Kollajdardy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Biraq geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Ýkraınadaǵy bıylǵy egistik kólemi shamamen 30 paıyzǵa qysqarmaq. Munyń eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine keri áser etetini aıtpasa da túsinikti. Sondaı-aq búginge deıin Ýkraına astyǵyn ımporttap kelgen elder de ábigerge túspek. The Page iskerlik basylymynyń deregine qaraǵanda, Ýkraına Soltústik Afrıkany, Qıyr Shyǵysty, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderin azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etip otyr. Bul degenimiz – shamamen 100 mln adam. Osyny eskersek, álemdegi eń iri astyq óndirýshi 10 eldiń qataryna kiretin Qazaqstan úshin de, ózge memleketter úshin de jańa naryqtardyń esigi ashylǵaly
tur.
Ýkraına eldegi jaǵdaıǵa baılanysty joǵary marjınaldy daqyldardyń, atap aıtqanda, kúnbaǵys pen júgeriniń alqaptaryn azaıtty. Esesine azyq-túlik qaýipsizdigi turǵysynan óndirýge ońaı mádenı mańyzy bar egis alqaptaryn kóbeıtýge den qoıýda. Bularǵa burshaq, arpa jáne suly jatady. Qysqasy, Ýkraına eksportqa baǵdarlanǵan daqyldardan bas tartyp, ishki naryqta tutynatyn azyq-túlik daqyldaryna kóshe bastady.
Derekterge súıensek, bıyl Ýkraınadaǵy negizgi jazdyq daqyldar egilgen alqap shamamen 6 mln gektardy quramaq. Bul byltyrǵy kórsetkishten 1,6 mln gektarǵa az. Kúzdik daqyldar dáni 7,7 mln gektarǵa sebilgen. Bul 2021 jylǵy kórsetkishten 0,4 mln gektarǵa artyq.
– Árıne, Ýkraına astyqsyz qalmaıdy. О́ıtkeni byltyrdan qalǵan qory bar. Onyń ústine geosaıası jaǵdaı shıelenise túsken sátte-aq azyq-túlik eksportyna shekteý qoıdy. Álemniń ár túkpirinen gýmanıtarlyq kómek te kórsetiledi. Esesine, Ýkraına astyǵyna arqa súıep alǵan elder tyǵyryqqa tireledi. О́ıtkeni bul el álemdegi aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn eksporttaıtyn kóshbasshy memleketterdiń biri. Demek Ýkraına eksporttyń jolyn bitese, álemdik naryqtaǵy azyq-túlik baǵasy ósedi, tapshylyq oryn alady. Bul Eýropaǵa áser ete qoımas. Degenmen Azııa, Afrıka jáne Qytaı qınalady. Soltústik Afrıka men Túrkııa astyqsyz, Azııa men Qytaı júgerisiz qalýy múmkin, – deıdi Dragon Capital-dyń ınvestısııalyq bankıri Sergeı Fýrsa.
Ýkraınadaǵy eńbekke jaramdy adamnyń barlyǵy derlik qolyna qarý asynyp, Otanyn qorǵaýǵa kiriskenin eskersek, kóktemgi dala jumystaryna jumys kúshi jetispeýi múmkin. Demek eldegi astyq ónimdiligine bul da belgili bir deńgeıde keri áser etedi. Muny Ýkraınanyń agrarlyq saıasat mınıstri Nıkolaı Solskıı de moıyndady.
– Búgingi tańda Ýkraına sharýalaryna memlekettik qoldaýdyń bir ǵana túri qoljetimdi. Iаǵnı olar jeńildetilgen nesıe ǵana ala alady. Áskerı qaqtyǵystar oryn almaǵan oblystar atalǵan memlekettik qoldaýdy paıdalanyp jatyr. Eń bastysy, sharýalarda tuqym men tyńaıtqysh jetkilikti. Jasyratyny joq, janarmaıǵa qatysty másele de bar. Degenmen bul da sheshiletin sharýa. Bıylǵy egistiktiń kólemi qansha bolatynyn dóp basyp aıtý qıyn. Bári boljam kúıinde qalyp otyr. Kadr jetispeýshiligi qınap tur. Bilikti mamandardyń barlyǵy Otandy qorǵaýda, – deıdi Nıkolaı Solskıı.
Soǵys azyq-túlik ınflıasııasyn kúsheıtkeni ras. Jyl basynda álemdik azyq-túlik baǵasy rekordtyq deńgeıge jetti. Máselen, aqpan aıynda azyq-túlik baǵasy 24 paıyzǵa ósti. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 4 paıyzǵa joǵary. Inflıasııa Eýropany da aınalyp ótken joq. Euronews-tiń jazýynsha, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys bastalǵan sátte-aq bıdaı baǵasy 50 paıyzǵa qymbattaǵan.
Reseı men Ýkraına álemde tutynylatyn dándi daqyldardyń 30 paıyzyn óndirip otyr. Ýkraınany «álemdegi astyqtyń sarqylmas qory» deıtini de sondyqtan. Terrıtorııalyq turǵydan alǵanda bul el Reseıden 28 ese kishi bolsa da, álemdegi bıdaıdyń 16 paıyzyn, júgeriniń 12 paıyzyn berip otyr. Shıelenis bastalǵan kezde Ýkraına negizgi azyq-túlik túrleriniń eksportyna tyıym saldy. Reseı de dál osyndaı qadamǵa bardy. Demek Ýkraınadaǵy soǵys álemdik azyq-túlik daǵdarysyna alyp kelýi ábden múmkin. Sondyqtan bul jaǵdaı álemdik qaýymdastyqty qatty alańdatyp otyr.
– Ýkraına men Reseıdiń dándi daqyldar óndirisinde alar orny erekshe. Sondyqtan soǵystyń saldary egin egý, egin orý, eksporttaý baǵyttaryna keri áser etedi. Álemdik azyq-túlik salasyndaǵy sátsizdikterge sanksııalar emes, soǵys kináli. О́ıtkeni azyq-túlik sanksııalary engizilgen joq. Azyq-túlikke eshqandaı shekteý qoıylmady. Sondyqtan kináni soǵystan izdeý kerek. Soǵys asharshylyqqa alyp kelýi múmkin, – deıdi Fransııanyń syrtqy ister mınıstri Jan-Iv Le Drıan.
BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń málimetinshe, myńdaǵan ýkraınalyq turǵylyqty jerinen ketýge májbúr bolǵandyqtan, eldiń aýyl sharýashylyǵy salasyna jumys qoly jetpeı jatyr. Sondaı-aq Ýkraınanyń Qara teńizdegi porttyq ınfraqurylymy is júzinde jumys istemeıdi. Reseıge qarsy sanksııalardyń saldarynan qunsyzdanǵan rýbl baǵaǵa ǵana emes, eldiń agroónerkásiptik keshenindegi eńbek ónimdiligine de áser etýi yqtımal.
Jasyratyny joq, qazir álemdegi azyq-túlik qaýipsizdigi úlken táýekelder aldynda tur. Reseıdiń jekelegen elderge astyq eksporttaýǵa tyıym salǵanyn, Ýkraınanyń negizgi azyq-túlik taýarlaryna shekteý qoıǵanyn joǵaryda aıttyq. Jyǵylǵanǵa judyryq demekshi, jylyna 3 mln tonna astyq óndiretin Serbııa da eksportty toqtatty. О́ıtkeni Serbııanyń astyǵyna degen suranys kúrt ósken. Ásirese, astyqtyń aınalasyndaǵy jaǵdaıǵa Afrıka elderi alańdaýly.
Halyqaralyq astyq keńesi naýryz aıyndaǵy sholýda Reseı-Ýkraına qaqtyǵysyn álemdik naryqtyń negizgi turaqsyzdandyrýshy faktory retinde atap ótti. О́ıtkeni eki el de astyq, maıly daqyldar eksporty boıynsha álemdegi kóshbasshy sanalady.
«Qaqtyǵystyń jalǵasýy jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderi baǵasynyń ósýi álemdik azyq-túlik qaýipsizdigi salasyndaǵy qaýipti kúrt arttyrdy. Mundaı alańdaýshylyq ásirese, ımportqa táýeldi Taıaý Shyǵys pen Afrıka elderinde erekshe baıqalady. Jaǵdaı tez ózgerip otyr. Sondyqtan dál qazirgi suranys pen usynys belgisizdiktiń joǵary deńgeıine ıe. Birinshi kezekte eksporttyq aǵyndar buzylýy múmkin. Ýkraınanyń Qara teńiz porttarynda kommersııalyq tıeý toqtatyldy. Temirjol baǵyttary eldiń batys shekaralary arqyly eksporttyń belgili bir kólemin óteı alady. Alaıda onyń jalpy sany shekteýli bolmaq. Infraqurylymdyq obektilerdiń buzylý aýqymy áli naqty baǵalanǵan joq. Biraq porttarǵa, temirjoldarǵa jáne qoımalarǵa keltirilgen zalal uzaqmerzimdi perspektıvada jetkizilimderge áser etýi yqtımal», delingen Halyqaralyq astyq keńesiniń málimdemesinde.
Reseı men Ýkraına astyq eksportyn shektese, ónimdilik tómendese, álemdegi jaǵdaıdy qalaı retteýge bolady? Eki eldiń ornyn kimder toltyra alady? Qazir álemdik qaýymdastyqty osy suraqtar mazalap otyr. Halyqaralyq astyq keńesi Úndistan, Eýroodaq, AQSh, Brazılııa sııaqty elder eksportty arttyrǵan kúnniń ózinde Qara teńiz aımaǵyndaǵy jetkizilimderdiń tómendeýin ishinara ǵana óteı alady. Sondyqtan Qazaqstanǵa jańa múmkindik týyp tur. Bizdiń el álemdegi astyq eksporttaıtyn TOP-10 eldiń qataryna kiredi.
Qazaqstan byltyr 15,6 mln tonna astyq óndirdi. Bul keıingi jyldardaǵy eń tómengi kórsetkish. Bizdiń respýblıka 7,8 mln tonna astyq eksporttaýǵa ázir. Bul da keıingi jyldardaǵy eń tómengi nátıje. Atalǵan kórsetkishti arttyrýǵa bolady. О́ıtkeni Qazaqstannyń ishki naryǵyndaǵy tutyný kólemi 2,7 mln tonnaǵa teń. Sonda bizdiń el 12 mln tonnaǵa jýyq kólemdegi ónimdi eksporttaýǵa qaýqarly.
Esterińizde bolsa, byltyr Aýǵanstandaǵy jaǵdaı shıelenisken sátte Qazaqstannyń astyq eksporttaýshylary dástúrli naryqtan aıyrylyp qalamyz dep dabyl qaqqan edi. Al jańa naryqtardy tabý qıyn. Tapqan kúnniń ózinde básekelestikke shydas berip, naryqtan oryn alýy kerek. Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Endi, mine, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys Qazaqstan sekildi jańa naryqtarǵa shyqqysy keletin elderge múmkindik usynyp otyr. Daǵdarysty qıyndyq emes, berilgen múmkindik dep qaraý kerek degen támsil osyndaıda oıǵa oralady.
