Qurylys qarqyny artty, baǵa tómendeı me?

«Halyk Research» zertteý ortalyǵynyń málimetine qaraǵanda, bıylǵy qańtar–sáýir aralyǵynda qurylys kólemi 14,5 paıyzǵa ósken. Alaıda bul ósimniń negizgi bóligi turǵyn úı qurylysynan emes, ınfraqurylymdyq jobalardan kelgen. Basqasha aıtqanda, elde qurylys qarqyndy júrip jatyr degen sóz jańa páterler de dál sondaı qarqynmen kóbeıip jatyr degendi bildirmese kerek. Máselen, keıingi tórt aıda temirjol men metro qurylysyna qatysty jumys kólemi 157,7 paıyzǵa artqan. Elektr berý jelileriniń qurylysy 74,7 paıyzǵa, avtomobıl joldaryna qatysty jumys 27,9 paıyzǵa ulǵaıǵan. 

Al turǵyn úı sektoryndaǵy kórinis múlde bólek. Qurylys qarqyny artty degen jalpy kórsetkishke qaraǵan halyq baspana da burynǵydan kóp salynyp jatyr dep oılaýy kádik. Alaıda naqty derek basqasha. Turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý qarqyny byltyrǵy 6,8 paıyzdan 4,9 paıyzǵa deıin baıaý­laǵan. Al turǵyn úı ǵımarattary­nyń qurylysy 3,4 paıyzǵa qysqar­ǵan. Munyń áseri baǵada anyq baıqalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dere­gine sáıkes bıylǵy mamyrda bastapqy naryq­taǵy turǵyn úı baǵasy byl­­tyrǵy sáıkes kezeńmen salys­tyrǵanda 15,9 paıyzǵa ósken. Eń joǵary ósim iri qalalarda tir­kelgen. Astanada jańa páter­diń quny bir jyl ishinde 18,5 pa­ıyzǵa, Almatyda 19,8 paıyzǵa, Aqtóbede 19,9 paıyzǵa kóterilgen. Degenmen, naryqtyń barlyq bóliginde jaǵdaı birdeı emes. Jańa baspananyń baǵasy óse berse, qaıtalama naryqta kerisin­she báseńdeý baıqala bastaǵan. Mamyr aıynda el kóleminde eski páterlerdiń baǵasy orta esep­­pen 0,6 paıyzǵa arzandaǵan. Sonyń ishinde Astanada 0,4 paıyz, Almatyda 0,6 paıyzdy quraǵan. Qaıtalama naryqtaǵy baǵanyń tómendeı bastaýy turǵyn úı nary­ǵyndaǵy kóńil kúıdiń ózger­genin kórsetetindeı. О́ıtkeni keıingi birneshe jylda baspana baǵasy negizinen bir baǵytta ǵana qozǵalyp, turaqty ósim kórsetip kelgen edi. Qazir jaǵdaı bir­tindep ózgere bastaǵanyn sarapshylar da aıtyp otyr. Qarjy sarapshysy Sultan Elemesov keıingi ýaqyt­ta qurylys kompanııalarynyń baǵany uzaq merzimge bekitý táji­rıbesine kóshe bastaǵanyna nazar aýdarady.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»

«Eger turǵyn úıge suranys buryn­ǵydaı joǵary bolyp tur­ǵan­da, qurylys kompanııalary baǵany birneshe aı burynǵy deń­geıde ustap turýǵa umtyl­mas edi. Qazir keıbir developerler satyp alýshy belgili bir talaptardy oryndasa, páter qunyn alty aıǵa deıin ózgerissiz saqtaýǵa daıyn. Munyń ózi naryqtaǵy qarqynnyń burynǵydaı emes ekenin ańǵartady. Keıingi jyldary turǵyn úı naryǵynda «búgin al­masań, erteń qymbattaıdy» degen túsinik qalyptasty. Kóp adam sheshimdi asyǵys qabyl­da­ıdy. Qazir mundaı qysym sál ǵana báseńdegendeı. Satyp alý­­shy­lardyń naryqty baqylap, usy­­nystardy salystyryp kórýge ýaqyty kóbeıdi. Biraq muny baǵa endi tómen­deıdi dep qabyldaýǵa bolmaıdy», deıdi sarapshy.

Shyn máninde, baǵanyń quby­lyp, halyqtyń kóńil kúıine áser etýine bir ǵana sebep emes, bir­neshe faktor yqpal etedi. Eń áýeli qurylys qunynyń ózi ósip barady. Keıingi bir jyl ishinde armatýra baǵasy 18,7 paıyzǵa, sement 16 paıyzǵa qymbattaǵan. Al beton quny 46 paıyzdan astam ósken. Mundaı jaǵdaıda qurylys kompanııalary shy­ǵynnyń artýyn páter baǵasyna qospaı tura almaıdy. Alaıda tur­ǵyn úıdiń qymbattaýyn tek qury­­lys materıaldary­men túsin­dirý jetkiliksiz. Keı jaǵ­daı­da máseleniń túp-tamyry qury­lys alańynda emes, odan álde­qaıda buryn qabyldanatyn sheshim­derde jatady. «Economykz»-tiń táýel­siz sarapshysy, ınje­ner-qurylysshy, tehnıka ǵylym­darynyń kandıdaty Svetlana Nur­tazınanyń aıtýynsha, joba­nyń taǵdyry kóbine alǵashqy jos­­parlaý kezeńinde-aq aıqyndalyp qoıady.

«Kóp jaǵdaıda másele qury­lys bas­talǵan kezde emes, joba­nyń bastapqy kezeńinde týyndaıdy. Jobanyń tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizdemesi to­lyq pysyqtalmaıdy, ınjenerlik jelilerge qatysty máseleler keıin anyq­talady, keı talaptar qurylys bastalǵan soń óz­geredi. Nátıjesinde joba ózin-ózi qýyp jetýge májbúr bolady. Bastapqyda eskerilmegen máse­leler qurylys barysynda qaıta qaralady. Bul qosymsha shyǵynǵa, merzimniń sozylýyna, jobanyń qymbattaýyna alyp keledi. Qurylys alańyndaǵy árbir túzetý bastapqy kezeńdegi qatelikten birneshe ese qymbatqa túsedi. Jalpy, turǵyn úıdiń sońǵy qunynda kirpish pen betonnyń baǵasy ǵana emes, josparlaý sapasy da kórinis tabady», deıdi maman.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, mamyr aıyn­da Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Ulttyq bank ıpotekalyq qaryzdardyń jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesine qa­tysty jańa shekteý­ler engizý týraly sheshim qabyldady. Endi bank­ter jańa ıpotekalyq nesıe­lerdi barlyq komıssııa men qosymsha tólemdi esepte­gende 20 paıyzdan joǵary mól­sherlememen bere almaıdy. Alǵash qaraǵanda bul qadam halyqqa tıimdi kórinedi. Biraq sa­rap­shylar máseleniń ekinshi ja­ǵyna da nazar aýdarýǵa shaqy­rady.

«Qazaq Expert Club» alańynyń qury­lys salasyndaǵy sarapshy­sy Dılıara Seıtnurova bul ózge­ris kommersııalyq ıpotekanyń qol­jetimdiligin tómen­detýi múm­kin ekenin aıtady.

«Eger buryn satyp alýshy 20 pa­ıyz bastapqy jarna­men kommersııalyq ıpoteka rásim­deı alsa, endi jaǵdaı bir­shama ózgeredi. Bankter táýe­keldi muqııat esepteı bastaıdy. Sonyń saldarynan keı aza­mat­tarǵa bastapqy jarnany kóbeı­týge nemese memlekettik baǵ­dar­lamalarǵa júginýge týra ke­lýi múmkin. Bul ózgeristiń taǵy bir qyry bar. Keıingi jyldary turǵyn úı nary­ǵynda kom­­mersııalyq ıpotekanyń úlesi aıtar­lyqtaı artty. Al jańa talap­tar kúshine engen soń, azamattar qoljetim­di shart usynatyn memlekettik baǵ­dar­lamalarǵa kóbirek nazar aýdarady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta «Otbasy bankiniń» ónimderi, «7 – 20 – 25», «Naýryz», «Baqytty otbasy», «Jasyl ıpoteka» sekil­di baǵdarlamalardyń mańyzy bu­rynǵydan da arta túspek. Jal­py alǵanda, naryq jańa jaǵ­daıǵa beıimdelýge májbúr bola­dy. Satyp alýshylar da, qury­lys kompanııalary da, qarjy uıymdary da óz strategııasyn qaıta qaraýy yqtımal. Bir kezeń aıaqtalyp, onyń ornyna talaptary ózgeshe jańa kezeń kelip jatyr deýge bolady», deıdi sarapshy.

Alaıda jańa talaptardyń naryqqa áseri tek teorııamen shektelmeıdi. Qazirdiń ózinde jyljymaıtyn múlik naryǵy­nyń qatysýshylary aldaǵy ózge­risterdiń saldaryn talqylaı bas­tady. Máselen, ıpotekalyq mólsher­lemege qoıylatyn jańa shek nesıe arzandaıdy degen áser qaldyrǵanymen, is júzinde qaryz alý burynǵydan qıyn­daýy múmkin degen pikir bar. «Krisha.kz» platformasynyń jyljymaıtyn múlik satý baǵytynyń jetekshisi Imran Osmanovtyń aıtýynsha, bankter bul ózgeriske aldyn ala daıyndalyp jatyr.

«О́zgerister aıaq astynan bolǵan  joq, burynnan belgili edi. Sondyqtan qarjy uıymdary jańa jaǵdaıǵa beıimdelýdiń jol­daryn qarastyryp jatyr. Ádette mundaı kezde bank­ter táýekeldi azaıtýǵa tyrysady. Sonyń saldarynan qaryz alýshylarǵa qoıylatyn talap­tar kúsheıýi múmkin. Qazirdiń ózinde ıpotekany maquldatý ońaı emes. Aldaǵy ýaqytta bankter tabysy tu­raqty, qarjylyq jaǵdaıy jaq­sy azamattarǵa basymdyq berýi yqtımal. Keı sarapshylar maqul­danatyn ótinimderdiń úlesi burynǵydan da tómendeýi múmkin ekenin aıtyp otyr», deıdi maman.

Ekonomıst Eldar Sham­sýt­dınov ta ıpotekalyq saıasat­taǵy ózgeristerdi ekonomıka­ny birtindep salqyndatýǵa baǵyt­talǵan qadam retinde baǵalaıdy.

«Keıingi jyldary turǵyn úı baǵasy tym jyldam ósti. Son­dyqtan memleket suranysty bir­shama tejeýge tyrysyp otyr. Ipotekaǵa qoıylatyn talap­tardyń kúsheıýi de osy saıa­sattyń bir bóligi. Árıne, bul ózgeristerden keıin bárine bir­deı nesıe alý ońaı bola qoı­maıdy. Biraq turǵyn úı baǵasy er­teńnen bastap tómendep ketedi dep oılaý da durys emes. Jyljymaıtyn múlik nary­ǵynda baǵa kóterilgenimen, keıin ony túsirý ońaı sharýa emes. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta baǵa­nyń ósý qarqyny baıaýlaýy múmkin, biraq kúrt arzandaý baıqalmaýy yqtımal. Eger adamǵa baspana ómir súrý úshin qajet bolsa, naryqtyń qaı ba­ǵytqa burylatynyn uzaq kútip otyrýdyń da máni joq», deıdi ekonomıst.

Aıtpaqshy, shildeden bastap ıpoteka talaptary ǵana ózgerip qoımaıdy. Sonymen qatar jańa Qurylys kodeksiniń birqatar normasy da kúshine enedi. Sarap­shy D.Seıtnurovanyń aıtýyn­sha, atalǵan qujat qurylys nary­ǵyndaǵy jaýapkershilik pen sapaǵa qoıylatyn talaptardy kúsheıtedi.

«Endi qurylys kompanııa­­lary men jobalaýshylarǵa qoıy­latyn talaptar qatańdaı túsedi. Josyqsyz qurylys salýshy­lardyń arnaıy tizi­limi jasalady, jobalardy saraptaý tártibi kúsheıedi, mamandardyń jeke jaýapkershiligi artady. Munyń bári naryqty ashyq ári tártipti etýge baǵyttalǵan. Árıne, jańa talaptar qurylys qunyna da áser etýi múmkin. Biraq ekinshi jaǵy­nan ıpotekanyń qoljetimdiligi shektelgen jaǵdaıda suranys bu­rynǵydaı qarqynmen óse ber­meıdi. Sondyqtan baǵa sharyqtap ta ketpeıdi, kúrt tómendeıdi de. Aldaǵy jyldary turǵyn úı naryǵyndaǵy basty ózgeris baǵada emes, sapada baıqalýy yqtımal», deıdi sarapshy.

Saıyp kelgende, «Baspana baǵasy­ qalaı ózgeredi, qurylys qar­qyny men halyqtyń satyp alý múmkindigi arasyndaǵy alshaqtyq azaıa ma?» degen suraqtar ázirge jaýapsyz kúıinde qalyp otyr. Bul taqyrypqa aldaǵy ýaqytta taǵy da oralamyz.