Kórermenge qarama-qarsy otyryp ómir týraly tiri, tikeleı, betpe-bet syrlasatyn, ózimen ózi tolǵanyp, óz ishine úńilýge múmkindik beretin alań kerek. Ol – teatr. Al teatr óneriniń quny qansha turýy kerek, osy? «О́nerdiń quny» degende Arbattyń boıynda satylymda turatyn túrli-tústi kartınalardyń elesteıtini bar, biraq qun men baǵaǵa baılanysty sóz shyǵarmashylyǵynan shedevr ǵana sorǵalaıtyn beıneleý ónerindegi sheberlerdiń týyndylaryna qatysty aıtylmasa kerek. At-ataq qalyptastyryp, tanymal bolǵan qylqalam sheberiniń kartınasy 20-30 000 dollardan joǵary baǵalanady. О́zegine jan ǵana sala almaıdy, jan salatyn Jaratýshy, biraq tas músinnen tiri adamdy qashap shyǵaratyn músin óneriniń sheberi de týyndysyn tıyn-tebenge satyp, ózin eshýaqyt tómendetken emes. Baǵaǵa baılanysty sózge kıno salasyn kiristirmesek te bolady, bul ónerge bólinetin mıllıardtar osy saladaǵy at tóbelindeı az ǵana rejısserlerdiń ózin bir-birine alakóz etip, qoǵamda túrli pikirdiń qalyptasýyna túrtki bolyp jatady. Tipti fonogrammasyn qosyp qoıyp aýzyn jybyrlatqany úshin 1000-2000 Amerıka aqshasyn áp sátte qaqshyp alatyn estrada ánshileriniń de alaıaqtyǵyn qabyldaýǵa májbúrmiz, al kópsalaly ónerdiń mańyzdy bir tarmaǵy – teatr ártisi sahnada eki saǵat boıy terin shúmektetip, jan alyp, jan berip «tiri» oınaǵan óneri úshin ózin osynsha somaǵa baǵalasa, ol aıyp pa? Sábıt Orazbaev, Tuńǵyshbaı Jamanqulov, Torǵyn Tasybekova, Merýert О́tekeshova sııaqty Qazaqstannyń halyq ártisterinen bastap alǵashqy qadamynan-aq talantty ekenin tanytqan Bekjan Turys, Dýlyǵa Aqmolda, Erkebulan Daıyrov, Berik Aıtjanov, Azamat Satybaldy sııaqty sahna tarlandarynyń kór keýdege samaladaı etip jaryq jaǵyp, janǵa, bálkim bir adamnyń búkil ómirine betburys jasap, ózgeris ákeletin rýhty óneriniń quny bar bolǵany bir qorap shaıdyń, jarty keli kámpıttiń baǵasymen birdeı bolǵany ókinishti me, joq pa?
Ras, barlyq teatrdyń eń osal jeri – bılet baǵasy. Mádenıet mınıstrligi bekitken qaýlyǵa sáıkes, Almatydaǵy qos qazaq drama teatryndaǵy bılet baǵasy 800 teńge, biraq zaldaǵy orynǵa, spektakl mańyzdylyǵyna qaraı 1000 men 2500 teńge arasynda qubylyp otyrady. Bıletti 800 teńgege alǵanmen, teatrdyń alys túkpirinen, balkonnyń buryshynan syǵalap otyryp kórýge týra keledi. Eger qatelespesek, bul baǵa talaı jyldardan beri turaqty baǵaǵa aınalǵan. Ár jańa spektakldiń premerasy da basqa qoıylymdarǵa qaraǵanda qymbattaý júredi. Mektep oqýshylary men stýdentterdi, qala jastaryn qýalap ákelip, kórermen qalyptastyryp áreń jan baǵyp otyrǵan teatrlar budan artyq baǵany kótere almaı kele jatqanyna birtalaı jyldyń júzi boldy.
«Teatr menedjmenti qalyptasýy kerek. Ol da óz ónerin satyp, ózin ózi asyrap, óz kúnin ózi kórýi kerek» degen áńgime bizdiń ekonomıkamyzda naryq degen sózdiń paıda bolýymen birge aıtylyp keledi. Ras, osydan on-on bes jyl buryn «Aqsaraı», «Tazabekov teatry» degen sekildi alǵashqy jekemenshik teatrlar ashylyp, jumysyn aryndy, qarymdy bastaǵanymen, túrli sebeppen uzaqqa samǵaı almady. Al jetpis kórermen ǵana syıatyn kameralyq zaly bar «Jas sahna», «ARTıShok» jekemenshik teatr-
lary tym táýir kún kórip otyr. Bılet baǵasynyń 3000-5000 teńge turatynyna qaramastan olardyń ónerin aı saıyn 1000-1500 kórermen tamashalap ketedi. Sırek te bolsa, bas suǵyp qalǵanda zalda ıne shanshyr oryn bolmaı, kórermenge tolyp otyratynyn baıqaımyz. О́ıtkeni jekemenshik teatrdyń akteri bir shyndyqty anyq túsinip alǵan – eger ol sahnada búgin qara terin aǵyzyp, shyn keıipkerdiń obrazyn jasap oınamasa, erteń bul zalda eshkim de otyrmaıdy.
Al memlekettik teatrlarda mundaı anshlagty tek premeralardan ǵana kóresiń. Elimizdegi teatr ekonomıkasy men menedjmenti memlekettik qarjylandyrýǵa táýeldi. Qansha aıtylsa da, osy otyz jylda tolyqtaı teatr naryǵy qalyptasa almady. О́ıtkeni bilim, oı, qýat birligimen jasalatyn teatr óneri jalpy naryq ekonomıkasynda álsiz bolyp shyqty. О́ner ekonomıka, bıznes sektory sııaqty «men osynshama qarjy saldym, bes jyldan keıingi qaıtarymy mynandaı, tabysym osynsha bolady» degen naqty boljamǵa arqa súıeı almaıdy. Degenmen baǵa aspannan alynbaıdy, bılet qunyn azaıtyp-kóbeıtetin belgili bir tetikteri bolmasa, Úkimetke ǵana úmit artatyn teatr óneri birjola turalaıdy. Osyndaıda «burynnan jaǵdaıy máz bolmaı kele jatqan mádenıet mekemeleri sheteldik tájirıbeni nege paıdalanbaıdy eken?» degen saýaldyń oqta-tekte oıanyp qalatyny ras. Olar tek premeralyq spektaklderdiń baǵasyn ǵana emes, halyqtyń súıiktisine aınalǵan áıgili ártister oınaıtyn qoıylymnyń jáne sahna týyndysynyń ózektiligi men mańyzyna qaraı baǵasyn jıi kóteredi. Oǵan arnaıy jazylatyn mýzyka, belgili sheberlerdiń dızaınerlik kostıýmderi men qymbat dekorasııany qosyńyz. Muny «premıým-klass spektaklder» dep ataıdy. Juldyzdar sahnaǵa shyǵatyn kúni spektakl bıletiniń baǵasy da sharyqtaıdy jáne qoǵam buǵan qarsylyq tanytpaıdy. Eýropa sahnasy men kórermenin nysana etip, eldi dúrliktirip júrgen «Bórte» de osy shemany paıdalandy.
«Ulttyq» mártebesin ıelengen M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynyń dırektory Erkin Jýasbekten elimizdegi eń basty óner ordasynyń pandemııa kezinde qalaı kún kórgeni týraly surap, ahýaly týraly aıtyp berýin suraǵanymyzda, álemge orasan zor zardabyn ákelgen indettiń teatrdy tipti de aıamaǵanyn qynjyla jetkizdi. Qatań tártipke baǵynyp, karantın talaptaryn oryndaǵan teatr kórermen sanyn aldymen 20 paıyz, keıinirek 30 paıyz, jyl sońynda jetpis paıyzǵa deıin jetkizgenimen, bıylǵa josparlaǵan tabystyń 50 paıyzyn da taba almaǵan. Bul teatrdyń jyrtyǵyna jamaý bolatyn óz qarjysy bolatyn. Teatrdaǵy jalaqysy az áleýmettik toptaǵy qyzmetkerlerge kómek retinde jáne teatrdyń ózindik jumysy sekildi qosymsha spektaklderin qoıatyn qarjy edi. Pandemııanyń zalaly osyndaı qosymsha qarjy kózin qıdy. Eń bastysy, Úkimet óz jospary boıynsha teatrdyń shyǵyndaryn jabatyn qarjysyn tolyqtaı ótegen eken.
Teatr – qymbat óner. Anyǵynda solaı bolýy kerek. Jyl saıyn 4-5 jańa spektakl qoıý, akterlerdiń eńbegin laıyqty baǵalaý, sahnany bezendirý, kostıýmder tigý, kúzetshi, kıim iletin adamdardan bastap sahnany qozǵalysqa keltiretin, jaryq beretin tehnıkalyq qyzmetkerlerge deıingi aýqymdy shtat, kommýnaldyq shyǵyndardyń tólemi, ǵımaratty ustap otyrý ońaı emes. Tipti eki akter ǵana oınaıtyn bir kúngi spektakldiń elektr energııasyn da eseptep jatqan eshkim joq. Osy shyǵynnyń bári bılet saıasatyna áser etip, baǵa ózgerisine ákelýi kerek edi. Al teatr baǵa kóterýge dármensiz...
Kórermenniń kópshiligi rýhanı lázzat syılaıtyn teńdessiz tiri óner úshin qaltasyndaǵy sońǵy tıynyn sanap berip spektaklge kirýdiń ornyna, múmkin bolsa, bıletti arzandaý baǵaǵa alyp, tipti keıde tanysy arqyly tegin tamashalap ketkisi keledi. Al keıde artqy qatardaǵy eń arzan bıletti satyp alyp, spektakl bastalǵanda, qarańǵyda buqpantaılap, súrinip-qabynyp aldyńǵy oryndarǵa jaıǵasýǵa umtylyp júrgen tirligine qarap ne kúlerińdi, ne jylaryńdy bilmeısiń. Alaıda teatr ónerine tap osyndaı kózqaras turǵanda dúnıeniń qymbattaǵany – qymbattaǵan, taıyz deńgeıdiń óspegeni – óspegen.
О́mirińe ózgeris ákelemin deıtin motıvator-koýchtardyń jıi aıtatyn súıkimdi sózi bar: kez kelgen adam mansaby men qyzmetine qaramastan qunyn ózi belgileıdi, ol ózin qalaı baǵalasa, oǵan degen qarym-qatynas soǵan laıyq bolady. Osy paıymmen qısyndasaq, óner men oǵan qyzmet etetin akter de óz qyzmetin osy ólshemmen baǵalaýy kerek. Bálkim, jańa kezeńge bet burǵan qoǵamnyń ónerge qarym-qatynasy sonda ózgerer...
ALMATY
