Qazaqstan geografııasyn oqytý áli sheshimin tappady

2020 jyly 5 qarasha kúni onlaın rejimde «Jalpy bilim beretin mektepterde geografııa pánin oqytýdaǵy ózekti máseleler» taqyrybynda ótken respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik semınarda Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń geografııa, tý­rızm jáne sý resýrstary kafe­dra­sy men «Geografııadan U.Á.Es­na­zarova­nyń Respýblıkalyq ataýly mek­tebi» jáne Qazaqstannyń JOO geo­graf-ǵalymdary men pedagogteri bir­lesip birneshe «Jańartylǵan bilim baǵdarlamasy jaǵdaıynda «Qazaqstan geografııasy» pánin oqytý máselesi» taqyryby boıynsha respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik semınar ótkizip, pikir alysý boldy. Osyndaı ıgilikti iske geografııadan U.Á.Esnazarovanyń Res­­­pýb­lıkalyq ataýly mektebiniń mú­­­she­­leri 2021 jyly 27 naýryz kúni on­laın re­jimde «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy jal­py orta bilim be­retin mek­tep­­­terde geo­grafııalyq bilim berý­diń ult­tyq mo­deliniń tujy­rym­damasy» jo­ba­syn tal­qylap, óz oılaryn ortaǵa saldy.

Respýblıkadaǵy ustazdar qatysqan eks­perttik talqylaýda bizdiń syn piki­rimizdi, sonyń ishinde «Geografııa» páni óte erteden dúnıe júziniń bar­lyq memleketterinde mindetti túrde oqy­ty­lyp kele jatqan oqý páni jáne ǵa­syr­lar boıy geografııany oqytýdyń qalyptasqan júıesi bar ekeni aıtylǵan edi. Ol 6-synyptaǵy «Fızıkalyq geografııa» kýrsy. Bul kýrsta oqýshylar adamzat ómir súrip jatqan Jer ǵalam­shary jáne onyń geografııalyq qa­byqtary (lıtosfera, atmosfera, gıd­rosfera, bıosfera) týraly bilim alady. Al 7-synypta «Muhıttar men materıkter geografııasy» oqytylyp kel­di. «Materıkter men muhıttar geo­gra­fııasy» kýrsynan oqýshylar Dú­nıe­júzilik muhıt, onyń bólikteri men jeke materıkterdiń árqaısysyna ózine tán tabıǵat erekshelikteri, halqy men elderi, olardy zerttegen saıahatshylar men zertteýshileri týraly tolyq máli­met beriletin. Pedagogıkadaǵy «je­ńil­den qıynǵa» dıdaktıkalyq us­ta­nymyna sáıkes, materıkterdi oqy­tý Jer ǵalamsharynyń modeli re­tin­­de qarastyrylatyn Afrıkadan bas­talyp, odan keıin Aýstralııa, An­tark­­tıda, Ońtústik Amerıka, Soltús­tik Amerıka jáne Eýrazııa oqyty­lyp keldi. Mate­rık­terdegi aımaqtar men elderge qa­tys­ty materıaldardy oqytyp bol­ǵan­ soń 8 synyptarda Qazaq­stan Respýb­lı­kasynyń geo­gra­fııasyna qatysty suraqtary qaras­tyrylatyn. Oqýshylar Jer ǵalam­sharyndaǵy muhıttar men materıkter tý­raly oqyp bilim alyp, kartamen oı­sha shet elderge saıahat jasap oqıtyn óte qyzyq, ǵylymı negizde júıelengen kýrs­­tar oqytylatyn edi.

Al «Jańartylǵan» degen atpen belgili bolyp usynylǵan baǵdarlamada Geografııa ǵylymdarynda qalyptasqan geografııa pánin oqytýdyń ǵylymı júıesi birjola buzylǵan. Jańa maz­mundy baǵdarlamada jiberilgen qate­lik­ter qarastyrylmaǵany úlken kem­shilik jáne saıası qatelik. Jal­py, «jańartý» degendi burynnan qalyptas­qan dástúrli bilim berý júıesiniń tamyryna balta shabý emes, qaıta jaqsy jaǵyn alyp, ony ári qaraı damytý dep túsiný kerek edi.

Dúnıe júzindegi memleketter óz­deriniń táýelsiz ekenin kórsetý úshin óz memleketteriniń geografııasyn jeke pán retinde oqytady. Burynǵy KSRO-nyń quramynan bólinip shyǵyp egemen memleket bolǵan respýblıkalardyń barlyǵy (Reseı, Belarýs, Ýkraına, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne t.b.) óz elderiniń geografııasyn jeke pán retinde eki oqý jylyn­da oqy­typ keledi. Qazaqstan Respýb­lıka­synyń bir ǵana ákimshilik aýdanynyń jer aýmaǵyndaı bolatyn Izraıl mem­leketi óz eliniń geografııasyn eki bólip, bir jyl boıy «Izraıldiń fı­zı­kalyq geografııasy» (tabıǵatyn), sonan soń ekinshi jyly «Izraıldiń eko­no­mıkalyq jáne áleýmettik geogra­fııasyn» oqytady.

Qazirge deıin mektepterde 8-9 synyptarda Qazaqstannyń geografııasy (fızıkalyq jáne ekonomıkalyq geografııa) kýrstaryn oqytý máselesi áli óz sheshimin tappaı otyr. Bul pán mektep oqýshylaryna ıdeıalyq-saıası tárbıe berýde úlken múmkindikter ashady. Saıası bilimniń, elimizdiń bolashaǵyna degen senimniń, oqýshylardyń jalpy dúnıetanymynyń negizderi aldymen oqý-tárbıe úrdisinde, synyp­ta beri­letin sabaqta qalanady. Son­dyq­tan búgingi tańda sabaqtyń tárbıe­lik baǵytyn arttyrý, oqý úrdisinde ulttyq tárbıe jumysyn jandandyrý, ıaǵnı oqýshylardyń eldiń jarqyn bo­lashaǵyna degen senimin qalyptas­tyrý úshin Qazaqstannyń geografııa­sy páni qarastyratyn barlyq múm­kin­dik­terdi tolyq jáne tıimdi paıda­laný­dyń mańyzy erekshe.

Qazaqstan geografııasyn oqytý barysynda oqýshylarǵa týǵan eli jer jaǵynan dúnıe júzinde toǵyzynshy oryndy ala otyryp, qazba baılyqqa baı, dúnıejúzilik arenada eń qýat­ty tehnıkasy men ónerkásibi damy­ǵan derjavalardyń biri retinde qalyptasý­ǵa reformalar jasaıdy degen senimin qalyptastyrýy kerek. Naqty materıal bul úshin úlken múmkindikter beredi. Halyqtyń ekonomıkalyq qýaty – qolyndaǵy áleýeti. Munyń bar­lyǵy oqýshylardy Otanymyzdyń qýat­tylyǵy men beriktigine, onyń saıa­sı jáne ekonomıkalyq táýelsizdigine sen­dirýi kerek. Negizinen, Qazaqstannyń fızı­kalyq geografııasyn oqý bary­synda oqýshylar Otanymyzdyń tabı­ǵaty, onyń erekshe alýan túrliligi, tań­ǵa­jaıyp sulýlyǵy men baılyǵy týra­ly naqty túsinikter alýy tıis.

Ekinshi jaǵynan, egemen elimizdegi áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń ora­san zor qarqynmen júrgizilýine to­lyq múmkindik bar. Otanymyzdyń geo­grafııasynyń keskini kúnnen-kúnge ózgerýde. El ekonomıkasyndaǵy jetis­tik­terimizdi kórsetý oqýshylar­dyń sana­syna ǵana emes, sezimine de áser etý úshin zamanaýı materıaldy paıdalaný qajet.

Patrıottyq jáne ınternasıo­nal­dyq tárbıeni júzege asyrý úshin árbir muǵalim jas urpaqqa jan-jaq­ty ulttyq tárbıe berýdiń jalpy maq­sat­taryn jáne mektep geografııasy kýrsynyń tárbıelik múmkindikterin taldaý negizinde mynadaı mindetterdi sheshýi kerek:

1. Bizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń tabıǵatynyń óte ásem ári alýan túrliligin, árkelki sulýlyǵy men Mendeleev kestesine kirgen barlyq qazba baılyqtyń asa baı mekeni ekenin oqytyp-úıretý;
2. Osyndaı tabıǵı qazba baılyqtyń elimizdiń ekonomıkalyq áleýetiniń artýyna tikeleı áseri bar ekenin tú­­sin­­dire otyryp, qorshaǵan orta men ta­bı­­ǵat­ty qorǵaý jolyndaǵy ulttyq tár­bıe negizindegi ultjandy kózqarasqa tárbıeleý. О́ıtkeni oqýshylardyń tabıǵatqa, eńbekke, otansúıgishtikke degen kózqarasyn qalyptastyrmaı, geo­grafııany oqytý múmkin emes. Tabı­ǵat baılyqtary qoǵam damýynyń eko­nomıkalyq negizi qyzmetin atqarady. Ol adam úshin zattar men eńbek qu­ral­darynyń kózi bolǵan jáne bolyp qala beredi. Adamdar óndiristi tabı­ǵı baılyqtary arqyly olardy sha­rýashylyqta paıdalaný jáne túr­lendirý arqyly damytady.

Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasyn zerttep oqy­tý barysynda onyń damýynyń ta­bıǵı alǵy sharttaryn, tabıǵat jaǵ­daı­lary men resýrstarynyń ekono­mı­­kalyq qurylymy men mamandanýy­na, onyń orny men róline áserin tal­daý mańyzdy oryn alady. El eko­nomı­kasynyń jalpy júıesi oqýshy­lardyń sanasynda qalyptasýy kerek.

Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyn taldaý kezinde jer bederiniń erek­sheligine, topyraq, klımattyń ylǵal­men qamtamasyz etilýi jáne basqa da tehnıkalyq-materıaldyq baza­nyń faktorlary eskeriledi. Res­pýblı­­kanyń ekonomıkalyq aýdan­dary­nyń, aýmaqtyq óndiristik keshen­derdiń, ónerkásip oryndary men ortalyq­tary­nyń ekonomıkalyq geografııalyq sıpattamalarynda tabıǵı jaǵdaılar men resýrstar olardyń sharýashylyqty damytý faktorlarynyń biri retinde baǵalanady. Oǵan oqýshylar qolda bar mysaldar arqyly kóz jetkizedi.

Sonymen, mektepte jumys isteıtin árbir muǵalimniń aldyna ulttyq ıdeıa­lyq-saıası tárbıeniń úsh negizgi mindeti tur:

1. Oqýshylardy týǵan Otanymyz tý­raly qajetti kólemdegi saıası-áleý­mettik bilimmen, dúnıetanymdyq ıdeıa­larmen, túsinik jáne uǵymdarmen qarýlandyrý.
2. Oqýshylar boıynda azamattyq sezim­derdi, óz eliniń, Qazaqstan hal-qy­nyń ómiri men atqarylyp jat­qan ıgilikti isterine qatysýǵa, qazaq­stan­dyq patrıotızm men ultaralyq ınternasıonalızm sezimin tárbıeleý.
3. Oqýshylardy «Jańa Qazaqstan» qoǵamynyń belsendi paıdaly eńbek áreketine baýlý.

Prezıdentimiz elimizde úlken saıası reformalar bolatynyn málimdedi. Jalpy orta bilim beretin mektepterdegi oqý-tárbıe jumystarynda belsendi, halyqtyń talap-tilegi eskerilgen jańa reformalar bolatynyn da aıtty. Biz, bilim berý salasynyń qyzmetkerleri de Jańa Qazaqstan qoǵamyna óz úle­sin qosatyn jas urpaqty oqytyp-tár­­bıe­­leý­ge atsalysýymyz qajet. Jańa Qazaq­standy qurýǵa baǵyt al­ǵan osyndaı reformalar aıasynda, bilim salasynda bolatyn ózgeristerge qaraı, geografııa páni muǵalimderiniń respýblıkalyq sezi qarsańynda mektepterdegi geografııa páni de júıeli túrde oqytylsa degen pikirimiz eskerilgenin qalaımyz.

Respýblıkadaǵy geografııa páni muǵalimderimen aqyldasa otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń jalpy orta bilim beretin mektepterinde geografııa pánin oqytýdyń «Qazaqstan Res­pýblıkasy jalpy orta bilim bere­tin mektepterde geografııalyq bilim berý­diń ulttyq modeliniń tujy­rym­­damasy (joba)» jańa tujyrym­dama­synyń jobasyn Y.Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasyna usyndy.

«Geografııa» kýrsynyń qurylymy.

Oqytýdyń I satysynda (1-4 synyptar) geografııalyq mazmundaǵy qarapaıym tanymdyq bilimder «Tabıǵattaný nemese jaratylystaný» nemese «Dúnıetaný» pánderiniń quramynda qarastyrylady.

Oqytýdyń II satysynda 5-9 synyptarda oqytylatyn oqý pánderinde geo­grafııalyq bilim júıeli túrde teorııalyq turǵydan negizdelýi qajet. Olar tómendegideı oqý kýrstarynda usynylady:

- Jaratylystaný oqý páni (5-synyp, 68 saǵat);

- Jalpy nemese bastapqy geografııa kýrsy (6-synyp, 68 saǵat);

- Muhıttar men materıkter geografııasy oqý páni (7-synyp, 68 saǵat).

Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııasy (8-9 synyp, 136 saǵat).

- Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy (8-synyp);

- Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy (9-synyp). Pán mazmunynda birtutastyqqa, geo­gra­fııalyq qabyqtyń damý kezeńderine geojúıeniń ózara baılanysy men ózara áreketine jáne osy júıeniń ártúrli damý kezeńderindegi adam balasynyń ósýi men ornyna basty nazar aýdarylady. Qazaqstan Respýblıkasy geografııalyq keńistiktiń sýbektisi retinde qamtylǵan.

Oqytýdyń III satysynda (10-11synyp­tar) oqytýdyń keń kólem­di nus­qasy usynylady. Oqytý beıinine qaraı mindetti jáne tańdaý boıynsha kýrstar engiziledi.

Mindetti kýrstar:

- Dúnıejúziniń ekonomıkalyq-áleýmettik jáne saıası geografııasy (11-synyp, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt, 102 saǵat; jaratylystaný-matematıka baǵyty 136 saǵat);

- Dúnıe júziniń saıası geografııasy nemese Eltaný kýrsy (12-synyp, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyt 102 saǵat, jaratylystaný-matematıka baǵyty 136 saǵat).

Tańdaý kýrstary. Geoekologııa; Saıası geografııa; О́lketaný; Qazaq­stannyń kıeli jerlerdiń geografııasy; Túrki tildes elder (memleketter) geografııasy oqý pánderin usynady.

Oqýshylardyń bilimge degen jańa kózqarasyn jáne Otanynyń dań­qy men qudireti úshin eńbek etetin sanany qa­lyp­tastyratyn pán­niń biri – «Qazaq­stan geografııasy» bolǵandyqtan jas urpaq sanasynda tereń patrıottyq sezim­di qalyptas­tyrýǵa yqpal etedi, so­nyń nátı­jesinde halyq arasynan el maq­tany­shy bolatyn azamattar ósip-jetiledi.

Uljalǵas ESNAZAROVA,

Geografııadan respýblıkalyq ataýly mektep jetekshisi,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory

ALMATY