyt deıtin qudyrettiń áseri men yqpa­lyn mo­ıyndatar, jyl sanaý men jas sa­naý­dyń óte erte kezden, kóne dáýir­ler­den kele jatqan shyǵystyq úlgisi.

Naýryz toıy... Naýryzkóje... Naýryz merekesi deıtin sózderdi men alǵash esim kirer-kirmes bala kezimde estip edim...

Qar erip, kóktem týa aýyl irgesindegi eski dıirmenniń aýlasyna aýyldyń kári-qurtań, shal-kempirleri qazan kóterip, et asyp, árkim úıinen qystan qalǵan qurty men irimshigin, qatqan súrin, sary m­aıyn, aıranyn ákelip, shoshalanyń astyna dastarqan jaıyp, terlep-tepship, sorpa sýyn, shaıyn iship, arqa-jarqa áńgime-dúken qurǵan kóńildi, shýaqty sátterin kózimmen kórgenim esimde... Bala kúnniń tátti túsindeı bolǵan sol sátter jadymnan ketpeıdi. О́gizi men soqasyn saılap, kóktemgi egiske jınalǵan jurttyń máre-sáre bolǵan ǵajaıyp yntymaǵy, «Shıli ózen qamys-a-aı!» dep, úzdik-sozdyq sy­zyltqan ánderi!!! Bári bir túrli bas­qa bir ǵalamda bolǵan eski ertegideı eles­teıdi...

– Naýryz jylyna bir-aq ret keledi, shyraqtarym... Naýryzben birge jer býsap, álemniń tynysy ashylady. Qara­da­laǵa jyl qustary qaıta oralady. Qus ekesh qus ta týǵan jerin izdeıdi. Áne, kórdińder me?! Belaǵashqa jabysqan ana uıany... Osy dıirmen salynǵan jylǵy qarlyǵashtyń uıasy... Jaryqtyq! Kıeli qus qoı. Uıasyn umytpaıdy. Ora­la­dy. Oralǵan qustardyń qanatymen Úısin taýy­na naýryz keledi. Jańa jyl keledi... – dep, aq shyt oramalymen betin súrtip, shaıyn soraptap otyrýshy edi qaıran atam... Tereń kúrsinip, oıǵa batatyn, áń­gi­mesin jalǵaıtyn:

– Kúnniń kózin qýalap, jyly jaqqa ushyp ketken qarlyǵash uıasyn qalaı iz­de­se, jumyrbas pende de qaıda júrme­sin óziniń qanattanǵan tórin, ósken jerin izdep turýy tıis. Adam men jerdiń arasynda kózge kórinbes bir sıqyrly baılanys bar. Burynǵylar ony «kindigińniń qany tamǵan jer» deıdi. Kindik – jal­ǵas­tyq­tyń belgisi! Qan – tegiń! Ata-babań!.. Qazaq úshin týǵan jer – jerdiń kindigi, ba­lam! – deýshi edi.

Keıde sol kúnderdi, sol kúnderde ý-shýsyz Naýryzdy qarsy alyp otyryp, eski dıirmenniń aýlasynda, shoshalada ish­ken naýryzkójeniń dámin saǵynyp jaz­ǵan óleńimniń:

«Ertegideı erte kóktem...

Ájem meni erkeletken,

Atam maǵan ańyz aıtyp,

О́mirimdi ertegi etken»

(naýryz, 1969 j.) degen joldary esime túsedi.

Aq kempir, qara shaldardyń bata-tilegin estip ósken bala kúnim, soǵys san­syratqan eldiń júdeý tirligi, taý ete­­gindegi shaǵyn aýyl esime túsedi. So­ǵys­tan aman oralǵan, sary gımnasterkasy ústinen túspeıtin aýyl muǵalimi ákem Myrqasymnyń semıasy... Úsh ból­meli toqal tam, qorjyn úı... Biri – kelin, biri ene bolǵanymen, qabaqtary jarasyp, qatar qurbydaı bolyp kózge túser qos áje: atam Orazalynyń anasy – Maqtym men Orazalynyń ómirlik jary – Kúljámıla, qorjyn úı men qora-qopsynyń ıesi; úlken-kishi tegis qaba­ǵyna qaraıtyn, az úıli Baqaǵashtyń syıly aqsaqaly, Orazalynyń ákesi – О́mir, О́mirdiń kishi uly, Orazalynyń inisi – Ýálibaı ata men sol úıdegi áje­miz Ulbaı, Orazalynyń kishi uly – Ábilqasym. Orazalynyń úlken uly, ákem – Myrqasym, osy áýlettiń kelini, anam – Ásem eske túsedi.

Bular – álgi úsh bólmeli toqal tam, qor­jyn úıdiń sol kezdegi – elýinshi jyl­dar­daǵy turǵyndary!

Shúkir!

Tutas bir áýlet búginde attaryn qu­ja­tymyzǵa jazyp, shamamyz jetken­she arýaǵyn arqalap kele jatqan qaısar minezdi qazaq, Qaradalada týǵan, qara jurttyń qamyn oılap, ǵumyr keshken, soǵystan jeńispen oralyp, 1945 jyl­dyń qara sýyǵynda 45 jasynda ómir­den ozǵan Orazaly men 97-ge ke­lip, aqylynan adaspaı, sabyrynan ja­ńylmaı baqıǵa attanǵan Oraza­ly­nyń ákesi О́mirdiń baýyrynan órgen ur­paq­tyń ózi búginde óngen-ósken úlken áý­let­ke aınalyp otyr.

Er­terekte «Tanystyrý» deıtin ulym­men syrlasý rýhynda jazylǵan óleńim­degi myna bir joldar jadymda jań­ǵyrady.

«Túıip al da, endigári surama,

Men týǵan úı,

Mine, ulym, myna ara:

Saryala egin qorshap jatqan

egiz tam,

Tústiginde – qyldap órgen munara.

Sál aıalda! Sap-sap kóńil máýleti!

Bitik egin – jańa aýyldyń dáýleti.

Qulyn kúnim – egiz tam,

Al munara?!.

Osy aýyldyń ótken-ketken áýleti.

Ertegi emes… (Jorymaǵyn tosynǵa)

Ǵumyr keshken kóne dıirmen, qosynda,

Qos kúmbezdiń qasyndaǵy tómpeshik –
     Meniń atam, seniń babań osynda…

...Ákem týǵan,

Ájem týǵan,

Anam da…

Atam týǵan, osy ólkede – babam da.

(Sóz arnaǵan ǵasyrlarǵa, zamanǵa)

Týǵan jeri – jer kindigi, jan ulym,

bolyp ótken qazaq úshin ámanda.

Kórgensizder kókeıine túıe almas,

kórmegender jana da almas,

kúıe almas,

Úıin...

Jerin...

Súımegender órtenip,

Keń dalasyn,

Otanyn da súıe almas.

Tizeńdi búk!

Biz týǵan jer,

Biz ósken jer – osy ara,

Qazaq jeri – altyn uıa…

Bosaǵa!..

(qazan, 1980 j.)

– dep taǵzym-jyryn arnaǵan sol Baqaǵash­qa ­barǵan saıyn tolqyp, tebi­re­­nip qaı­­tamyn. О́tken ómirge qaıta oral­ǵan­daı bolamyn. Arqamnan bala kúngi ta­­myljyǵan tamyzdyń ystyq aptaby ótkendeı kúı keshemin.

Iá...

Naýryzdy qarsy alǵan saıyn esime ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldary tú­se­di.

Iyǵyndaǵy qary áli kete qoımaǵan taý­dyń tar qoltyǵyndaǵy týǵan aýy­lym­­nyń aspanyn aqala bult pen sarala qaz­dar kezgen sýreti elesteıdi... Tútini túzý ushqan kerimsal kúnderge jan biti­rip, týǵan aýylym – Baqaǵashtyń jalǵyz kóshesi júrek qaqpasyn qaqqandaı, 60 úıli shaǵyn aýyl qyr astynan til qatyp jatqandaı bolady... Kóktemde sýy tasyp, gúrildep jatatyn qońyr saıdaǵy atamnyń qońyr dıirmeniniń úni jetkendeı bolady qulaǵyma... Bas­tary­nan kımeshekteri túspeıtin qos ájem­­niń toǵyz dám aralastyryp pisi­re­tin naý­ryz­kójesin qııalymda qushyr­la­nyp, urt­taı­myn... Urttap jatyp, ótken aılar men kóshken jyldardy oı­laı­myn...

Ýaqyt deıtin qatal, qatygez álem óz qushaǵyna alyp, kimdi túletpeı, neni ózgertpeı jatyr?

Qara jer de ózgerdi. Qara jurt ta ózgerdi.

El de, qoǵam da ózgerdi. Bir kezderde ájelerimizdiń kójesin iship, artyq aıqaı, dańǵara shýsyz beıresmı qarsy alatyn adamzat ataýlynyń uly merekesi Naýryz da Uly dalamyzǵa dúrkirep qaıta oraldy. Naýryzben qosa Qazaqtyń Uly dalasyna táýelsizdik keldi!

Urpaq ózgerdi. Ult ózgerdi. Bárimiz de ózgerdik...

Men de ózgerdim...

Meniń besigimdi terbetken týǵan aýy­lym da ózgerdi.

Bizdiń bala kezimizdegi orny ǵana jat­qan eski meshittiń sary jurtymen ıyq­tasa qonǵan qoıý baqtyń orny, birin bil­sem, birin bilmeıtin, aýyldas­ta­rym­nyń berekeli qonysyna aınalǵan. Men biletinderdiń kóbi aýyl irgesindegi qo­rymǵa kóshken. Bilmeıtinderim – solar­dyń balalarynyń balalary. Tútin túte­tip, bala-shaǵaly bolyp, keshegi Baqa­ǵash deıtin (meniń óleńderimde ǵana saq­talǵandaı kórinetin) eski aýyldy jań­ǵyr­typ, qutty mekenge aınaldyrǵan jańa býyn, jas urpaq...

Aýyl irgesi keńeıip, úı qarasy kó­beı­­genin kórip, qýanasyń ishteı.

Bul, sóz joq, óskendiktiń, ıgiliktiń ny­shany.

Túneý bir jyly sol ózgergen aýyl jaıly jazǵan óleńim esime túsip otyr.

«О́zgergen jer... О́zgergen...

О́zger­gen­der...

Azaıyp ketken qalaı kózkórgender?

Tanys ári beıtanys – týǵan aýyl,

kórinbeıdi qarttarym – sóz

bergender...»

degen shýmaqtar sondaı bir sátte ja­zylyp edi...

Sol joly Mels, Elemes deıtin bala kúngi eki dosymdy qasyma ertip, aýyl bókterindegi qorymǵa baryp, máńgilik uıqyda jatqan qalyń arýaqtarǵa táý ettik. Quran baǵyshtadyq. Týǵan jerdi biraz araladyq... Aýyl ortasyndaǵy eski mektepke barǵanymyzda, Botan deıtin menen úsh-tórt jas úlken aǵamyz ben jıen inimiz Bolat ekeýiniń «Balalar mektepke syımaı jatyr, Nureke, myna eki aýyldyń arasyna bir eńseli jańa ǵımarat kerek! Kezinde Yzǵarbek baýyrymyz bastaǵan ana ortalyqqa baratyn tas jol da aıaqsyz qaldy. Ábdihalyq mar­qum greıderlep ketken jol tozdy...», degen keıisti keskinderi kóz aldymda.

Ákem, anam, atam О́mir, qos ájem esime tústi. Myna úsh kezekpen oqıtyn mek­teptiń tarshylyǵyn kórip, ózimnen-ózim ishteı qınaldym. О́zgergen, túlegen zamanda bizdi syrtymyzdan súıeý kórip, maqtan tutyp júretin týǵan aýylymnyń «tapsyrmasyn» ishke toqyp, aýyldan oı qushaǵynda attandym.

Sodan... Kóp uzartpaı oblys basshysy marqum Zamanbek Nurqadilovke jolyqtym. Oblystyq oqý bóliminiń basshysy Shámshá Berkimbaevaǵa, oblystyq qarjy bóliminiń bastyǵy Tóleýbek Ábdi­qadyrovtarǵa kezdesip, jaǵdaıdy aıttym. Máseleni kúlbiltelep, sozyp jatýdy unatpaıtyn Zákeń birden Shákeń men Tókeńe tapsyrma berdi. «Jazýshylar odaǵynyń basshysy ótinish aıtyp, bizge el amanatyn arqalap kúnde kelip jatqan joq. Aldaǵy jyldyń josparyna kirgizeıik.Toqtasynovqa aıtyńyzdar, usynys jasasyn» dedi. Araǵa eki jyl salyp, bir kezderi irgeli eki aýyl bolǵan, birte-birte aralary qosylyp ketken Úlken Dıhan aýylynyń tó­rinde eki qabatty ádemi mektep úıiniń tu­saýy kesildi. Osy aýylda týyp-óske­nimen, qala jaǵalap ketken, ártúrli jaǵdaımen jan-jaqqa qonys aýdarǵan aǵaıyndardyń kóbi jınaldy. Dúrkirep jańa mekteptiń tusaýkeseri ótti. Atalar men ájeler rýhy bir aýnaǵandaı boldy. Kezinde Jeńis týyn jelbiretip, aýylǵa aman oralǵan maıdangerler: Zamanbek Battalhanov, meniń ákem Myrqasym Orazalıev, Mórdin Taıypov, Kerimaqyn Muhamedjanov, Ábdýáli Qyryqbaev, Úseın Rashıdovter taýdan qaraǵaı aǵyzyp júrip salǵan shaǵyn mekteptiń ornyna boı kótergen bilim ordasyna ótken jyly kúzde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń sheshimimen esimi aýyl, aýdan, aımaqqa ǵana emes, Respýblıka jurtshylyǵyna jaqsy tanys aǵa býyn ókili, qoǵam jáne memleket qaıratkeri – Zamanbek Battalhanovtyń esimi berildi...

El qýanyshynda shek bolǵan joq...

Kindigi men tusaýyn Baqaǵashtyń qa­lyń jurty kesken osy eldiń bir per­zen­ti retinde men de qýandym.

О́ıtkeni...

Kóne dáýirlerden halyq jadynda Qa­ra­dala bolyp jattalyp, basynan onsan­ oqıǵalardy ótkizgen, taǵdyrly ta­rıhy bar aımaqtyń – meniń týǵan jerim­niń ár butasy, ár tasy, ár saıy, syńsyǵan qa­raǵaıy, ár bókteri maǵan aıryqsha qymbat! Qazirgi Almaty oblysy Uıǵyr aýdanyna qarasty, biraz jeri Kegen aýdanynda jatqan, kólemdi bóligi shekaranyń ar jaǵyna jaıǵasqan Qaradala týraly men az óleń jazǵan joqpyn. Jazdym. Jazyp ta kelemin. О́ıtkeni bul aımaq – keshegi uly dáýirlerdiń bizge aman jetken kózi! О́zi! «Qaradalada – qalyń iz, Qaradalada – janymyz. Qaradalada kıeli tógilgen kindik qanymyz...» degen jyr joldarynda men Qazaq je­ri­niń qasıetti bir pushpaǵyna taǵzym ete otyryp, «Betkeıi – óleń-órisim, As­pantaýlardyń tóri – shyń! Túrkiden qal­ǵan ólke bul, tý qylǵan Ana-Bórisin!» dep, Uly dalaǵa, Uly dalanyń ótkeni men búginine oı júgirtýdi ózine paryz sa­naǵan jalǵastardyń jalǵasy bolǵan ur­paqtyń birimin.

Batys pen Shyǵystyń teketiresi jer ústin lańdatyp jatyr. Uly dala – sol teketirestiń qaq ortasynda tur! «Segiz ólshep bir pisher!» kezeń keldi. «Jaýyńdy basyndyrma, halqyńdy ashyndyrma!» deıtin Tonykók babamyzdyń sonaý kók túrikter dáýirinde aıtqan qanatty sózi janǵa tynym berer emes. О́ıtkeni tarazy basynda ult bolashaǵy men ult erteńi – el taǵdyry tur!

Biz ómir súrgen dáýirdiń ashy shyn­dy­ǵy – osy!

Bıylǵy naýryzdyń ǵana emes, sońǵy úsh jyldaǵy naýryz shymyldyǵyn sy­pyr­ǵan adamzat balasy qatarly Qa­zaq eli de qabyrǵasy qaıysyp, aýyr jaǵ­daıdy basynan ótkerip otyr. Eki jy­ly­myz indet eseńgiretken jyl boldy. Qansha arystulǵaly uldarymyzdy mer­ziminen buryn qara jerdiń qoınyna tap­syrdyq. Úshinshi jyldyń qańtarynda qazaqtyń qanyn qazaq tógip, baýyrymyz tilindi. El ishi búlindi. Táýelsiz memleketimizdiń shańyraǵy shaıqalyp baryp, ornyna keldi. Uly dúnıeni qaıta bóliske salýdy kókseıtinderdiń uıqysy qashqan zaman adam balasynyń basyna áńgir taıaǵyn oınatyp jatyr. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń sózi­men aıt­qan­da, «Táýelsizdik tarı­hynda biz alǵash ret osyndaı asa kúrdeli jáne qa­terli kezeńge tap bolyp», ózimizdiń baǵy­myz­dy ózimiz mert ete jazdaǵan ke­she­gi qań­tar­daǵy qandy qyrǵyn sol ish­tegi, syrt­ta­ǵy kúshterdiń áńgir taıa­ǵy­nyń kóri­nisi ekeni kúmánsiz.

Naýryz merekesi – adal maqsat pen taza tilektiń aıy. Áńgime tórkini týǵan jer bolǵandyqtan, tilektiń úlkeni – El men Jerge kindigi baılanǵan Adamata – Haýana urpaǵynyń, sol sanat­ta aýmaly-tókpeli dáýirdiń ári qıyn, ári kúr­deli kóshinde taǵdyryn tu­mar qyp túıip kele jatqan Qazaq eli­niń, kópultty Qa­zaq­stan­nyń, qazaq balasynyń bútindigi! Amandyǵy! Bul, ásirese búgingideı «altyn kórse, pe­rish­te joldan taıar» kezeńde, adam bop qalý, adam bop ómir súrý synǵa tús­ken za­manda urpaq úshin, ult úshin aýa­daı qajet ustanym!

El bilmes bir aralda jatyp, áldekim túshkirip qalsa, zamatynda alty qurlyq daýsyn estip, qulaqtanyp úlgeretin HHI ǵasyrdan jasyryp-búger syr joq. Syrdy tógip-shashpaı ustaıtyn aqyl kerek! Aqyldy urpaq, ustamdy ult keregin jan-júregimizben sezinip otyrmyz.

Naýryzǵa aıtar oı-tilektiń biri de, bire­geıi de – osy kezeńnen ultty súrin­dir­meı, urpaqty jańyldyrmaı aman alyp ótý!

Naýryz – jyl basy!

Naýryz – Tabıǵat-Ananyń túrlenip, tú­lep, adam balasyna úmit pen senim uıalatar on eki aıdyń ishindegi eń sulýy, eń kóriktisi!

Naýryz – kún men túnniń ǵana teńelip qoımaı, adam oıy men sanasynyń, adam maq­saty men muratynyń da teńelgen kúni!

Naýryz – qaıǵy men qasirettiń qaı­ta­lanbaýyn, ár úıdiń tórine qýanysh pen shattyqtyń qonýyn suraıtyn sát, saǵat!

Naýryz – tilektiń aıy!

Sondyqtan oıymdy «Azattyq alańy. Altyn adam» degen óleńimniń:

«...Alań tynysh...

Jaǵyp oıdyń shyraǵyn,

Kókti kezdi meniń óleń-pyraǵym...

Úılesimniń buzylmaýyn osynaý

Túnnen únsiz suradym,

Únnen únsiz suradym...

Babalardyń

Qabirinen suradym,

Jaratqannyń

Ámirinen suradym...

О́shpesin, dep shyraǵym,

Táńiriden suradym!..».

(qyrkúıek, 2001 j.)

– degen joldarymen túıindegim keledi.

Iá...

Myna jyraq jalǵanda Týǵan jerden kıeli, qasıetti uǵym joq!

Jumyrbas pende ómirde eki nárseni tańdamaıdy eken.

Birinshisi – «shyr» etip dúnıege kelýińe sebep bolǵan atań men anań!

Ekinshisi – kindigińniń qany tamǵan týǵan jeriń! Tuǵyrly mekeniń – uly Otanyń!

Otbasymyz, Otanymyz barda, biz barmyz!

Naýryzdaǵy tilektiń úlkeni osy.

Táńiriden sony tileıik!

Jer kindigi – Altyn uıamyz aman bolsyn!

Nurlan ORAZALIN,

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty